Кіріспе
Пәкістан географиясы жазықтардан шөлдерге, орманға және үстірттерге дейін алуан түрлі ландшафттарды қамтиды. Оңтүстіктегі Үнді мұхитының жағалау аймақтарынан бастап, солтүстіктегі Қарақорым, Хиндукуш, Гималай тауларына дейін созылады. Пәкістан геологиялық тұрғыдан Үнді және Еуразиялық тектоникалық тақталардың қиылысқан жерінде орналасқан. Оның Синд және Пәнджаб провинциялары Үнді тақтасының солтүстік-батыс бұрышында, ал Белуджистан мен Хайбер-Пахтунхваның көп бөлігі негізінен Иран үстіртінің құрамындағы Еуразиялық тақтаның ішінде жатыр. Пәкістан шығысында Үндістанмен, солтүстік-батысында Ауғанстанмен, батысында Иранмен, ал солтүстік-шығысында Қытаймен шектеседі. Бұл ел геосаяси тұрғыдан өте шиеленісті аймақтық шекараларда орналасқан, олар көптеген дау-дамайларға және елдер арасындағы әскери қақтығыстарға себеп болады, мысалы, Үндістанмен Кашмир дауы. Оның батыс шекарасында Орталық Еуразия мен Оңтүстік Азия арасындағы дәстүрлі көші-қон жолдары болып табылатын Хайбер және Болан асулары бар.
The Geography of Pakistan encompasses a wide variety of landscapes varying from plains to deserts, forests, and plateaus ranging from the coastal areas of the Indian Ocean in the south to the mountains of the Karakoram, Hindukush, Himalayas ranges in the north. Pakistan geologically overlaps both with the Indian and the Eurasian tectonic plates where its Sindh and Punjab provinces lie on the north western corner of the Indian plate while Balochistan and most of Khyber Pakhtunkhwa lie within the Eurasian plate which mainly comprises the Iranian Plateau. Pakistan is bordered by India to the east, Afghanistan to the northwest and Iran to the west while China borders the country in the northeast. The nation is geopolitically situated within some of the most hostile regional boundaries which share disputes and have many times escalated military tensions between the nations i. e., that of Kashmir with India. Its western borders include the Khyber Pass and Bolan Pass that have served as traditional migration routes between Central Eurasia and South Asia.
Халықаралық шекаралар
Пәкістан төрт көршілес елмен шекара бөліседі: Қытай Халық Республикасы, Ауғанстан, Үндістан және Иран. Ал Тәжікстан жұқа Вахан дәлізі арқылы бөлініп жатыр, оның ұзындығы шамамен (жағалау аймақтарын есептемегенде) құрайды.
Ауғанстан-Пакстан шекарасы
Дюранд сызығы деп белгілі Ауғанстанмен шекара, Хиндукуш және Памир тауларынан өтеді. Пәкістан мен Тәжікстан арасында Вахан дәлізі деп аталатын Ауғанстан территориясының тар жолағы созылып жатыр.
Қытай-Пакстан шекарасы
Вахан дәлізінің шығыс ұшы Қытай Халық Республикасы мен Пәкістан арасындағы Сино-Пак шекарасын бастайды, ол шамамен созылып, оңтүстік-шығысқа қарай жалғасып, Қаракорум өткеліне жақын аяқталады. Бұл шекара сызығы 1961 жылдан 1965 жылға дейінгі кезеңде Қытай мен Пәкістан арасындағы бірнеше келісімдер арқылы анықталды және 1963 жылдың 2 наурызында Карачи және Пекин үкіметтері ресми түрде келісімге келді. Кашмир дауы шешілген жағдайда, шекара мәселесін қайта қарау қажеттігі түсініледі.
