Кіріспе

Көлік құралының аспа жүйесі – автомобильді дөңгелектерімен байланыстыратын, олардың арасындағы салыстырмалы қозғалысқа мүмкіндік беретін шиналар, шинадағы ауа, серіппелер, амортизаторлар және байланыстар жиынтығы. Аспа жүйелері жолға жабысу/басқару және жүру ыңғайлылығын қамтамасыз етуі керек, бұл екі талап бір-біріне қайшы келеді. Аспаны реттеу – дұрыс тепе-теңдікті табуды білдіреді. Аспаның жол дөңгелегін жол бетімен мүмкіндігінше байланыста ұстауы маңызды, себебі көлікке әсер ететін барлық күштер шинаның жанасу арқылы беріледі. Сондай-ақ, аспа көлік құралын, жүктерді және багажды зақымданудан және тозудан қорғайды. Автомобильдің алдыңғы және артқы аспаларының құрылымы әртүрлі болуы мүмкін.

Тарих

Бұқалар жекелген арбаларда ерте кездегі серіппелердің бір түрі платформаның дөңгелекті шассиге бекітілген темір тізбектерде серпитіндей етіп жасалған. Бұл жүйе 19-ғасырдың басына дейін көптеген серіппе жүйелерінің негізі болып келді, бірақ 17-ғасырда темір тізбектер «толық тіреулер» деп аталатын былғары баулармен алмастырылды. Ең қазіргі автомобильдерде «толық тіреулер» серіппе жүйесі қолданылмаған. Шамамен 1750 жылдан бастап, жапырақ серіппелері кейбір арба түрлерінде, мысалы, Ландауда қолданыла бастады. 19-ғасырдың ортасына қарай, эллипстік серіппелер де арбаларда қосымша қолданыла бастады.

Заманауи аспа

Автомобильдер бастапқыда атпен жүретін көліктердің өзі қозғалатын нұсқалары ретінде жасалды. Дегенмен, атпен жүретін көліктер салыстырмалы түрде баяу жылдамдықтар үшін есептелген, ал олардың аспалары ішкі жану қозғалтқышының жоғары жылдамдықтарына жарамсыз болды. Алғашқы қолданылатын серіппелі аспаға жетілген металлургиялық білім мен шеберлік қажет болды, және ол индустрияландырудың қанағаттануымен ғана мүмкін болды. Обадия Эллиотт серіппелі аспалы көлік құралына алғашқы патентті тіркеді; әрбір дөңгелектің екі жағында екі берік болат жапырақты серіппе болды, ал көліктің корпусы тікелей біліктерге бекітілген серіппелерге бекітілді. Он жыл ішінде британдық ат арбаларының көпшілігі серіппелермен жабдықталды; салықтан қашу үшін жеңіл бір атты көліктерде ағаш серіппелер, ал ірі көліктерде болат серіппелер қолданылды. Бұл көбінесе төмен көміртекті болаттан жасалған және әдетте көп қабатты жапырақ серіппелер түрінде болды. Жапырақ серіппелер ежелгі египеттіктерден бері қолданылып келеді. Ежелгі әскери инженерлер қоршау машиналарын қуаттандыру үшін жапырақ серіппелерін, яғни садақты қолданды, бірақ бастапқыда үлкен жетістікке жете алмады. Кейіннен жапырақ серіппелерін катапульталарда қолдану жетілдіріліп, бірнеше жылдан кейін жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Серіппелер тек металдан ғана емес, мысалы, садақ сияқты, мықты ағаш бұтағынан да жасалды. Бұл жүйе атпен жүретін арбаларда және Ford Model T-да қолданылды, және бүгінгі күні де ірі көліктерде, негізінен артқы аспаға орнатылып қолданылады. Жапырақ серіппелер алғашқы заманауи аспа жүйесі болды, және жол құрылысындағы жетістіктермен бірге автомобиль пайда болғанға дейін жол көлігіндегі ең маңызды жаңарудың бастауы болды. Британдық болат серіппелер сол кездегі Американың қиын жолдарында қолдануға жарамсыз болды, сондықтан Нью-Гэмпшир штатының Конкорд қаласындағы Abbot Downing компаниясы серіппелі аспаның жоғары-төмен қозғалысының орнына иілгіш қозғалысты қамтамасыз ететін былғары баулы аспанына қайта оралды. 1901 жылы Париждегі Mors алғаш рет автомобильге соққы сөндіргіштерді орнатты. "Mors Machine" машинасының серіппелі аспасының арқасында Анри Фурнье 1901 жылғы 20 маусымда Парижден Берлинге дейінгі беделді жарыста жеңіске жетті. Фурнье көрсеткен үздік уақыт 11 сағат 46 минут 10 секунд болды, ал ең жақсы қарсыласы Леонс Жирардо Panhard көлігімен 12 сағат 15 минут 40 секунд көрсетті. Серпінді серіппелер алғаш рет 1906 жылы Brush Motor Company компаниясы жасаған Brush Runabout машинасының өндірістік үлгісінде пайда болды. Бүгінгі күні серпінді серіппелер көптеген автомобильдерде қолданылады. 1920 жылы Leyland Motors серіппелі аспа жүйесінде торсионды сымдарды қолданды. 1922 жылы Lancia Lambda көлігінде тәуелсіз алдыңғы аспа жүйесі алғаш рет пайда болды және 1932 жылдан бастап бұқаралық нарықтағы автомобильдерде кеңінен таралды. Бүгінгі күні көптеген автомобильдерде барлық төрт дөңгелектің тәуелсіз аспасы бар. 1950 жылға дейінгі серіппелерді тіреген бөлік "саңырау темір" деп аталады. 2002 жылы Малкольм Смит жаңа пассивті аспа компонентін, яғни инертерді ойлап тапты. Бұл дөңгелектің аспасының тиімді инерциясын күшейтуге қабілетті, бірақ айнымалы серіппелі дөңгелекті пайдаланбайды. Ол бастапқыда Формула 1-де құпия түрде қолданылды, бірақ содан бері кеңірек моторспортқа тарады.

Арқалық аспа мен алдыңғы аспаның айырмашылығы

Алдыңғы жетектегі автомобильдер үшін артқы аспаптарда шектеулер аз, сондықтан әртүрлі арқалық осьтер мен тәуелсіз аспалар қолданылады. Артқы жетектегі автомобильдер үшін артқы аспаптарда көптеген шектеулер бар, және жоғары сапалы, бірақ қымбат тұратын тәуелсіз аспап жүйесін жасау қиын болды.

