Кіріспе

Грек және рим мифологиясындағы жылан жындысы – Лерна гидрасы немесе Лерна гидрасы (Λερναῖα ὕδρα), көбінесе жай ғана Гидра деп аталады, грек және рим мифологиясындағы жылан тәрізді көл жындысы. Оның қонысы Арголидтегі Лерна көлі болды, сонымен қатар ол Данайдтар туралы мифтің де орны саналды. Лерна жер асты әлеміне кіреберіс деп есептелді, ал археологиялық зерттеулер оны Микендік Аргостан бұрынғы қасиетті орын деп көрсетті. Гидра туралы классикалық мифте, Геракл (Геркулес) бұл жындыны өзінің он екі қиындықтарының екіншісі ретінде өлтіреді. Гесиодтың сөзіне сүйенсек, Гидра Тифон мен Эхиднаның баласы болған. Оның демі мен қаны соншалықты уытты болғандықтан, тіпті оның иісі де адамды өлтіруге жетеді. Гидраның көптеген бастары болған, олардың нақты саны әртүрлі дереккөздерде әрқалай айтылады. Гидра туралы әңгіменің кейінгі нұсқаларында жындының қайта жаңғыру қабілеті қосылған: әрбір кесілген басының орнына екі бас өседі. Геракл жындының барлық басын кесіп, мойнын қызыл отпен күйдіру үшін жүрегі жақын туысы Иоластың көмегіне мұқтаж болды.

Мифтің дамуы

Гидра туралы ең ертегі жазба Гесиодтың «Теогониясында» кездеседі, ал монстрдың ең ерте суреттері б.з.д. 700 жылға жууқ дараланған қола фибулаларда сақталған. Екі деректе де Гидра мифосының негізгі мотивтері бар: Геракл мен Иолаус өлтірген көпбас жылан. Фибулаларда алты баслы Гидра бейнеленген, ал оның бас саны алғаш рет Алкей (б.з.д. 600 шамасы) жазуда нақтыландырып, тоғыз бас деді. Бір ғасырдан кейін жазған Симонид бұл санды елуге дейін арттырды, ал Еврипид, Вергилий және басқалары нақты санды көрсетпеді. Парадокстарды зерттеуші Гераклит мифті рационалдауға тырысып, Гидраның өз балаларымен бірге бір басқа ие болған жылан болғанын айтты. Бас саны сияқты, жоғалған бас теріс қайта өсу қабілеті де уақытқа және авторға байланысты өзгеріп отырады. Гидраның осы қабілеті туралы алғашқы айтылым Еврипидте кездеседі, онда монстр Геракл кесіп тастаған әр бас үшін екі бас өсірді. Платонның «Евтидем» диалогында Сократ Евтидемді және оның інісі Дионисидорды софистердің Гидрасына теңейді, ол жоққа шығарылған әрбір аргумент үшін екі аргумент өсіреді. Палафат, Овидий және Диодор Сицилиялық Еврипидпен келіседі, ал Сервий Гидраның әр жолы үш бас өсіретінін айтады, ал Суда санды көрсетпейді. Б.з.д. 500 жылға дейінгі бейнелерде монстр екі құйрықпен және көптеген баспен бейнеленген, бұл осыған ұқсас жаңару қабілетін көрсетеді, бірақ әдебиетте мұндай ерекшелік жоқ. Гидраның ежелгі Таяу Шығыс діндерінде көптеген параллельдері бар. Атап айтқанда, шумер, вавилон және ассирия мифологиясы соғыс және аңшылық құдайы Нинуртаның ерліктерін жұртқа жариялады, оны Ангимдер тауларға жасаған жорығында 11 монстрды өлтірген деп есептеді, оның ішінде жеті басқа ие болған жылан (мүмкін, Мушмаххумен бірдей) және Башму, оның шоқжұлдызы (бір басқа ие болғанына қарамастан) гректер кейін Гидрамен байланыстырды. Вавилон контекстінде бұл шоқжұлдыз кейде Мардуктың айдаһары Мушушумен де байланыстырылады.