Үндістан мен Пәкістан шекарасы
Солтүстік аймақта әлемдегі ең биік 17 шыңның 5-і, сонымен қатар ең биік таулар – Қарақорым мен Гималай таулары орналасқан. Мұнда кең аумақты мұздықтар бар, сондықтан оны кейде «Үшінші полюс» деп атайды. 1947 жылдан бері халықаралық шекара сызығы Пәкістан мен Үндістан арасындағы негізгі дау нысаны болып табылады. 1984 жылдан бері Солтүстік Кашмирдегі Сиачен мұздығы екі тараптың қақтығысының маңызды аренасы болды, бірақ ұлттық армиялары арасындағы шайқастардан гөрі суықтан көбірек сарбаздар қаза тапты. Пәкістан-Үндістан атысты тоқтату сызығы Қарақорым жотасының батысынан оңтүстік-батысқа қарай, Лахордан солтүстік-батысқа қарай 130 шақырым жерге дейін созылады. Бұл 740 шақырымдық сызық 1947-1948 жылдардағы Үнді-Пәкістан соғысының соңында Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) көмегімен белгіленді. Атысты тоқтату сызығы 1949 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді, бұл Үндістан мен Пәкістан күштері арасындағы он сегіз айлық ұрыстан кейін болды. Ол Бақылау сызығы (БС) деп белгілі болды. Үндістан-Пәкістан шекарасы шамамен 1280 шақырымға дейін оңтүстікке қарай жалғасады, бұл сызық 1947 жылдың 13 тамызында Британдық Үндістанның Пәнджаб және Бенгал провинцияларын бөлу жөніндегі британдық шекара комиссиясының төрағасы сэр Сирил Рэдклиффтің құрметіне аталған. Оңтүстік шекаралар солтүстік Пәкістанға (Кашмир) қарағанда әлдеқайда аз даулы. Сінд провинциясындағы Тар шөлі оңтүстіктегі Качх (Кутч) тұзды далаларынан 1923-1924 жылдары алғаш рет белгіленген шекарамен бөлінеді. Тәуелсіздік алғаннан кейін және Империяның тарауынан кейін, тәуелсіз және еркін Пәкістан Сіндтің оңтүстік шекарасына қарсы шықты, нәтижесінде бірқатар шекаралық инциденттер орын алды. Алайда, олар 1965 жылдың тамызында Үнді-Пәкістан соғысында Кашмирде басталған қақтығысқа қарағанда аз қауіпті және кеңінен таралмаған. Бұл оңтүстік жаулықтар Гарольд Уилсонның кезінде британдықтардың делдалдығымен аяқталды, екі тарап та БҰҰ бас хатшысының өзі тағайындаған Үнді-Пәкістан Батыс шекарасы жөніндегі арбитраждық сот шешіміне келісті. Сот 1968 жылдың 19 ақпанында шешім шығарды, 403 шақырымдық сызықты белгілеп, кейіннен бірлескен зерттеу топтарымен нақтыланды. Оның бастапқы талабы шамамен 9100 шаршы шақырымды құрады, бірақ Пәкістанға бар болғаны 780 шаршы шақырым берілді. Арбитраждық сот шешімінің батыс соңынан кейін Пәкістанның Үндістанмен шекарасының соңғы бөлігі Синдтің шығысы мен оңтүстік-шығысынан Үнді мұхитының шығанағына дейін шамамен 80 шақырымға созылады. Пунджавариан ауылы Үнді-Пәкістан шекарасына жақын орналасқан ауылдардың бірі.
Географиялық аймақтар
Пәкістан үш негізгі географиялық аймаққа бөлінеді: солтүстік таулы аймақтар; Индус өзені жазығы, оның ішінде Пунджаб және Синд провинцияларына шамамен сәйкес келетін екі ірі бөлімше бар; және Белуджистан жотасы. Кейбір географтар қосымша ірі аймақтарды да бөліп көрсетеді. Мысалы, Ауғанстанмен батыс шекарасындағы тау тізбектері кейде Белуджистан жотасынан бөлек сипатталады, ал Үндістанмен шығыс шекарасында, Сатледж өзенінің оңтүстігінде Тар шөлі Индус жазығынан бөлек қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, елді шартты түрде, Хайбер асуынан шығысқа қарай және Исламабадтан оңтүстік-батысқа қарай жүргізілген екі қиял сызық арқылы үш бөлікке бөліп қарастыруға болады. Осыған сәйкес, солтүстік таулы аймақтар шартты шығыс-батыс сызықтың солтүстігінде, Белуджистан жотасы шартты оңтүстік-батыс сызықтың батысында, ал Индус жазығы осы сызықтың шығысында жатыр.