Тарих

Генри Фордтың T моделі бұл күшті бақылау үшін айналым моменті түтігін қолданды, себебі оның дифференциалы шассиге бүйірлік жапырақ серіппесі және екі тар стержень арқылы бекітілді. Айналым моменті түтігі жетек білігін қоршап, күшті беріліс қорабының арт жағындағы шартық буынға жеткізді, ал беріліс қорабы қозғалтқышқа бекітілген. Осыған ұқсас әдіс 1930 жылдардың соңында Buick және 1948 жылы Hudson компаниясының «ванна» көлігінде қолданылды, олар алға және артқа бағытталған күшті қабылдай алмайтын спиральді серіппелерді пайдаланды. Альберт Хотчкисс ойлап тапқан Хотчкисс жүйесі 1930 жылдан 1970 жылға дейін американдық автомобильдерде қолданылған ең танымал артқы серіппе жүйесі болды. Жүйеде тік осьтің дифференциалының алдында және артында орнатылған бойлық жапырақ серіппелері қолданылады. Бұл серіппелер айналым моментін рамаға жеткізеді. Көптеген еуропалық автокөлік өндірушілер бұл жүйені қабылдамағанмен, американдық автокөлік өндірушілер оны өндірудің төмен құнына байланысты қабылдады. Сонымен қатар, бұл конструкцияның динамикалық кемшіліктері АҚШ жолаушылар көліктерінің үлкен салмағымен жасырылды, бұл корпоративтік орташа отын экономиясы (CAFE) стандарты енгізілгенге дейін болды. Тағы бір француз «жартылай тәуелсіз» деп аталатын Де Дион түтігін ойлап тапты. Нағыз тәуелсіз артқы серіппе сияқты, бұл жүйеде екі универсалды буын немесе олардың эквиваленті дифференциалдың ортасынан әрбір дөңгелекке дейін қолданылады. Бірақ дөңгелектер бір-бірінен толығымен тәуелсіз түрде көтеріліп түсе алмайды; олар дифференциалды айналып, төмен және артында орналасқан тіреумен байланыстырылған. Бұл әдіс АҚШ-та кеңінен қолданылмады. 1900 жылдар шамасында оның қолданылуы, мүмкін, шиналардың нашар сапасына байланысты болды, олар тез тозып кетті. Арқадағы тәуелсіз серіппелер сияқты, көп салмақты алып тастау олардың қызмет ету мерзімін ұзартты. Бүгінгі күні артқы жетек көліктері артқы дөңгелектерді сенімді орналастыру және жақсы жүріс сапасын қамтамасыз ету үшін көбінесе күрделі, толық тәуелсіз, көп буынды серіппелерді пайдаланады.

Көктемгі баға

Жазғы серпімділік (немесе аспа серпімділігі) – көліктің жолдан жарылу биіктігін немесе аспаның қозғалыс шегіндегі орнын анықтайтын компонент. Серпімді көпір қысылғанда немесе созылғанда, оның күші, ұзындығының өзгеруіне пропорционалды болады. Серпімділіктің жылдамдығы немесе серпімді тұрақтысы – серпімдінің деформациялану өзгеруіне бөлінген күштің өзгеруі. Көп салмақты тасымалдайтын көліктерде, көбінесе қосымша салмақты өтеу үшін ауыр серпімділер қолданылады, әйтпесе көлік өз салмағынан құлап, аспаның ең төменгі нүктесіне жетеді. Ауыр серпімділер, жүктеме жағдайларының маңыздырақ болатын жарыс машиналарын жасауда да қолданылады. Тым қатты немесе тым жұмсақ серпімділер аспаның тиімділігін төмендетеді, себебі олар көлікті жолдан тиісті түрде оқшаулай алмайды. Әдетте, аспаға қалыптыдан ауыр жүктеме түсіретін көліктерде ауыр немесе қатты серпімділер болады, олардың серпімділік жылдамдығы сол көліктің салмағының жоғарғы шегіне жақын. Бұл көлікке ауыр жүк салғанда дұрыс жұмыс істеуге мүмкіндік береді, егер басқару жүктеменің инерциясымен шектелсе. Жүк тасымалдауға арналған, бірақ бос жүретін көлікте отыру жолаушыларға ыңғайсыз болуы мүмкін, себебі оның серпімділік жылдамдығы көліктің салмағына шамадан тыс жоғары. Жарыс машинасы да ауыр серпімділерге ие болуы мүмкін, соның салдарынан да шаршатарлық сезім тудырады. Дегенмен, екеуінде де ауыр серпімділер бар десек те, жарыс машинасы мен жүк көлігінің нақты серпімділік жылдамдықтары өте ерекше. Жолаушылардың немесе жүргізушінің жайлылығы үшін, сәнді автомобильдерде, таксилерде немесе жолаушылар автобустарында жұмсақ серпімділер қолданылады. Тозығы жеткен немесе зақымдалған серпімділері бар көліктер жерге төмендейтіндей болады, бұл аспаға қолжетімді қысымның жалпы мөлшерін азайтады және көліктің еңісуін арттырады. Жоғары өнімділік көліктерінде серпімділік жылдамдығының талаптары көліктің салмағы мен жүктемесінен өзгеше болуы мүмкін.

Дөңгелектің жылдамдығы

Дөңгелектің серпімділік қатысы – бұл пружинаның серпімділік қатысын ғана өлшеуден гөрі, дөңгелектен өлшенгендегі тиімді серпімділік қатысы. Дөңгелектің серпімділік қатысы әдетте пружинаның серпімділік қатысына тең немесе одан әлдеқайда төмен болады. Пружиналар көбінесе басқару тіректеріне, қисайған тіректеріне немесе басқа да иілмелі аспа мүшелеріне орнатылады. Жоғарыдағы мысалды қарастырайық, онда пружинаның серпімділік қатысы 500 фунт/дюйм (87,5 Н/мм) деп есептелген. Егер көлікті жылжытпай, тек дөңгелекті жылжытса, пружина, көбінесе, аз мөлшерде сығылады. Пружина қозғалса, тетік қатынасы 0,75:1 болады. Дөңгелектің серпімділік қатысы қатынастың квадратына (0,5625) көбейтілген пружинаның серпімділік қатысы арқылы есептеледі, нәтижесінде 281,25 фунт/дюйм (49,25 Н/мм) шығады. Қатынас квадратталған, өйткені ол дөңгелектің серпімділік қатысына екі түрлі әсер етеді: күшке де, жүрілген қашықтыққа да қатысты. Тәуелсіз аспалы дөңгелектің серпімділік қатысын анықтау оңай. Дегенмен, тәуелсіз емес аспалы конструкцияларға ерекше назар қажет. Мысалы, тік осьті қарастырайық. Алдыңғы немесе артқы жағынан қарағанда, дөңгелектің серпімділік қатысын жоғарыда аталған әдіспен өлшеуге болады. Бірақ, дөңгелектер тәуелсіз болмағандықтан, үдеу немесе тежелу кезінде жақтан қарағанда, иілме нүктесі шексіздікке жетеді (екі дөңгелек те қозғалғандықтан), ал пружина тікелей дөңгелектің жанасу нүктесімен бірге орналасады. Соның салдарынан, бұрылыс кезіндегі дөңгелектің тиімді серпімділік қатысы үдеу және тежеу кезіндегіден өзгеше болуы мүмкін. Бұл дөңгелектің серпімділік қатысының өзгеруін пружинаны дөңгелекке мүмкіндігінше жақын орналастыру арқылы азайтуға болады. Дөңгелектің серпімділік қатыстары әдетте "қозғалыс серпімділік қатысын" және сәйкесінше аспаның табиғи жиілігін анықтау үшін көліктің серпімді массасымен салыстырылады (оны "қозғалыс" деп те атайды). Бұл аспаның қатаңдығы мен көлік құралының жүру қажеттіліктері үшін өлшем құруға көмектеседі.