Гераклдің екінші еңбегі

Тиринт патшасы Эврисфей Гераклді (немесе Геркулесті) Гера Гераклді өлтіру үшін өсірген Гидраны өлтіруге жіберді. Гидраның мекені болған Лерна көліне жақын батпаққа жеткен Геракл өзінің аузы мен мұрнын улағыш түтіннен қорғау үшін матамен жапты. Ол отты жебелерін Гидраның қонысына, Амимонның бұлағына атып жіберді – терең үңгірге, онда ол көрші ауылдарды қорқыту үшін ғана шығатын. Содан кейін Геракл Гидрамен күресті, қолында орақ (кейбір ертедегі ваза суреттерінде көрсетілгендей), қылыш немесе оның әйгілі дубісі болды. Геракл Гидраның басын кесіп тастауға тырысты, бірақ әр жолы ол мұны жасағанда, бір немесе екі бас (көзге байланысты) оның орнына өсіп шығатын. Гидраның кемінде бір басы болғанда, ол зақымдалмайтын. Мифограф Аполлодор бұл күресті былай сипаттайды: Геракл Гидраны осылай жеңе алмайтынын түсінген соң, ол көмекке шақырып, інісі Иоластың келуін күтті. Інісі Афинадан шабыттанған идея тапты – әр бас кесілгеннен кейін мойын қалдықтарын отпен күйдіру. Геракл әр басын кесіп тастады, ал Иолай ашық қалған тұмсықтарды күйдірді. Геракл жеңіске жетіп жатқанын көріп, Гера оны алаңдату үшін алып шағалайды жіберді. Ол оны құдіретті аяғымен жаншып тастады. Гидраның жалғыз өлмейтін басын Афина Гераклге сыйлаған алтын қылышпен кесіп тастады. Геракл тірі және қимылдап жатқан басты Лерна мен Элайос арасындағы қасиетті жолдың үстіне үлкен тасқа қойып, жебелерін Гидраның улағыш қанына малады. Осылайша оның екінші тапсырмасы аяқталды. Аңыздың басқа нұсқасы бойынша, ол бір бас кесілгеннен кейін, қылышын оның мойнына батырып, уын қолданып, әр басты өртеп жіберді, сонда олар қайта өспеді. Гера Геракл өзінің өлтіруі үшін өсірген жыртқыш аңды өлтіргеніне ашуланып, оны аспанның қара көк кеңістігіне Гидра шоқжұлдызы ретінде орналастырды. Содан кейін ол шағалайды Жұлдызды Шағалай шоқжұлдызына айналдырды. Геракл кейін Гидраның улағыш қанына малынған жебелерді қалған еңбектерінде басқа жауларын өлтіру үшін қолданды, мысалы, Стимпалия құстарын және алып Герионды. Ол сондай-ақ кентавр Нессусты өлтіру үшін оны қолданды; ал Нессустың ластанған қаны Нессустың киіміне жағылды, осылайша кентавр өлімнен кейін кек алды. Страбон мен Паусанийдің екеуі де Элистегі Анигр өзенінің иісі өзендегі барлық балықтарды жеуге жарамсыз етеді, себебі Геракл кентаврға қолданған жебелерінен жуылған Гидраның уытынан деп есептейді. Гераклге он екі еңбек тапсырған Гераның өкілі Эврисфей Иоластың Гераклге отты бергенін білгенде, еңбек жалғыз орындалмағанын және нәтижесінде оған белгіленген он еңбекке жатпайтынын мәлімдеді. Мифтік элемент – бұл ежелгі он еңбек пен соңғы он екі арасындағы жасырылған қақтығысты шешуге жасалған екіұшты әрекет.

Шоқжұлдыз

Грек және рим жазушылары Гера Геракл оны өлтіргеннен кейін Гидра мен шағалайды түнгі аспанда шоқжұлдыздар ретінде орналастырғанын айтады. Күн Шағалай белгісінде (латынша "Шағалай") болғанда, Гидра шоқжұлдызының басы оған жақын болады. Шындығында, екі шоқжұлдыздың да түпнұсқасы ежелгі вавилондық белгілерден шыққан: Башму ("Улы жылан") және Аллутту ("Шаян").