Кіріспе

1964 жылы Малкольм Х-тің халық алдында сөйлеген сөзі

"Шеке немесе оқ" – адам құқықтары үшін күрескен Малкольм Х-тің халық алдында сөйлеген сөзі. Бұл сөз екі рет айтылды: біріншісі 1964 жылдың 3 сәуірінде Огайо штатының Кливленд қаласындағы Кори методистік шіркеуінде, екіншісі 1964 жылдың 12 сәуірінде Мичиган штатының Детройт қаласындағы Король Соломон баптистік шіркеуінде. Малкольм Х афроамерикандықтарға сайлау құқығын сақтандырып пайдалануға кеңес берді, бірақ үкімет олардың толыққанды теңдікке қол жеткізуіне бөгет қоса берсе, олардың қаруға көтеруі қажет болуы мүмкін екенін ескертті. Американдық риторика саласындағы 137 жетекші ғалымның пікірінше, бұл сөз 20 ғасырдың 100 ең маңызды американдық сөздерінің тізімінде 7-орынды иеленді.

Малкольм Х және Ислам Ұлты

1964 жылғы 8 наурызда Малкольм Х Ислам Ұлтынан – ол он жылға жуық уақыт бойы сөйлешісі болған, афроамерикандық ұлтшыл діни ұйымнан бөлінгенін жариялады. Африкалық американдықтардың мүддесін қорғаған Ислам Ұлты азаматтық құқықтар қозғалысымен елеулі келіспеушіліктерге тап болды. Азаматтық құқықтар қозғалысы интеграцияны қолдап, сегрегацияға қарсы болғанда, Ислам Ұлты жекеленуді жақтады. Азаматтық құқықтар қозғалысының мақсаттарының бірі – афроамерикандықтардың сайлау құқығынан айырылуын тоқтату еді, бірақ Ислам Ұлты өз мүшелеріне саяси процеске қатысуға тыйым салды. Ислам Ұлтынан кеткен соң Малкольм Азаматтық құқықтар қозғалысымен ынтымақтасуға әзір екенін мәлімдеді.

1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң

1963 жылдың маусым айында президент Джон Кеннеди Конгресске азаматтық құқықтар туралы заң жобасын жіберді. Заң жобасында жұмыс орындарында және қоғамдық орындарда нәсіл, дін, жыныс немесе ұлттық тегіне негізделген кемсітушілікке тыйым салу көзделген. Оңтүстік штаттарының демократтары (кейде «Диксикраттар» деп аталған, бірақ бұл термин дұрыс емес, себебі ол қысқа ғана өмір сүрген жеке саяси партияға қатысты) заң жобасын Өкілдер палатасының қарауына бөгет қойды. 1963 жылдың қараша айында Кеннеди қаза болғаннан кейін президент Линдон Б. Джонсон азаматтық құқықтар туралы заң жобасын қолдауға кірісті. 1964 жылдың 10 ақпанында заң жобасы палатада мақұлданды және Сенатқа қарау үшін жіберілді. Оңтүстік демократтары заң жобасына қарсылық танытатындарын алдын ала уәде берген еді.

Сөз сөйлеу

Малкольм Икс сөзін өзінің әлі де мұсылман екенін мойындаудан бастады, бірақ ол дін немесе афроамерикалықтарды бөліп тұратын басқа да мәселелерді талқыламақ емес екенін дереу қосты. Оның орнына, ол барлық сенімдегі афроамерикалықтардың ортақ тәжірибесін баса көрсетпекші болды:

Үкімет

Ол дауыс беруді қолдағанмен, Малкольм Х афроамерикалықтарға толық теңдік әкеледі дегенге күмәнданды. Оның айтуынша, "осы елдегі қара нәсілділердің қанау, ұстаздану және ар-ұятсыздыққа ұшырауына үкімет жауапты. Бұл үкімет негрлерді алдады". Малкольмның пікірінше, үкімет "негрлерді алдаған" жолдарының бірі – заңды орындауға құштарлық танытпауы. Ол Жоғарғы Соттың сегрегацияны тыйым салғанын атап өтті (мысалы, 1944 жылғы Смит v. Allwright, 1950 жылғы Суитт v. Painter және Маклорин v. Оклахома штатының регенттері, 1954 жылғы Браун v. Білім беру кеңесі және 1960 жылғы Бойнтон v. Вирджиния істері бойынша): Бірақ, ол полиция департаменті мен жергілікті билік көбінесе азаматтық құқық қозғалысына қарсы сегрегацияшылдардың жағын алды.

Риторика

"Шеке немесе оқ" Малкольм Х-тің риторикасындағы тағы бір өзгерісті көрсетеді, себебі Ислам Ұлтынан бөлінуі және жаңа, еркін қоғамдық белсенділігі оның аудиторияға қатысу әдістерін өзгертті. Малкольм Х "бір ғана мәлімдемемен қанағаттандырылатын, бірақ тамырларда соққан құштарлықты жеткізетін" қайталауды қолданды, және бұл оның "шеке немесе оқ" фразасын тұрақты пайдалануында көрінеді. Сонымен қатар, Малкольм Х өзіне тән тіл мен образды қолдану арқылы қоғам мен тарих туралы көзқарастарын жаңаша жасырып, мәселелерді өз аудиториясының түсінігіне жеткізіп, оларды белсенділікке шақыруға тырысты. "Шеке немесе оқ" сөйлеуінде Малкольм Х-тің риторикасындағы ең маңызды өзгеріс – оның аудиториясының кеңеюі, себебі ол "топтық біріккендіктен гөрі жеке бағалауға баса назар аударады" және "белгілі бір мақсаттарға бағытталған" аналитикалық "икемділікке" жол береді. Бұл өзгерістер оның сұранысын арттырып, осымен аудиториясын кеңейтті, Малкольм Х Ислам Ұлтынан бөлінгеннен кейін қол жеткізген еркіндігін азаматтық құқық қозғалысының мүшесі ретінде өзін дамыту үшін тиімді пайдаланғанын көрсетеді.