Орау жылдамдығы

Ролл жылдамдығы – көлік құралының жүріс жылдамдығына ұқсас, бірақ көлденең үдеулерді қамтитын әрекеттер үшін, көліктің серпілген массасының иілуіне себеп болады. Ол көліктің серпілген массасының бір градусқа иілуіне шаққандағы айналу моменті ретінде өлшеніп, көрсетіледі. Оған көліктің серпілген массасы, доңғалақтың ені, ауырлық орталығының биіктігі, серіппелер мен амортизаторлардың қатаңдығы, алдыңғы және артқы доңғалақтардың иілу орталығының биіктігі, иілуге қарсы стабилизатордың қатаңдығы және дөңгелектің қысымы/құрылымы сияқты факторлар әсер етеді. Көліктің ролл жылдамдығы алдыңғы және артқы бөліктерінде әртүрлі болуы мүмкін, тіпті әдетте де солай болады, бұл көліктің уақытша және тұрақты жағдайдағы басқару мүмкіндіктерін реттеуге мүмкіндік береді. Көліктің ролл жылдамдығы көліктегі салмақтың жалпы мөлшерін өзгертпейді, бірақ салмақ ауысымының жылдамдығы мен пайыздық үлесін бір осьтен екіншісіне, көлік шассиі арқылы өзгертеді. Әдетте, көлік осінде ролл жылдамдығы жоғары болса, сол осьтегі салмақ ауысымының жылдамдығы мен пайыздық үлесі де жоғары болады. 2021 жылға қарай кейбір көліктер биіктігі реттелетін пневматикалық серіппелермен және бейімделетін амортизаторлармен динамикалық роллды басқару жүйесін ұсынды.

Ролл торының пайызы

Ролл жұбының пайызы – көліктің алдыңғы және артқы бөліктері арасындағы бүйіндік жүктеме таралуын сипаттаудың жеңілдетілген әдісі, осы арқылы тепе-теңдікті басқару. Бұл – көліктің әрбір осінің ролл жылдамдығы, көліктің жалпы ролл жылдамдығына қатынас ретінде беріледі. Әдетте, бұл көрсеткіш антиролл балкалары арқылы реттеледі, бірақ әртүрлі серіппелерді қолдану арқылы да өзгертуге болады.

Салмақты ауыстыру

Бұрылыс кезінде, үдеу кезінде немесе тежеу кезінде салмақ ауысымы әдетте жеке дөңгелектер бойынша есептеледі және сол дөңгелектердің бастапқы салмақтарымен салыстырылады. Салмақ ауысымының жалпы мөлшеріне төрт фактор ғана әсер етеді: дөңгелек орталықтары арасындағы қашықтық (тежеу кезінде – дөңгелек базасы, ал бұрылыс кезінде – дөңгелектердің ені), ауырлық орталығының биіктігі, көліктің массасы және сезіліп келетін үдеудің шамасы. Салмақ ауысымының жылдамдығы, сондай-ақ ол қандай компоненттер арқылы жүзеге асады, күрделі және көптеген факторлармен анықталады; оның ішінде, бірақ олармен шектелмейді: ролл орталығының биіктігі, серіппелер мен амортизаторлардың қатаңдығы, инерцияға қарсы тұру таяқшаларының қатаңдығы және аспа байланыстарының кинематикалық дизайны. Көптеген стандартты жағдайларда, егер салмақ серіппелер, амортизаторлар және инерцияға қарсы тұру таяқшалары сияқты икемді элементтер арқылы ауысқан болса, салмақ ауысымы "эластикалық" деп аталады, ал салмақ А-қолдар мен бұрылыс тіректері сияқты қатты аспа байланыстары арқылы ауысқанда "геометриялық" деп аталады.

Жазықсыз салмақ ауысуы

Жазықсыз салмақ ауысуы көпірлермен сүйенбеген көлік құралының бөліктерінің салмағы негізінде есептеледі. Бұған шиналар, дөңгелектер, тежегіштер, шпиндельдер, басқару тірегінің салмағының жартысы және басқа да құрамдас бөліктер кіреді. Бұл бөліктер (есептеу үшін) серпімді салмағы нөлдік болатын көлікке қосылған деп есептеледі. Содан кейін олар бірдей динамикалық жүктемелерге түседі. Алдыңғы бұрылыста салмақ ауысуы алдыңғы жазықсыз салмақтың жалпы салмағына G күшінің көбейтіндісін, алдыңғы жазықсыз салмақ орталығының биіктігін алдыңғы доңғалақтың еніне бөлгенге тең болады. Артқы жағында да осы принцип қолданылады.

Ұсталған салмақ ауысуы

Серпімді салмақ ауысымы – көліктің жалпы салмағы емес, тек серіппелерге тіреген көліктің салмағы арқылы жүзеге асырылатын ауысым. Бұл есептеу үшін көліктің серпімді салмағын (жалпы салмақтан серпімсіз салмақ алынған), алдыңғы және артқы домалану орталықтарының биіктігін, сондай-ақ серпімді ауырлық орталығының биіктігін (домалану моментінің қол ұзындығын есептеу үшін қолданылады) білу қажет. Алдыңғы және артқы серпімді салмақ ауысымын есептеу үшін домалану коэффициентінің пайызын да білу керек. Домалану осі – бұрылыс кезінде көлік құралының домалануы жүретін алдыңғы және артқы домалану орталықтары арқылы өтетін сызық. Бұл осьтен серпімді ауырлық орталығының биіктігіне дейінгі арақашықтық – домалану моментінің қол ұзындығы. Жалпы серпімді салмақ ауысымы – G күшінің, серпімді салмақтың, домалану моментінің қол ұзындығының көбейтіндісін тиімді дөңгелек іздерінің еніне бөлгенге тең. Алдыңғы серпімді салмақ ауысымы – домалану коэффициентінің пайызын жалпы серпімді салмақ ауысымына көбейту арқылы есептеледі. Артқы салмақ ауысымы – жалпы ауысымнан алдыңғы ауысымды шегергендегі айырма.

Жақтау күштері

Жақтау күштері – аспалы буындарға түсетін тік күш компоненттерінің жиынтығы. Пайда болған күш, орам орталығы жер бетінен жоғары болса, серпімді массаны көтереді, ал жер астында болса, қысайды. Әдетте, орам орталығы неғұрлым жоғары болса, жақтау күші де соғұрлым күшті болады.

