Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
VII ғасырдағы үнді математигі
сол атқа ие басқалар
7th century Indian mathematician
others with the same name
1979 жылдың 7 маусымында Үндістанның Ғарыш зерттеулер ұйымы математик құрметіне аталған Bhāskara I спутнигін ұшырды.
On 7 June 1979, the Indian Space Research Organisation launched the Bhāskara I satellite, named in honour of the mathematician.
Өмірбаян
Бхаскараның өмірі туралы оның өзінің жазбаларынан білуге болатын мәліметтерден басқа, көп нәрсе белгісіз. Ол 7-ші ғасырда Үндістанда дүниеге келген, және астроном болған болуы мүмкін. Бхаскара I астрономиялық білімін әкесінен алған. Бхаскараның жазбаларында Үндістандағы жерлерге сілтемелер бар, мысалы, 7-ші ғасырдағы Майтрка әулетінің астанасы болған Валлабхи және қазіргі Үндістанның Гуджарат штатындағы Саурастра аймағында орналасқан Сиваражапура. Сонымен қатар, Оңтүстік Гуджараттағы Бхаруч және Харша билеген Шығыс Пенджабтағы Танесар да айтылады. Сондықтан, Бхаскара Саурастрада туып, кейін Ашмаққа көшкен болуы мүмкін деген болжамды айтуға болады. Бхаскара I Ариабхатаның астрономия мектебінің ең маңызды ғалымы деп есептеледі. Ол және Брахмагупта – ең белгілі Үнді математиктерінің екеуі; екеуі де бөлшектерді зерттеуге үлкен үлес қосты.
Little is known about Bhāskara's life, except for what can be deduced from his writings. He was born in India in the 7th century, and was probably an astronomer. Bhāskara I received his astronomical education from his father. There are references to places in India in Bhāskara's writings, such as Vallabhi (the capital of the Maitraka dynasty in the 7th century) and Sivarajapura, both of which are in the Saurastra region of the present day state of Gujarat in India. Also mentioned are Bharuch in southern Gujarat, and Thanesar in the eastern Punjab, which was ruled by Harsha. Therefore, a reasonable guess would be that Bhāskara was born in Saurastra and later moved to Aśmaka. Bhāskara I is considered the most important scholar of Aryabhata's astronomical school. He and Brahmagupta are two of the most renowned Indian mathematicians; both made considerable contributions to the study of fractions.
Сандарды көрсету
Бхаскара І-нің ең маңызды математикалық үлесі – позициялық сандық жүйеде сандарды көрсетуге қатысты. Алғашқы позициялық көрсетулер Бхаскараның еңбегінен шамамен 500 жыл бұрын үнді астрономдарына белгілі болған. Дегенмен, бұл сандар цифрлар түрінде емес, сөздермен немесе аллегориялармен жазылып, өлең жолдарында ұйымдастырылған. Мысалы, 1 саны – ай, себебі ол бір рет ғана кездеседі; 2 саны – қанаттар, егіздер немесе көздер, олар әрқашан жұп болып келеді; 5 саны – (5) сезім. Қазіргі ондық жүйемізге ұқсас, бұл сөздер әрбір санды оның орнына сәйкес ондық қуаттың көбейтіндісімен байланыстырады, бірақ кері тәртіппен: үлкен қуаттар кіші қуаттардың оң жағында тұрады. Бхаскараның сандық жүйесі шын мәнінде позициялық болды, сөздік көрсетулерден өзгеше, онда бір сөз бірнеше мәнді білдіре алатын (мысалы, 40 немесе 400). Ол сандық жүйеде берілген санды «анкайр апи» («цифрлармен осылай оқылады») деп түсіндіріп, содан кейін нөлді білдіру үшін кішкентай шеңбер қолданып, алғашқы тоғыз Брахми цифрларымен қайталап жазатын. Алайда, сөздік жүйеден айырмашылығы, оның цифрлары солдан оңға қарай азаятын мәндермен жазылған, дәл бүгінгідей. Сондықтан кем дегенде 629 жылдан бері ондық жүйе үнді ғалымдарына белгілі болған. Бхаскара оны ойлап таппаған, бірақ ол санскрит тіліндегі ғылыми еңбегінде Брахми цифрларын алғаш рет ашық түрде қолданған.
The most important mathematical contribution of Bhāskara I concerns the representation of numbers in a positional numeral system. The first positional representations had been known to Indian astronomers approximately 500 years before Bhāskara's work. However, these numbers were written not in figures, but in words or allegories and were organized in verses. For instance, the number 1 was given as moon, since it exists only once; the number 2 was represented by wings, twins, or eyes since they always occur in pairs; the number 5 was given by the (5) senses. Similar to our current decimal system, these words were aligned such that each number assigns the factor of the power of ten corresponding to its position, only in reverse order: the higher powers were to the right of the lower ones. Bhāskara's numeral system was truly positional, in contrast to word representations, where the same word could represent multiple values (such as 40 or 400). He often explained a number given in his numeral system by stating ankair api ("in figures this reads"), and then repeating it written with the first nine Brahmi numerals, using a small circle for the zero. Contrary to the word system, however, his numerals were written in descending values from left to right, exactly as we do it today. Therefore, since at least 629, the decimal system was definitely known to Indian scholars. Presumably, Bhāskara did not invent it, but he was the first to openly use the Brahmi numerals in a scientific contribution in Sanskrit.
Математика
Бхаскара I астрономия саласында үш маңызды еңбек жазды. 629 жылы ол Арябхатаның өлең түрінде жазылған астрономиялық трактаты – «Арябхатияға» түсініктеме берді. Бхаскараның түсініктемелері математикаға қатысты 33 өлеңге нақты сілтеме жасады, онда ол айнымалы теңдеулер мен тригонометриялық формулаларды қарастырды. Жалпы, ол математикалық ережелерді дәлелдеуге баса назар аударды, тек дәстүрге немесе ыңғайлылыққа сүйенудің орнына.
Bhāskara I wrote three astronomical contributions. In 629, he annotated the Āryabhaṭīya, an astronomical treatise by Aryabhata written in verses. Bhāskara's comments referred exactly to the 33 verses dealing with mathematics, in which he considered variable equations and trigonometric formulae. In general, he emphasized proving mathematical rules instead of simply relying on tradition or expediency.
Астрономия
Махабаскария математикалық астрономиямен айналысатын сегіз тараудан тұрады. Кітап планеталардың бойлықтары, планеталар мен жұлдыздардың қосылуы, ай фазалары, күн және ай тұтылулары, сондай-ақ планеталардың шығуы мен батуы сияқты мәселелерді қамтиды. Махабаскарияның бөліктері кейіннен араб тіліне аударылды.
The Mahābhāskarīya consists of eight chapters dealing with mathematical astronomy. The book deals with topics such as the longitudes of the planets, the conjunctions among the planets and stars, the phases of the moon, solar and lunar eclipses, and the rising and setting of the planets. Parts of Mahābhāskarīya were later translated into Arabic.