Кіріспе

Жердегі ойыққа адам қалдықтарын жинап алатын дәретхана. <noinclude>Infobox sanitation technology
| name =
| synonym = Шұңқырлы дәретхана, үй шаруашылығы латринасы, терең ойық
| image = Defecating into a pit (schematic). jpg
| image size =
| alt =
| caption = Шұңқыр табасы және баспанасы бар қарапайым шұңқыр латринасы
| pronounce =
| position = Пайдаланушы интерфейсі, жинақтау және сақтау (жерінде)
| application = Үй шаруашылығы деңгейі
| management = Үй шаруашылығы, қоғамдық, ортақ
| inputs = Нәжіс, зәр Нәжіс және зәр едендегі ойық арқылы шұңқырға түседі, бұл ойық пайдаланушының ыңғайлылығы үшін дәретхана орындығына немесе шұңқыр табасына жалғастырылуы мүмкін. Дұрыс салынған және күтілген шұңқыр латриналары ашық жерде нәжіс шығарудан қоршаған ортаға түсетін адам нәжісінің мөлшерін азайту арқылы аурудың таралуын азайта алады. Бұл нәжіс пен тамақ арасындағы патогендердің шыбындар арқылы таралуын азайтады. Шұңқыр латриналары – нәжісті адамдардан бөлудің төмен құнды әдісі. Шұңқырдың тереңдігі кеміндегі және ені кеміндегі болуы керек. Шұңқырдың үстіңгі жағына дейін толғанда, оны босату керек немесе жаңа шұңқыр жасап, баспананы жаңа жерге көшіру керек немесе қайта салу керек. Нәжіс шламасын басқару шұңқырларды босатуды, сондай-ақ жиналған нәжіс шламасын тасымалдауды, өңдеуді және пайдалануды қамтиды. Бұл дұрыс орындалмаса, судың ластануына және халық денсаулығына қауіп тууы мүмкін. Традициялық шұңқыр латринасы үшін жылына бір адамға қайталанатын шығын 1,5-4 АҚШ доллары арасында, ал құюлы шұңқыр латринасы үшін үш есеге дейін жоғары (босату шығындарын қоспағанда). 2013 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 1,77 миллиард адам шұңқыр латриналарын пайдаланады, олардың көп бөлігі дамып келе жатқан елдерде. 2016 жылы 892 миллионға жуық адам (дүниежүзілік халықтың 12 пайызы) ашық жерде нәжіс шығарды, себебі олардың көпшілігінде дәретхана жоқ. Оңтүстік Азия және Сахара төменгі Африкада дәретханаға қолжетімділік ең төмен. Нәтижесінде, Үндістандағы санитарлық жағдай 2014 жылдың қазан айындағы 39 пайызбен салыстырғанда 2019 жылы 98 пайызға дейін өсті. 2018 жылға дейін осы науқанның нәтижесінде 85 миллион шұңқыр латринасы салынды деп есептеледі. Үндістаннан тағы бір мысал – «Дәретхана жоқ, күйеу жоқ» науқаны, ол әйелдерді дәретханасы жоқ еркектерге үйленуден бас тартуға ынталандырады, соның арқасында дәретханаларды пайдалануға қызығушылық артып келеді.

Анықтамалар

Аймаққа байланысты, "шұңқырлы латрина" термині су бөгегіші немесе сифонды (әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған құю арқылы шаю латринасы деп дәлірек аталады) немесе жай ғана жердегі тесікті (қарапайым шұңқырлы латрина деп те аталады) сумен бөгегішсіз дәретхананы білдіру үшін қолданылуы мүмкін – Сахара асты Африканың көптеген елдеріндегі кең таралған тип. Құрғақ дәретхана не себіздікті бөліп шығарумен, не себіздікті бөліп шығармай жасалуы мүмкін, ал шұңқырлы латринада себіздікті бөліп шығару көбінесе болмайды. Шұңқырлы латринаның басты ерекшелігі – сұйықтықты жерге сіңіретін, сондай-ақ сақтау және өте шектеулі тазалау қызметін атқаратын шұңқырды пайдалану.

Төменге түсіру тесігінің көлемі

Пайдаланушы пайдалану барысында кішкентай түсірілетін тесік үстіне орналасады. Едендегі немесе плитадағы нәжіс түсірілетін тесіктің мөлшері балалардың ішке түсіп кетуін болдырмау үшін тым үлкен болмауы тиіс.

