Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық Үндістан мен Пәкістанның хандық мемлекеті
Princely state of British India and Pakistan
Хунза (,), сондай-ақ Канджут (;), Пәкістанның Гилгит-Балтистан аймағындағы хандық мемлекет болды. Бастапқыда князьдық ретінде құрылып, 1892 жылдан бастап Британдық Үндістанмен жасалған бағынышты одақ аясында княздік мемлекетке айналды және 1947 жылдың тамызына дейін осы мәртебесін сақтады. Тәуелсіздік алғаннан кейін үш ай бойы бейтарап болды, содан кейін 1947 жылдың қарашасынан 1974 жылға дейін Пәкістан құрамында княздік мемлекет мәртебесін сақтады. Хунза аумағы қазір Пәкістанның Гилгит-Балтистанының ең солтүстік бөлігін құрайды. Княздік мемлекет оңтүстікке қарай Гилгит агенттігімен, шығысқа қарай Нагардың бұрынғы княздік мемлекетімен, солтүстік-шығысқа қарай Синьцзянмен (Қытай) және солтүстік-батысқа қарай Ауғанстанмен шектеседі. Мемлекеттің астанасы Балтит (Кәримабад деп те аталады) болды. Хунза хандық мемлекеті қазір Гилгит-Балтистан аймағындағы Хунза ауданы болып табылады.
Hunza (, ), also known as Kanjut (; ), was a princely state in the Gilgit Baltistan region of Pakistan. Initially, it functioned as a principality and subsequently became a princely state under a subsidiary alliance with the British India starting in 1892 and continuing until August 1947. For a brief period of three months, it remained unaligned after gaining independence, and then from November 1947 until 1974, it retained its status as a princely state within Pakistan. The territory of Hunza now constitutes the northernmost part of Gilgit Baltistan, Pakistan. The princely state bordered the Gilgit Agency to the south, the former princely state of Nagar to the east, Xinjiang, China, to the northeast and Afghanistan to the northwest. The state's capital was Baltit (also known as Karimabad). The princely state of Hunza is now the Hunza District in the Gilgit Baltistan region of Pakistan.
Тарих
Хунза ғасырлар бойы тәуелсіз княздық болды. Оны Хунза мирлері басқарды, олар Тум атағын алды. Хунзай халқы Қытаймен қарым-қатынасын сақтап, Қытайды 1760 немесе 1761 жылдардан бастап өзінің жоғары тұрған мемлекеті ретінде таныды. Хунза билеушілері өздерінің тегін Ұлы Александрға дейін жегізеді деп мәлімдеді. Олардың пікірінше, олар да, Қытай императоры да әлемдегі ең маңызды басшылық рөлдерді атқарды. Тарихи деректерде Хунзаның тұрғындары – канджутилер, Қаракорум мен Кунлун тауларындағы таулы аймақтарға, соның ішінде Хаидулла сияқты, көшпелі қырғыз тайпаларының мекендеген жерлеріне шабуыл жасаған кездер болды. Кейде олар қырғыздарды құлдарға айналдырып, Қытай билігіне сатқан. 1847 жылдан бастап Хунзаның мырзасы Қытайға формалды бағыныштылық танытты. Мир Ғазанфур хан Яркандтағы ұйғыр сепаратисі Афаки Хожаның көтерілісіне қарсы күресте Қытайға көмектесті, содан кейін Қытай Хунзаға Яркандта жагир (жер иелігі) берді және оған үлестеме төледі. 1860 жылы Мир Гилгитті жаулап алғаннан кейін дограларға салық төледі, ал Хунза Кашмир мен Қытайға тәуелді болды. 1888 жылы орыс капитаны Бронислав Громбчевский Хунзаға келді, ал келесі жылы британдық капитаны Фрэнсис Йонгхусбанд Раскамдағы канджути шабуылдарына наразылық білдіру үшін Хунзаға келді. Йонгхусбанд билеуші Сафдар Али туралы жаман пікірде болды, оны "жүрегінде нашар, Хунза халқы сияқты ұлы тайпаны басқаруға лайық емес" деп сипаттады. 1891 жылы британдықтар Хунза-Нагар жорығын бастап, Хунза мен көршілес Нагар аңғарын бақылауға алды. Мир Сафдар хан екі бауыры – Мұхаммед Нафис хан мен Мұхаммед Назим ханмен бірге Қытайға қашып кетті. Мұхаммед Нафис хан, Мир Ғазан хан I-нің үлкен ұлы ретінде, Хунзаның "Мир" тағына ең лайықты талапкер болды. Алайда, британдықтар 1892 жылдың қыркүйегінде оның кіші бауыры Мұхаммед Назим ханды Мир етіп тағайындады. Хунза Британдық Үндістанмен қосалқы келісімде княздық мемлекет мәртебесін алды және 1947 жылға дейін осы мәртебесін сақтап қалды. Қытай Республикасының Гоминьдан үкіметі Британдық Үндістанның бөлінуі кезінде Хунза мемлекетінің Қытаймен бұрынғы қарым-қатынасын қалпына келтіру үшін Хунзаның мырзасымен құпия келіссөздер жүргізді, Хунза мемлекеті Үндістан мен Пәкістаннан тәуелсіз болғанда. Гоминьдан сондай-ақ жаңадан тәуелсіз болған Үндістанның әлсіздігін пайдаланып, Кашмирде өзінің ықпалын кеңейтуді жоспарлады. Алайда, 1947 жылғы Кашмирдегі соғысқа байланысты Хунзаның мырзасы Гилгитте Үндістанға қарсы жасалған төңкерістен кейін ойын өзгертті және Пәкістанға қосылды.