Саяхат

Саяхат – бұл аспаның ең төменгі нүктесінен (мысалы, көлік домкратта тұрғанда және дөңгелек бос ілінгенде) ең жоғарғы нүктесіне дейінгі (мысалы, көлік дөңгелегі жоғары қарай қозғала алмай, көлікке қарай тоқтағанда) қашықтықтың өлшемі. Дөңгелек түбіне тиіп қалуы немесе көтерілуі басқаруда қиындықтар тудыруы немесе тікелей зақымдануы мүмкін. "Түбіне тиіп қалу" аспа, шиналар, крылолар және т.б. қозғалуға орын жетпей қалуынан, немесе көліктің корпусының немесе басқа бөліктерінің жолға тиюінен болуы мүмкін. Дөңгелектің көтерілуінен туындаған басқару проблемалары, дөңгелек көтерілгенде серіппе бос күйіне жеткен жағдайда, аспа мүшелерінің жанасуынан туындаған шектеуге қарағанда аз ауыр болады (Тriumph TR3B-ге қараңыз). Көптеген жолдан тыс көліктер, мысалы, шөлдегі жарыс машиналарын, "шектегіш жолақтар" деп аталатын жолақтарды қолданады. Бұл жолақтар аспаның төмен қарай қозғалысын, байланыстар мен амортизаторлар үшін қауіпсіз шектегі нүктеге дейін шектейді. Бұл қажет, өйткені бұл көліктер өте қиын жерлерде жоғары жылдамдықпен жүруге арналған, тіпті кейде әуеге көтеріледі. Қозғалысты шектейтін нәрсе болмаса, аспаның бұрандалары барлық күшті қабылдайды, ал аспа "толық құлдырағанда", серіппелер тіреуіштерден шығып кетуі мүмкін, егер олар тек қысылу күштерімен ұсталса. Шектегіш жолақ – бұл әдетте нейлоннан жасалған, белгілі бір ұзындығы бар қарапайым жолақ, ол теориялық ең үлкен жүріске жеткенге дейін төмен қарай қозғалысты алдын ала белгіленген нүктеде тоқтатады. Бұған керісінше "соққы тоқтату" болып табылады, ол аспаны және көлікті (сондай-ақ жолаушыларды) аспаның күшті "түбіне тиіп қалуынан" қорғайды, бұл кедергі (немесе қатты қону) аспаның жоғары қарай қозғалысын тоқтатып, соққының энергиясын толық сіңіре алмайды. Соққы тоқтатуларсыз "түбіне тиіп қалатын" көлік аспа раманың немесе корпустың төменгі жағына тигенде өте күшті соққыны сезінеді, ол жолаушыларға және көліктегі барлық байланыстар мен дәнекерлеуге беріледі. Зауыттық көліктер көбінесе ең ауыр күшті сіңіріп, соққыны оқшаулау үшін қарапайым резеңке "түйіршіктермен" жабдықталады. Шөлдегі жарыс машинасы, әдетте, әлдеқайда жоғары соққы күшін сіңіруі керек, сондықтан пневматикалық немесе гидропневматикалық соққы тоқтатулармен жабдықталуы мүмкін. Бұл көлікке орнатылған шағын амортизаторлар (демперлер), олар аспаның поршенінің ұшына тиесілі болады, аспа жоғары қарай қозғалыс шегіне жақындағанда. Олар қатты резеңкеге қарағанда әсерді әлдеқайда тиімді сіңіреді, өйткені резеңке соққы тоқтату "соңғы шара" ретінде қарастырылады, себебі ол аспаның кездейсоқ түбіне тиіп қалуы үшін авариялық оқшаулағыш болып табылады; ол жоғары жылдамдықтағы жолдан тыс көліктің кездесетін қайта-қайта және күшті түбіне тиіп қалуын сіңіруге мүлдем жеткіліксіз.

Тығыздау

Демпинг – бұл қозғалыс немесе тербелісті бақылау, мысалы, көлік құралының амортизаторындағы гидравликалық есіктер мен клапандардың қолданылуы арқылы көрінеді. Бұл өзгеріс қасақана немесе қасақана емес түрде болуы мүмкін. Серіппе қатаңдығы сияқты, жайлылық үшін оңтайлы демпинг, басқару үшін қажетті демпингтен кем болуы мүмкін. Демпинг көліктің аспасының қозғалыс жылдамдығы мен қарсылығын басқарады. Демпингі жоқ автомобиль жоғары-төмен тербеліп жатады. Дұрыс демпинг деңгейі болғанда, автомобиль минимал уақыт ішінде қалыпты күйге оралады. Көбінесе қазіргі заманғы көліктердегі демпингті амортизатордағы сұйықтық ағынына қарсылықты арттыру немесе азайту арқылы реттеуге болады.

Қамбарды басқару

Төменде тәуелді және тәуелсіз жағдайларын қараңыз. Дөңгелектің қозғалысы, кузовтың бұрылуы және аспа жүйесінің икемделуі немесе серпімділігі салдарынан кемпердің өзгеруі. Жалпы, дөңгелек тік осіден 1-2° кемпермен ең жақсы тозығып, тежеледі. Шинаның түріне және жол жамылғысына байланысты, жолға жабысу үшін бұрыш сәл өзгеше болуы мүмкін. Алдыңғы және артқы кемпердің шағын өзгерістерін басқаруды реттеу үшін пайдалануға болады. Кейбір жарыс машиналарын 2-7° кемпермен реттейді, бұл қажетті басқару стиліне және шина құрылысына байланысты. Көбінесе, тым көп кемпер аспа геометриясындағы кемпердің шамадан тыс өзгеруінен байланыс алаңының кішіреюіне байланысты тежеу қабілетін төмендетуі мүмкін. Соққы кезінде кемпердің өзгеру мөлшері аспа геометриясының бірден алдыңғы көрініспен айналмалы қолдың (FVSA) ұзындығымен анықталады, яғни шинаның соққыға түскенде ішке қарай иілуге бейімділігімен.

Ролл орталығының биіктігі

Орам орталығының биіктігі – аспаның жылдам орталықтарының биіктіктерінің көбейтіндісі болып табылады және салмақ ауысу әсерлерін, кузовдың орамдалуын және алдыңғы және артқы орам қаттылығының таралуын талдау үшін пайдалы өлшем. Көбінесе, орам қаттылығының таралуы орам орталығының биіктігін емес, инерциялық төмендеткіштерді (антиролл бағандар) реттеу арқылы түзетіледі (өйткені екеуі де серпімді массаға ұқсас әсер етеді), бірақ орам орталығының биіктігі, көтеру күштерінің шамасын ескергенде маңызды болып табылады.

Тез ортада

Дөңгелек пен шинаның қозғалысы көліктің серіппе байланыстарымен шектелгендіктен, көліктің алғы көрінісіндегі дөңгелек жинағының қозғалысы кеңістікте кез келген нүктеде айналудың "бірденгі орталығымен" көзге көрінбейтін доғаны сызады. Кез келген дөңгелек жинағының бірденгі орталығын серіппе байланыстары арқылы қиылысқан нүктеге дейін жүргізілген көзге көрінбейтін сызықтар арқылы табуға болады. Шина күшінің векторының бір бөлігі шинаның жанасу нүктесінен бірденгі орталыққа қарай бағытталған. Бұл компонент неғұрлым үлкен болса, серіппе қозғалысы соғұрлым аз болады. Теориялық тұрғыдан алғанда, егер шинаға түсетін тік жүктеменің және одан туындайтын бүйірлік күштің қорытындысы тікелей бірденгі орталыққа бағытталса, серіппе байланыстары қозғалмайды. Бұл жағдайда, көліктің осы жағындағы барлық салмақ ауысуы геометриялық сипатта болады. Бұл күш негізіндегі айналу орталығын анықтауда қолданылатын маңызды ақпарат. Осыған байланысты, бірденгі орталықтар көліктің басқарылуы үшін кинематикалық айналу орталығынан гөрі маңыздырақ, себебі геометриялық және серіппелі салмақ ауысуының арақатынасы шиналардағы күштермен және олардың бағыттарымен, сондай-ақ олардың тиісті бірденгі орталықтарының орналасуымен анықталады.