Мысық ойығы

Мысық ойығы – кемпингке барушылар, жаяу жүргіншілер және табиғатта демалуды ұнататындар жиі пайдаланатын, бір рет қолданылатын шұңқырлы дәретхана. "Мысық әдісі" деп те аталатын бұл ойық, бір рет ішек тазалағаннан кейін пайда болатын қалдықтарды қабылдауға жеткілікті үлкен етіп, жерге қазылады. Қолданғаннан кейін, қазылған топырақпен толтырылады.

Сақтау

Сурет. Африканың Дурбан қаласында санитарлық тазалаушы шұңқырдағы дәретхананың қалдықтарын қолмен босатып жатыр. Жаман тәжірибе мысалы: Санитарлық тазалаушылар Найробиге жақын Корогочо шағын ауданындағы өзенге шұңқырлардан шығарылған фекальды шламды төгіп жатыр. Қауіпсіз шұңқырларды босату және фекальды шламды басқару талаптары шұңқыр дәретханаларын салушылармен көбінесе естен шығарылады, себебі шұңқыр бірнеше жылдың ішінде ғана толады. Дегенмен, көптеген дамып келе жатқан елдерде фекальды шламды қауіпсіз басқару тәжірибелері жетіспейді, бұл халық денсаулығына қауіп тудырады және қоршаған ортаның ластануына себеп болады. Фекальды шламды сорғылау үшін, әдетте, шұңқырға су қосылып, ішкі мазмұны араластырылады, бұл жағымсыз және иісті процеске айналады. Шұңқыр дәретханаларынан фекальды шламды қауіпсіз босату процедуралары, соңғы жылдары Бангладеш сияқты ауылдық аймақтарда көптеген жаңа дәретханалар салынған көптеген дамып келе жатқан елдер үшін маңызды мәселе болып табылады. Шұңқырлардан қолмен немесе вакуумды цистерналармен алынған фекальды шлам көбінесе қоршаған ортаға ешқандай ескермей төгіледі, бұл "мекемелік ашық дәретхана" деп аталатын жағдайға әкеледі.

Шлагтарды басқару

Фекальды шлам жолмен сарқынды суларды тазарту орнатылысына немесе басқа жерде компосттау үшін тасымалдануы мүмкін. Мұндай қызметтер қажетті аймақтарда дамыған елдерде көптеген лицензияланған қалдық тасымалдау компаниялары қызмет көрсетеді, бірақ дамып келе жатқан елдерде мұндай қызметтер жеткілікті түрде реттелмейді және көбінесе дайындығы, білігі және қорғаны жоқ бейресми жұмысшылар арқылы жүзеге асырылады. Патогендерді тиімді жоюға қол жеткізген дұрыс басқару және өңдеу шаралары сақталған жағдайда, шұңқырлық дәретханалардан алынған фекальды шлам азот, фосфор және органикалық заттардың жоғары құрамына байланысты тыңайтқыш ретінде қолданылуы мүмкін. Дегенмен, мұның қауіпсіз түрде жүзеге асырылуын қамтамасыз ету қиын. Фекальды шламдағы патогендердің мөлшерін бағалау үшін гельминт жұмыртқаларының тірі қалған саны индикатор ретінде жиі қолданылады. Гельминт жұмыртқалары көптеген өңдеу әдістеріне өте төзімді болғандықтан, бұл жақсы көрсеткіш болып табылады.

Құрамында қоспалар бар

Саудада нәжістің шұңқырдағы көлемін азайтуға, иіс пен шыбықтардың көбеюін қысқартуға көмектесетіні туралы мәлімдейтін әртүрлі тауарлар бар. Олар жиынтығында "шұңқырға қосылатын заттар" деп аталады, және олардың көпшілігі тиімді микроорганизмдер қағидасына негізделген. Мақсаты – ыдырау процесіне көмектесу үшін микроорганизмдердің белгілі бір штамдарын қосу, бірақ олардың тиімділігі күмәнді және соңғы зерттеулер ғылыми сынақ жағдайында ешқандай нәтиже көрсетпеді. Су бөгегіші жоқ шұңқырлық дәретханалардағы иісті азайту үшін ағаш күлін, жапырақтарды, топырақты, компосты немесе арақ шаңын нәжістің үстіне себуге болады.