Hunza was an independent principality for centuries. It was ruled by the Mirs of Hunza, who took the title of Thum. The Hunzai people maintained their relationship with China, recognizing China as their suzerain from around 1760 or 1761. The rulers of Hunza claimed a lineage, tracing their descent back to Alexander the Great. In their view, both they and the Emperor of China held the most pivotal leadership roles in the world. Historically, there were instances when the Kanjutis, the residents of Hunza, conducted raids on mountainous regions within the Karakoram and Kunlun Mountains, including areas like Xaidulla, where certain nomadic Kirghiz groups resided. These raids sometimes resulted in the Kirghiz being taken as slaves and subsequently sold to the Chinese authorities. From 1847, the Mir of Hunza gave nominal allegiance to China. Mir Ghazanfur Khan helped China in the fight against the Uyghur separatist Afaqi Khoja revolts in Yarkand, after which China granted Hunza a jagir (land grant) in Yarkand and paid him a subsidy. In 1860, the Mir paid tribute to the Dogras after their conquest of Gilgit, and Hunza became a tributary to both Kashmir and China. In 1888, the Russian captain Bronislav Grombchevsky visited Hunza, and the following year the British captain Francis Younghusband visited Hunza to express British displeasure at Kanjuti raids in the Raskam. Younghusband formed a low opinion of the ruler, Safdar Ali, describing him as "a cur at heart and unworthy of ruling so fine a race as the people of Hunza". In 1891, the British mounted the Hunza Nagar Campaign and gained control of Hunza and the neighbouring valley of Nagar. The Mir, Safdar Khan, fled to China with his two brothers, Prince Muhammad Nafis Khan and Prince Muhammad Nazim Khan. Prince Muhammad Nafis Khan was the primary claimant of the Mir ship of Hunza as the eldest son of Mir Ghazan Khan I. However, the British installed his younger brother Muhammad Nazim Khan as Mir in September 1892. Hunza became a princely state in a subsidiary alliance with British India, a status it retained until 1947. The Kuomintang Republic of China government engaged in secret negotiations with the Mir of Hunza over restoring the state's previous relationship with China, amidst the partitioning of British India, with the Hunza state independent from India and Pakistan. The Kuomintang also plotted to expand its influence into Kashmir, taking advantage of the weakness of the newly independent India. However, due to the war of 1947 in Kashmir, the Mir of Hunza changed his mind and acceded to Pakistan, after a coup against India in Gilgit.
Джамму және Кашмирмен қарым-қатынасы
Хунза ешқашан көршілес Джамму және Кашмирдің тікелей билігінде болмағанмен, 1860 жылдан бастап Джамму және Кашмирдің Махаражасы Ранбир Сингхтің тұсында Джамму және Кашмирдің қарастырылатын жері (вассалы) болды. Бұдан әрі, бұл факт 1947 жылғы 26 қазандағы Үндістанның генерал-губернаторы лорд Маунтбеттенмен Джамму және Кашмирдің Махаражасы арасындағы хат алмасуда расталды және қайталанды, онда Джамму және Кашмирдің «Совет Республикасымен» ортақ шекарасы бар екендігі айтылады, және бұл мәлімдеме сонымен қатар Гилгит және Канджуттың (Раскам, Хунза аңғары және Тагдумбаш кіретін) Джамму және Кашмирдің ажырамас бөлігі екендігін анықтайды. Пандит Жавахарлал Неру да осыған ұқсас мәлімдеме жасады: «Сіздер білетіндей, Джамму және Кашмирдің солтүстік шекарасы үш елмен – Ауғанстанмен, Кеңес Социалистік Республикалар Одағымен және Қытаймен ортақ». Джамму және Кашмирдің Махаражасы мен Пандит Жавахарлал Нерудің бұл мәлімдемелері 26 қазанда «жаңа Үндістан Доминионына» толыққанды қосылған кездегі Канджуттың және Джамму және Кашмирдің қалған князьдік мемлекетінің аумақтық шегіне де қатысты. Сондай-ақ, Джамму және Кашмирдің Конституциясының 4-тарауы, Үндістанның Джамму және Кашмир мемлекетінің аумақтық шегіне қатысты, «Мемлекеттің аумағы 1947 жылғы 15 тамызда Мемлекеттің билеушісінің бақылауында немесе жоғарылығында болған барлық аумақтарды қамтиды» деп нақты айтады.