Суға түсуге және бас тігуге қарсы

Анти-дыув және анти-ккват – бұл алдыңғы бөлік тежеу кезінде төмен қарай қанша дейін иеді, ал артқы бөлік үдеу кезінде қанша көтеріледін көрсететін пайыздық көрсеткіштер. Оларды тежеу және үдеу күштеріне қарсы әрекет ететін теңестіргіштер деп қарастыруға болады, ал бұрылыс күштеріне қарсы әрекет ететін күштер бұрылыс кезінде пайда болады. Осы айырмашылықтың басты себебі – алдыңғы және артқы аспаның әртүрлі конструкциялық мақсаттарында, ал аспа көліктің оң және сол жақтарында әдетте симметриялы болады. Анти-дыув немесе анти-ккватты анықтау әдісі аспаның буындары тежеу және үдеу моментіне реакция беретініне байланысты. Мысалы, ішкі тежегіштері және жартылай осьпен қозғалатын артқы дөңгелектері бар көліктерде аспа буындары реакция бермейді, бірақ сыртқы тежегіштері және шарнирлі осьпен қуат берілетін көліктерде реакция береді. Сыртқы тежегіштері бар алдыңғы аспаның анти-дыув пайызын анықтау үшін, ең алдымен, алдыңғы дөңгелектің жанасу дақтарынан және алдыңғы аспаның инерциялық центрінен өтетін түзудің бұрышының тангенсін анықтау қажет, содан кейін оны көлденең сызықпен салыстыру керек. Сонымен қатар, алдыңғы дөңгелектердегі тежеу күшінің пайызы белгілі болуы керек. Содан кейін тангенсті алдыңғы дөңгелектің тежеу күшінің пайызына көбейтіп, ауырлық центрінің биіктігі мен доңғалақ базасының қатынасына бөліңіз. 50% мәні салмақтың жартысы алдыңғы дөңгелектерге ауысады дегенді білдіреді; тежеу кезінде ол алдыңғы аспа буындары арқылы, ал қалған жартысы алдыңғы аспа серіппелері арқылы беріледі. Ішкі тежегіштері бар көліктерде де осы процедура орындалады, бірақ жанасу дақтарының орнына дөңгелек центрін пайдалану керек. Алға қарай үдеуге қарсы анти-ккватты да осыған ұқсас тәсілмен және пайыздық көрсеткіш пен салмақ ауысуы арасындағы бірдей қатынаспен есептеуге болады. Дрэг-жарыстарда 100% және одан жоғары анти-ккват мәндері жиі қолданылады, бірақ қатты тежеуге ұшырауға тиіс көліктерде 50% немесе одан төмен мәндер жиі кездеседі. Анти-ккваттың жоғары мәндері тежеу кезінде дөңгелектің секіруіне себеп болуы мүмкін. 100% мәні салмақтың барлық ауысуы аспа буындары арқылы жүзеге асырылады дегенді білдіреді. Дегенмен, бұл аспаның қосымша жүктемелерді (аэродинамикалық, бұрылыс және т.б.) көтере алмайды дегенді білдірмейді. Тежеу немесе алға қарай үдеу кезінде. Басқаша айтқанда, аспаның "қатты істеуіне" жол жоқ.

Асқыну элементтерінің икемділігі мен діріл режимі

Кейбір заманауи көліктерде икемділік негізінен резеңке бұрандаларда болады, олар уақыт өте келе тозуға ұшырайды. Жолдық емес көліктер сияқты жоғары жүктемеге төтеп беретін аспалар үшін полиуретан бұрандалар қолжетімді, олар үлкен жүктеме кезінде ұзақ қызмет етеді. Дегенмен, салмақ және құн ескерілгендіктен, құрылымдар қажетті деңгейден артық қатты етілмейді. Кейбір көліктерде конструкциялық бөліктердің иілуінен туындайтын зиянды дірілдер пайда болады, мысалы, тізгін бұрылғанда жылдамдық алған кезде. Рамалар және аспалы буындар сияқты құрылымдардың икемділігі серпімділікке де, әсіресе жоғары жиілікті дірілдерді басуға да әсер етеді. Сым доңғалақтардың икемділігі, көліктердің аспалары жетілмеген кезеңде олардың танымалдығын арттырды.

Жүктілік деңгейін реттеу

Көліктерге көп мөлшерде жүк, жолаушылар және тіркемелер салынуы мүмкін. Мұндай жүктеме көліктің артқы жағын төменге түсіреді. Көліктің дұрыс басқарылуын қамтамасыз ету үшін шассидің тұрақты деңгейін сақтау қажет. Қарсы беттен келе жатқан жүргізушілер фараның шамынан қоршауда қалуы мүмкін. Өзін-өзі реттейтін аспа, аспа құрылғыларындағы цилиндрлерді ісіріп, шассиді көтеріп, бұл әсерге қарсы тұрады.

Жоғары жиілікті соққыдан оқшаулау

Көптеген жағдайларда, суспензия компоненттерінің салмағы маңызды емес. Бірақ жолдың беткейінің кедір-бұдырлығынан туындаған жоғары жиіліктерде, резеңкеленген буындармен оқшауланған бөлшектер, шу мен дірілді шиналар мен серіппелермен ғана салыстырғанда жақсырақ басу үшін көп деңгейлі сүзгі ретінде жұмыс істейді. (Серіппелер негізінен тік бағытта жұмыс істейді.)

Жазылмаған салмаққа және жалпы салмаққа үлесі

Олар көбінесе кішкентай болады, бірақ аспаның серпімділігі тормоздармен және аспалы бөліктермен байланысты. Бұл алюминий доңғалақтарының болат доңғалақтарынан басты функционалдық артықшылығы. Өндірістік автомобильдерде алюминий аспалы бөлшектері қолданылған, ал жарыс машиналарынде көміртекті талшықтан жасалған аспалы бөлшектер кең таралған.

Қаныққан орын

Дизайн олар алатын кеңістік мөлшерімен және орналасқан жерімен ерекшеленеді. Жалпы қабылданғандай, MacPherson тіректері алдыңғы қозғалтқышты қондырған көліктер үшін ең ықшам конструкция болып табылады, онда қозғалтқышты орналастыру үшін доңғалақтар арасында кеңістік қажет. Ішкі тежегіштер (бұл аспалы салмақты азайтады) шығындарға қарағанда кеңістік мәселесіне байланысты көбірек қанағаттандырылмайды.

Күштің таралуы

Суспензия бекітілуі геометриясы, күші және қатаңдығы жағынан шасси дизайнымен сәйкес келуі керек.

