Кіріспе

Тасқа ойылған англо-скандинав мүсіні – хогбактар, 10-дан 12-ғасырларға дейінгі Англияның солтүстігі мен Шотландияның оңтүстік-батысында жасалған тасқа қашалған англо-скандинав мүсіндері. Жеке хогбактар Ирландия мен Уэльсте де табылды. Хогбактар 11-ші ғасырдың басына қарай сәннен шығып қалды. Олардың негізгі қызметі – қабір белгілері деп есептеледі. Скандинавияда осыған ұқсас кешірек қабір белгілері де кездеседі. Корнуоллда осындай тастарды «жабын тастар» деп атайды.

Географиясы мен сипаттамасы

Хогбактер көбінесе қисық ("hogbacked") қырқасы және көбінесе сыртқа қарай иілген қабырғалары бар, жатқан ескерткіштер түрін қабылдайды. Бұл пішін және орталық қырқаның екі жағында жиі «шинглдермен» әшекейленгендігі олардың өлгендерге арналған стильделген «үйлер» екенін көрсетеді. «Үй» – христиан дініне дейінгі скандинавиялықтардың Вальхалладағы «мед залында» тойлаумен байланысты скандинавиялық ұзын үйдің типі. Бір теория бойынша, хогбактер 870 жылдары Англияның солтүстігіне көшіп келген Дания қоныс салушылары арасында пайда болған. Алайда, бұл теорияны дәлелдейтін немесе жоққа шығаратын жеткілікті зерттеулер жоқ. Ескерткіш түрінің шамамен 920 жылы ойлап табылғаны айтылады. Хогбактердің ерекше шоғырланған жерлері Йоркшир, Камбрия және Клайд өзені бойындағы бұрынғы Гован ескі шіркеуіндегі Гован тастары коллекциясында – олардың шығу тегі осы аймақтардың бірі болуы мүмкін. Алайда, жеке мысалдар Дербиширден Орталық Шотландияға дейін әлдеқайда кең аумақта кездеседі. Шотландиядағы хогбактердің болуы Йорк (Англия) пен Дублин қалаларын байланыстырған Форт-Клайд жолымен байланысты болуы мүмкін. Шотландиядағы хогбактердің көп бөлігі су жолдары бойында орналасқан. Солтүстік аралдар мен Оркнейде де сирек мысалдар кездеседі. Ирландияда Килдар графтығындағы Кастлдермотте бір ғана мысал бар, ол Солтүстік Йоркширдегі Инглеби Арнклифтегі екі хогбакке ұқсас. Уэльсте Лланддеви Аберарт шіркеуінде орналасқан бір хогбак мысалы бар. Ең көп сақталған коллекциялардың бірі Солтүстік Йоркширдегі Бромптон қаласындағы Сент-Томас шіркеуінде сақталған. 1867 жылы шіркеуді қалпына келтіру кезінде табылған алты хогбак Дурхэм соборының кітапханасына қойылды, ал қалған төрт хогбак және олардың фрагменттері Бромптонда қалды. Олардың ерекшелігі – аузында жолақты өрнектермен тас ұстап, плиталарды құшақтап жатқан аюлардың бейнеленген суреттері. Басқа жерлерде, Гован ескі шіркеуінің ерте ортағасырлық зиратында табылған бес әсерлі мысал Гован тастары мұражайында, Гованның (бұрынғы) приход шіркеуінде сақталған. Форт-Ферттегі Инчколм аралындағы келушілер орталығында да жақсы мысал бар. Тамаша және әсем безендірілген мысал Морекэмбеге жақын Хейшамдағы Санкт-Петр шіркеуінде сақталған.

Типологиясы

Суқұйғыштардың екі негізгі түрі бар. Бірі – Бромптон түрі, ол ірі бас жануарларымен ерекшеленеді. Екінші түрі – жауынгер қабірі, ол көбінесе үй сияқты көрінеді. Оның басында ірі жануарлар жоқ. Суқұйғыштардың екі негізгі стилінің ішінде кішірек топтар кездеседі. Орамалы суқұйғыш – жауынгер қабірі түрінің кіші тобы. Ол тегуляцияның астындағы көлденең жолақтағы орама өрнектерімен сипатталады.

Говандағы қоян

Гован Клайд өзенінің оңтүстік жағалауында орналасқан және Клайд британдары мен Стратклайд патшалығының христиандық орталығы болды. Әлемдегі ең ірі төрт шошқа осы жерде табылған. Гован ескі шіркеуіндегі Гован тастары мұражайында бес шошқа сақталған. Ең көнесі, "Гован-2" деп аталатын шошқа, 10 ғасырға жатқызылған. Оның беті екі қатарға бөлінген, ал қатарлардың өзі қисайған, дөңгелек сызықтармен белгіленген. Шингелдер қатарының астында бір-бірімен тоқылған жолақтар орналасқан. Екі жақтағы тоқу өрнектері бір-бірінен ерекшеленеді. Олар екі жақта да үздіксіз емес. Говандағы шошқалардың арасында тоқылған өрнегі аяқталған осы шошқа ғана бар. Бұл шошқаның тоқылған өрнегінің аяқталуы, кішкентай, бөлек элементтер мен дөңгелек пішіндес толтырғыштармен сипатталады. Сонымен қатар, оның ішінде шеңберлі түйінмен тоқылған өрнектер де бар. Екінші жағынан, төрт сымды тоқу бөліктері стильдік тұрғыдан дөңгелек қиғаш сызыққа дейін қарапайымдастырылған, осы сызық тағы бір сызықпен және оны екі жағынан қаптаған төрт кішкентай дөңгелек пішіндес элементтермен қиылысады.