Although never ruled directly by neighbouring Jammu and Kashmir, Hunza was a vassal of Jammu and Kashmir from the time of Maharaja Ranbir Singh of Jammu and Kashmir in 1860. Further, this fact is confirmed and reiterated from the correspondence of the Maharaja of Jammu and Kashmir dated 26 October 1947 with Lord Mountbatten, Governor General of India which states that the state of Jammu and Kashmir has a common boundary with the "Soviet Republic", and the said statement also determines the fact that inter alia Gilgit and Kanjut (which includes the Raskam, Hunza valley and Taghdumbash) are integral parts of Jammu and Kashmir. Pandit Jawaharlal Nehru had also made a similar statement that "Jammu and Kashmir's Northern frontiers, as you are aware, run in common with those of three countries, Afghanistan, the Union of Soviet Socialist Republics and China". These statements of the Maharaja of Jammu and Kashmir as well as Pandit Jawaharlal Nehru also have a bearing on the territorial extent of Kanjut as well as the rest of the princely state of Jammu and Kashmir at the time of her accession "in its entirety to the new Dominion of India" on 26 October and Section (4) of the Constitution of Jammu and Kashmir which pertains to the territorial extent of the Indian state of Jammu and Kashmir also unequivocally states that "The territory of the State shall comprise all the territories which on the fifteenth day of August, 1947, were under the sovereignty or suzerainty of the Ruler of the State".
Пакистанға қосылу
1947 жылғы 3 қарашада билеуші Мұхаммед Жамал Хан Мұхаммед Әли Джиннаға телеграмма жіберіп, өз мемлекетін Пәкістанға қосылуға келісті. Онда: "Мен өзімнің және мемлекетімнің атынан Пәкістанға қосылғанымызды қуанышпен хабарлаймын", - делінген.
On 3 November, 1947, the ruler, Mohammad Jamal Khan sent a telegram to Mohammad Ali Jinnah acceding his state to Pakistan. It stated:
"I declare with pleasure on behalf of myself and my State accession to Pakistan."
География
Хунза аңғары 2438 метр биіктікте орналасқан. Бұрынғы астана Балтит 2477 метр биіктікте орналасқан. Балтит және ертерек Альтит бекінісі де кеңінен қалпына келтірілді және аймақтағы маңызды туристік тартымдар болып табылады. Көп ғасырлар бойы Хунза, жаяу саяхатшылар үшін Суат және Гандараға ең жылдам қол жеткізу жолын ұсынды. Бұл жол жүк таситын жануарларға өткісіз болды; тек адам күшімен тасымалдаушылар ғана өте алатын, және де жергілікті тұрғындардың рұқсатымен. Хунзаны қорғау оңай болды, себебі жолдардың ені көбінесе жарты метрден де кем болатын. Биік тау жолдары жиі жартастардың тіректеріне бекітілген бұтақтар мен олардың үстіне үйілген тастардан өтетін. Олар сонымен қатар ауа райының және құлап жатқан тастардың салдарынан үнемі зақымдануға ұшырады. Осылар ежелгі қытай тарихтарындағы көпке дерлік қорқыныш тудырған, тіпті бірнеше белгілі қытай буддалық монахтарын да қорқытқан "ілініскең жолдар" деп аталды.
The Hunza valley is situated at an elevation of 2,438 metres (7,999 feet). The former capital Baltit has an elevation of 2477 metres (8129 feet). Both Baltit and an earlier fort, Altit Fort, have been extensively restored and are major tourist attractions in the region. For many centuries, Hunza has provided the quickest access to Swat and Gandhara for a person travelling on foot. The route was impassable to baggage animals; only human porters could get through, and then only with permission from the locals. Hunza was easily defended as the paths were often less than half a metre (about 18") wide. The high mountain paths often crossed bare cliff faces on logs wedged into cracks in the cliff, with stones balanced on top. They were also constantly exposed to regular damage from weather and falling rocks. These were the much feared "hanging passageways" of the early Chinese histories that terrified all, including several famous Chinese Buddhist monks.
Демография
Хунза халқының көп бөлігі исмаили мұсылмандары. 1947 жылға дейін мемлекеттік тіл парсы тілі болған, содан кейін урду тілімен ауыстырылды. Хунзаның кең таралған тілі – бурушаски, ал вахи және шина тілдері Жоғарғы Хунзада және Төменгі Хунзада сөйленіп жүреді. Хунзада урду тілін де түсінеді.
Most of the people of Hunza are Ismaili Muslims. The official language of the state was Persian until 1947, when it was replaced by Urdu. The common language of Hunza is Burushaski, while Wakhi and Shina languages are spoken in Upper Hunza and Lower Hunza respectively. Urdu is also understood in Hunza.