Ауаның кедергісі (көшіру)

Кейбір заманауи көліктер аэродинамикалық қасиеттерін жақсарту және отын тиімділігін арттыру мақсатында биіктігін реттеуге болатын аспаға ие. Ашық дөңгелектері мен аспасы бар қазіргі заманғы формула автомобильдері, аспалы қолдарындағы аэродинамикалық қарсылықты азайту үшін қарапайым дөңгелек құбырлардың орнына ағынды құбырларды пайдаланады. Сонымен қатар, тербелгіш қол, итергіш немесе тарту таған типтес аспалар қолданылады, олардың арасында серіппе/тұндырғыш блогын ішкі жағына және ауа ағынынан тысқа орналастыру арқылы ауа кедергісін одан әрі азайту қарастырылады.

Құны

Өндіріс әдістері жақсара түседі, бірақ баға әрқашан маңызды фактор болып қалады. Ауыр көліктерде серіппелі емес дифференциалмен қатты артқы осьтің қолданылуы, бұл ең айқын мысалға тоқтайды.

Жазықтар мен тұндырғыштар

Көптеген дәстүрлі аспалар соққыларды жұту үшін пассивті серіппелерді, ал серіппелердің қозғалысын бақылау үшін демпферлерді (немесе амортизаторларды) пайдаланады. Бірақ, ерекше жағдайлардың арасында француздық Citroën компаниясы қолданатын гидропневматикалық жүйелер бар, олар газды серіппе мен демпферлеу компоненттерінің біріктірілген жиынтығы ретінде қарастырылады; сондай-ақ, British Motor Corporation, әсіресе Mini көлігінде қолданылатын гидроэластикалық, гидрагаздық және резеңке конустық жүйелер де бар. Олардың әрқайсысының түрлі нұсқалары қолданылған.

Пассивті аспалар

Дәстүрлі серіппелер мен амортизаторлар пассивті аспалар деп аталады — көліктердің көпшілігі осылай аспаға орнатылған.

Дамперлер немесе соққыны шамалы өткізгіштер

Амортизаторлар көліктің серіппелердегі (әйтпесе қарапайым гармониялық) қозғалысын басады. Олар сонымен қатар дөңгелек, ступица, ось және кейде тежегіштер мен дифференциалдың серіппелі дөңгелектің әсерінен жоғары-төмен секіруінен туындайтын дөңгелектің секіруін де азайтуы тиіс.

Жартылай белсенді және белсенді суспензиялар

Егер аспап сыртқы басқарумен жұмыс істесе, онда ол жартылай белсенді немесе белсенді аспап болып табылады – аспап электрондық басқарушыдан келетін сигналдарға ден қояды. Мысалы, гидропневматикалық Citroën көлігі автомобильдің жерден қанша биіктікте болуы керектігін "біледі" және жүктемеге қарамастан, сол деңгейге жету үшін үнемі реттейді. Дегенмен, бұл типтегі аспап бұрылыс кезіндегі дене иелінуін дереу тоқтатпайды. Citroën жүйесі автомобиль құнына пассивті болат серіппелерге қарағанда 1%-ға жуық қосымша шығын әкеледі. Жартылай белсенді аспаптарға ауа серіппелері, ауыстырылатын амортизаторлар, түрлі деңгейлеуші шешімдер, сондай-ақ гидропневматикалық, гидроэластикалық және гидрагаз аспаптары сияқты құрылғылар кіреді. Toyota 1983 жылғы Soarer көлігінде ауыстырылатын амортизаторларды қолданды. Delphi қазіргі кезде магнитореологиялық сұйықтықпен толтырылған амортизаторларды сатады, оның тұтқырлығы электромагниттік түрде өзгертілуі мүмкін – осылайша, клапанды ауыстырусыз айнымалы басқару қамтамасыз етіледі, бұл жылдамырақ және тиімдірек. Толық белсенді аспап жүйелері автомобильдің жағдайын электрондық бақылауды қолданады және автомобильдің қозғалысын тікелей басқару үшін автомобиль аспапының мінез-құлқын нақты уақытта өзгертуге мүмкіндік береді. Lotus Cars 1982 жылдан бастап бірнеше прототиптерді жасады және оларды Formula One-ге енгізді, онда олар тиімді болды, бірақ қазір қолданылуына тыйым салынды. Nissan 1990 жылдары сәнді модельдердің бағасына 20% қосымша шығын әкелетін опция ретінде төмен өткірліктегі белсенді аспапты ұсынды. Citroën сонымен қатар бірнеше белсенді аспапты модельдерді әзірледі (Hydractive-ке қараңыз). 2009 жылы жарияланған Bose Corporation-ның толық белсенді жүйесі гидравликалық немесе пневматикалық жетектердің орнына сызықтық электрмоторларды қолданады, олар соңғы кезге дейін кеңінен қолданылып келді. Mercedes 1999 жылы Mercedes Benz CL класының ең жаңа модельдерінде Active Body Control деп аталатын белсенді аспап жүйесін енгізді. Көліктерге арналған бірнеше электромагниттік аспаптар да әзірленді. Мысалдарға Bose электромагниттік аспабы және профессор Лорантью Энсика әзірлеген электромагниттік аспап жатады. Сонымен қатар, жаңа Michelin дөңгелегі де электрмотормен жұмыс істейтін, кіріктірілген аспапқа ұқсас. Басқару жүйесінің көмегімен түрлі жартылай белсенді/белсенді аспаптар автомобильдің әртүрлі діріл режимдері арасында жақсартылған компромисске қол жеткізеді; атап айтқанда: секіру, иелу, тік және бұралу режимдері. Дегенмен, осы жетілген аспаптардың қолданылуы шығын, орналастыру, салмақ, сенімділік және/немесе басқа да қиындықтармен шектеледі.

Бір-бірімен байланысты аспалар

Бір-бірімен байланысты аспалар, жартылай белсенді/активті аспалардан айырмашылығы, көлік құралының әртүрлі тербеліс режимдерін пассивті түрде ажыратуға мүмкіндік береді. Байланыстарды механикалық, гидравликалық және пневматикалық тәсілдермен жүзеге асыруға болады. Антиролл штангалары – механикалық байланыстардың әдеттегі мысалы, ал сұйықтық байланыстары қаттылық және демпферлік қасиеттерді жақсартуда үлкен әлеует пен икемділікті ұсынады. Гидропневматикалық технологияның коммерциялық әлеуеті жоғары екенін ескере отырып (Corolla, 1996), өзара байланысты гидропневматикалық аспалар да кейбір зерттеулерде қарастырылды және олардың көлік құралының жүрісі мен басқарылуын жақсарту мүмкіндігі көрсетілді. Басқару жүйесі де өзара байланысты аспалардың жұмысын одан әрі жақсарту үшін қолданылуы мүмкін. Академиялық зерттеулерден бөлек, австралиялық Kinetic компаниясы әртүрлі пассивті немесе жартылай белсенді жүйелермен сәттілікке жетті (WRC: үш чемпионат; Дакар раллиі: екі чемпионат; 2004 жылғы Lexus GX470 KDSS жүйесімен жылдың 4×4; 2005 жылғы PACE сыйлығы). Kinetic жүйелері әдетте кем дегенде екі көлік режимін ажыратады (қозғалыс, бұрылу (артикуляция), көлденең қиылыс және/немесе тік секіру (қайта секіру)) және өзара байланысты амортизаторлар мен басқа да әдістерді қолдану арқылы әр режимнің қаттылығы мен демпферлеуін бір уақытта басқарады. 1999 жылы Kinetic компаниясын Tenneco сатып алды. Кейіннен каталондық Creuat компаниясы бір әрекетті цилиндрлерге негізделген қарапайым жүйелік дизайын жасады. Жарыс жобаларынан кейін Creuat кейбір көлік үлгілеріне жаңарту жүйелерін ұсынуда. Тарихи тұрғыдан алғанда, алдыңғы және артқы өзара байланысты аспалы алғашқы автомобиль 1948 жылғы Citroën 2CV болды. 2CV аспасы өте жұмсақ болды – бойлық буын қозғалысты жұмсақ етуге, қозғалысты қаттырақ етуге емес, көмектесті. Ол суға түсуге қарсы және құлауға қарсы геометрияға сүйенді. Бұл антиролл штангалары бұрынғыдай қиындық тудыратын осі арқылы өтетін қаттылықтың жұмсақтығына әкелді. Алдыңғы және артқы иілгіш тіреулер, сондай-ақ алдыңғы тежегіштердің кіші салмағы, қазіргі серіппелі немесе жапырақты конструкцияларға қарағанда әлдеқайда аз болды. Өзара байланыс алдыңғы дөңгелекті дөңгелектің үстінен өтетін кезіндегі күштің бір бөлігін сол жақтағы артқы дөңгелекті төмен итеруге жөнелтті. Артқы дөңгелек бір сәттен кейін сол дөңгелекке тигенде, керісінше әрекет етіп, көлікті алдыңғы және артқы жағынан тең ұстады. 2CV дизайны фермердің тауық жұмыртқаларын тасымалдауы сияқты егістік далада жылдам жүруге қабілетті болуын қамтамасыз ету үшін жасалған. Ол бастапқыда үйкеліс демпферлерімен және реттелген массалық демпферлермен жабдықталған. Кейінгі үлгілерде алдыңғы және артқы жағында телескопиялық демпферлер/соққы демпферлері болды. Британдық Автокөлік Корпорациясы да өзара байланысты аспаны ерте қабылдады. 1962 жылы Morris 1100 машинасына Hydrolastic деп аталатын жүйе енгізілді және BMC-нің әртүрлі үлгілерінде қолданылды. Гидроластикалық аспаны инженер Алекс Моултон әзірлеген, ол серіппелік орта ретінде резеңке конустарды қолданды (олар алғаш рет 1959 жылы Mini-де қолданылған). Сұйықтық құбыры арқылы дөңгелектерге түсетін күшті бір дөңгелектен екіншісіне жеткізеді (жоғарыда сипатталған Citroën 2CV механикалық жүйесінің принципі бойынша), және әрбір аспалы блок сұйықтық ағынын шектеу үшін клапандарды қамтиды, сонымен қатар соққыны толығымен жоюшы ретінде қызмет етеді. Моултон BMC-нің British Leyland компаниясы үшін Hydrolastic-тің орнын алмастыру үшін жаңа жүйе әзірледі. Ковентридегі Данлоп компаниясы лицензия бойынша өндірген Hydragas жүйесі де осы принцип бойынша жұмыс істеді, бірақ резеңке серіппелердің орнына ішкі жағынан резеңке диафрагмамен бөлінген металл сфераларды қолданды. Жоғарғы жағында қысымды газ, төменгі жартысында гидроластикалық жүйеде қолданылатын сұйықтық бар. Сұйықтық екі жақтағы бірліктер арасында аспа күшін өткізеді, ал газ диафрагма арқылы серіппелік орта ретінде әрекет етеді. Бұл Citroën гидропневматикалық жүйесімен бірдей принцип, және ұқсас жүріс сапасын қамтамасыз етеді, бірақ өздігінен қамтылған және гидравликалық қысымды қамтамасыз ету үшін қозғалтқышпен жұмыс істейтін сорғыны қажет етпейді. Оның кемшілігі – Hydragas, Citroën жүйесінен айырмашылығы, биіктігін реттеуге немесе өздігінен теңдеуге мүмкіндік бермейді. Hydragas 1973 жылы Austin Allegro машинасына енгізілді және бірнеше үлгілерде қолданылды; соңғы автомобиль 2002 жылы шыққан MG F болды. Көліктің өмірінің соңына қарай шығындарды азайту мақсатында жүйе серіппелі демпферлерге алмастырылды. 2006 жылы тоқтатылған кезде Hydragas өндіріс желісі 40 жылдан астам болды. Кейбір соңғы соғыстан кейінгі Packard үлгілері де өзара байланысты аспанымен жабдықталған.

Түрлері

Аспа жүйелерін жалпы екі негізгі топқа бөлуге болады: тәуелді және тәуелсіз. Бұл терминдер қарама-қарсы дөңгелектердің бір-бірінен тәуелсіз қозғалу мүмкіндігін көрсетеді. Тәуелді аспаның құрамында әдетте дөңгелектерді бір-біріне параллель және оське перпендикуляр ұстайтын арқалық (көбінесе "көлік" осі) немесе (жетекші) тік ось болады. Бір дөңгелектің қалыптасу бұрышы өзгергенде, қарама-қарсы дөңгелектің қалыптасу бұрышы да сол сияқты өзгереді (әдетте, бір жағынан бұл қалыптасу бұрышының оңға қарай өзгеруі, ал екінші жағынан – теріс өзгеруі). De Dion аспалары да осы санатқа жатады, себебі олар дөңгелектерді бір-бірімен мықты байланыста ұстайды. Тәуелсіз аспа дөңгелектерге қарсы дөңгелекке әсер етпей, өздігінен жоғары көтерілуіне және төмен түсуіне мүмкіндік береді. Дөңгелектерді бір жолмен байланыстыратын, мысалы, инерциялық құрылғылармен жабдықталған аспалар да тәуелсіз деп саналады. Жартылай тәуелді аспа – үшінші тип. Бұл жағдайда бір дөңгелектің қозғалысы екінші дөңгелектің орнын өзгертеді, бірақ олар бір-біріне мықты бекітілмейді. Бұрылыс арқалықты артқы аспа осындай жүйе болып табылады.

Жартылай тәуелсіз аспа

Жартылай тәуелсіз аспаларда, бір осьтің дөңгелектері бір-біріне қатысты қозғала алады, тәуелсіз аспа сияқты, бірақ бір дөңгелектің орны екінші дөңгелектің орны мен бағытына әсер етеді. Бұл әсер жүктеме кезінде аспа бөліктерінің иілуі немесе деформациялануы арқылы қол жеткізіледі. Жартылай тәуелсіз аспаның ең көп таралған түрі – бұрылмалы осьтік балка.

Бұралатын аспа жүйесі

Tilting Suspension System (сонымен қатар, Leaning Suspension System деп те аталады) – конструкцияның басқа түрі немесе геометриясы емес; керісінше, ол дәстүрлі аспалы жүйеге қосылған технология. Осы типтегі аспалы жүйе негізінен тәуелсіз аспалардан тұрады (мысалы, MacPherson тірегі, A қол (қос тірек)). Осы аспалы жүйелерге қосымша, аспалы жүйені көлік құралының корпусымен (шассиімен) байланыстыратын қосымша еңкейту механизмі бар. Бұрылатын аспалы жүйе тұрақтылықты, жабысу қабілетін, көліктің бұрылу радиусын және жолаушылардың жайлылығын арттырады. Оңға немесе солға бұрылғанда, көліктегі жолаушылар немесе заттар қисықтың радиусынан сыртқа қарай G күшін немесе инерциялық күшті сезінеді, сондықтан екі дөңгелекті көліктердің (мотоциклдердің) жүргізушілері бұрылғанда қисықтың ортасына қарай иіледі, бұл тұрақтылықты жақсартады және құлау қаупін азайтады. Бірақ екі дөңгелектен артық дөңгелегі бар және дәстүрлі аспалы жүйемен жабдықталған көліктер бұрын мұндай мүмкіндікке ие болған жоқ, сондықтан жолаушылар сыртқы инерциялық күшті сезінеді, бұл жүргізушілердің тұрақтылығы мен жайлылығын төмендетеді. Осы типтегі бұрылатын аспалы жүйе осы мәселенің шешімі болып табылады. Жолдың көлбеуі немесе еңкейуі болмаса, бұл аспалы жүйе жайлылыққа әсер етпейді, көліктің салмақ орталығының биіктігі төмендеп, тұрақтылық артады. Бұл аспалы жүйе ойын-сауық көліктерінде де қолданылады. Кейбір пойыздар да бұрылыстарда жылдамдықты арттыратын еңкейтілген аспалы жүйені (Tilting Train) пайдаланады.

Рокерлік боги механизмі

Рокерлік боги жүйесі – серіппелі аспап, онда бос жүріс дөңгелектері орнатылған артқы тіреулер болады. Жүргізу бөлімі мен іздеушілер арасындағы буынды байланысқа байланысты, бұл аспап өте икемді. Мұндай аспаптар өте қиын өңірлерде пайдалануға қолайлы. Curiosity марсоходында осы типтегі аспап қолданылған.

Тіктелген көлік құралдары

Кейбір көліктер, мысалы, пойыздар, жерге бекітілген ұзын рельстермен жүреді; ал кейбір, мысалы, тракторлар, қар көліктері және танктер, көліктің құрамына енген үздіксіз тізбектерде (гусеницаларда) жүреді. Екі түр де жолды тегістеуге және жерге түсетін қысымды азайтуға көмектессе де, көптеген факторлар ортақ болып табылады.

Қарулы көліктердің аспалары

Әскери бронетехникалық шайқас машиналарын (AFV), соның ішінде танктерді, ерекше серпімділік талаптары бар. Олардың салмағы жетпіс тоннадан асып, өте қиын немесе жұмсақ жерде мүмкіндігінше жылдам қозғалуы керек. Олардың серпімділік бөліктері жер миналарынан және танкке қарсы қарулардан қорғалуы тиіс. Шынжырлы AFV-лердің әр жағында тоғызқа дейін доңғалегі болуы мүмкін. Көптеген дөңгелекті AFV-лердің алты немесе сегіз үлкен доңғалегі болады. Кейбіреулерінде нашар беттердегі жерге түсетін жүктемені азайту үшін орталық доңғалақтың қысымын реттеу жүйесі бар. Кейбір доңғалақтар тым үлкен және бұрылуға тым тар болғандықтан, кейбір дөңгелекті, сондай-ақ шынжырлы көліктерде бүйірлеумен басқару қолданылады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы танктерінде мүлдем қозғалыссыз, бекітілген серпімділік болды. Бұл қанағаттандырмас жағдай ауыл шаруашылығы, автомобиль немесе теміржол машиналарыннан алынған жапырақты немесе спиральді серпімділіктермен жақсартылды, бірақ тіпті олардың да қозғалыс диапазоны өте шектеулі болды. Қозғалтқыштардың қуаты артып, жылдамдықтар өсті, ал жүру сапасын жақсарту қажет болды. 1930 жылдары Кристи серпімділігі әзірленді, ол көліктің брондалған корпусының ішінде спиральді серпімділіктерді пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл серпімді деформациялайтын күштің бағытын иісті рычаг арқылы өзгертуге мүмкіндік берді. T-34 танктерінің серпімділігі тікелей Кристи еңбектерінен туындады. Хорстманн серпімділігі – 1930 жылдан 1990 жылға дейін қолданылған, иісті рычаг пен сыртқы спиральді серпімділіктердің үйлесімі. M3 Lee/Grant және M4 Sherman машиналарынның боги, бірақ тәуелсіз серпімділіктері Хорстманн типіне ұқсас болды, серпімділік шынжырдың овалында орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғысқа қарай, тағы бір кең таралған тип – бұрылу сызығы серпімділігі, корпустың ішінде бұрылу арқылы серпімді күшті алу. Бұл кейде Кристи типінен аз қозғалыс диапазонына ие болды, бірақ айтарлықтай ықшам болды, корпустың ішінде көбірек орын қамтамасыз етті, нәтижесінде үлкен мұнара сақиналарын орнатуға мүмкіндік болды, демек, ауыр негізгі қару-жарақ. Бұрылу сызығы серпімділігі, кейде соққы сөндіргіштерді қоса алғанда, Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ауыр бронетехниканың басым серпімділігі болып табылады. Бұрылу сызықтары еденнің астында немесе жанында орын алады, бұл танкты төмендетуге кедергі келтіруі мүмкін, осылайша көзге көрінуін азайтуға. Автомобильдердегідей, доңғалақтың қозғалыс диапазоны мен серпімділік жылдамдығы жүрудің тегістігіне және қиын жерлерді қаншалықты жылдам басып өтуге әсер етеді. Жылдамдықпен атудың дәлдігін арттыратын тегіс жүру, көбінесе жайлылықпен байланысты болатыны маңызды. Сонымен қатар, ол оптикалық және басқа да жабдықтарға түсетін соққыны азайтады. Жазылмаған салмақ пен шынжыр буынының салмағы жолдардағы жылдамдықты шектеуі мүмкін және көліктің шынжырларының және басқа компоненттерінің қызмет ету мерзіміне әсер етуі мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғыстың кезінде пайда болған көптеген неміс жартылай шынжырлы машиналарын және танктерін, мысалы, «Пантера» танкінде, жүктемені танк шынжырларына және демек, жерге тегіс бөлу үшін бір-біріне жанасатын және кейде бір-біріне кіріктірілген жол доңғалақтары болды. Бұл жылдамдыққа, қашықтыққа және шынжырдың қызмет ету мерзіміне елеулі үлес қосты, сондай-ақ үздіксіз қорғаныс жолағын қамтамасыз етті. Бұл соғыс аяқталғаннан бері қолданылмады, себебі саз, құм, тас, қар және мұз ішінде жұмыс істейтін күрделі механикалық бөлшектерге техникалық қызмет көрсетудің қажеттілігі; сондай-ақ, шығындар. Тастар мен мұздаған саз жиі доңғалақтардың арасына тығылып, олардың бұрылуына кедергі келтіретін немесе жол доңғалақтарына зақым келтіретін. Егер ішкі доңғалақтың бірі зақымдалса, зақымдалған доңғалаққа жету үшін басқа доңғалақтарды алып тастау қажет болады, бұл процесті күрделі және уақытты қажет етеді.