Солтүстік таулы аймақ
Солтүстік таулы аймақтарға Хиндукуш, Қарақорым және Гималай тауларының бөліктері кіреді. Бұл аймаққа К2 (Годвин-Остин тауы, 8611 метр биіктігімен әлемдегі екінші ең биік шыңы) сияқты әйгілі шыңдар кіреді. Шыңдардың жартысынан астамы 4500 метрден жоғары, ал елудан астам шыңы 6500 метрден аспайды. Аймаққа саяхаттау қиын және қауіпті, бірақ үкімет кейбір аймақтарды туристік және трекингтік орындарға айналдыруға тырысуда. Олардың қиын-қыстау жер бедері мен климаттың қаталдығы салдарынан, солтүстік таулы аймақтар мен шығыстағы Гималайлар тарих бойы Пәкістанға кіруге елеулі кедергілер болды. Солтүстік таулы аймақтың оңтүстігінде және Инд өзені жазығының батысында Ауғанстанмен шекаралас Сафед Кох жотасы, сондай-ақ Синд провинциясының батыс шекарасын анықтайтын Сүлейман және Киртхар жоталары орналасқан, олар оңтүстік жағалауға дейін созылады. Төменгі бөліктері солтүстікке қарағанда әлдеқайда құрғақ, және олар Балучистан провинциясының оңтүстік-батысына қарай бағытталған бірнеше жоталарға бөлінеді. Балучистан мен Синдтегі солтүстік-оңтүстік аңғарлар Үнді мұхитындағы Макран жағалауы бойындағы халықтың жазықтарға қарай қоныс аударуын шектеді. Ауғанстанмен шекарадағы жоталарды бірнеше ірі асулар кесіп өтеді. Олардың ішінде Балучистанның Кветта қаласынан солтүстік-батысқа қарай 80 шақырым жерде орналасқан Ходжак асуы, Пешавардан батысқа қарай 40 шақырым жерде орналасқан және Кабулға жететін Кхейбер асуы, сондай-ақ солтүстіктегі Брогхол асуы бар, ол Вахан дәлізіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Пәкістанның жер ауданының бес бөлігінен бір бөлігі ғана қарқынды ауыл шаруашылығына қолдануға жарамды. Егістік жердің көбі өңделеді, бірақ өнімділігі әлемдік стандарттармен салыстырғанда төмен. Солтүстік тауларында, оңтүстік шөлдерінде және батыс жазықтарында егіншілік сирек кездеседі, бірақ Пәкістанның халқын қалыпты климат жағдайында қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін құнарлы топырақ Пәнджаб пен солтүстік Синдтегі Инд өзенінің алабында орналасқан.
Инд жазығы
Индус атауы санскрит тіліндегі Синду (Синдху) сөзінен шыққан, жоғарыда айтылғандай, ол Ригведадағы өзендердің бірі. Одан Синдх, Хинду және Үндістан сөздері де пайда болған. Әлемдегі ең үлкен өзендердің бірі – Индус Тибеттің оңтүстік-батысында, Сатледж өзенінің бастауынан батысқа қарай 160 шақырымдай жерде басталады. Сатледж өзені алдымен Үндістанның Пенджаб аймағы арқылы ағып, Пакистанның Пенджаб аймағында Индусқа қосылады, ал Брахмапутра шығысқа қарай ағып, содан кейін оңтүстік-батысқа бұрылып Үндістан мен Бангладеш арқылы өтеді. Индус өзенінің су жиналатын алабының ауданы шамамен 1 миллион шаршы шақырымға жуық, ал Пәкістанның барлық ірі өзендері – Кабул, Джелум және Ченаб оған құяды. Индус өзенінің бассейні – Индус өзенінен келген шөгінділерден пайда болған кең, құнарлы аллювиалды жазық. Бұл аймақта кем дегенде 5000 жылдан бері егіншілік цивилизациялар өмір сүріп келеді.
Белуджистан
Белуджистан Иран үстіртінің шығыс шетінде және Оңтүстік-Батыс, Орталық және Оңтүстік Азия арасындағы шекаралық аймақта орналасқан. Ол 347 190 км² (134 051 шаршы миль) Пакистан аумағындағы төрт провинцияның ең ірісі болып табылады; және Пакистанның жалпы жер аумағының 48% құрайды. Таулы жер бедері мен судың тапшылығына байланысты халық тығыздығы өте төмен. Оңтүстік аймақ Макран деп аталады. Орталық аймақ Калат деп аталады. Сүлеймен таулары солтүстік-шығыс бөлігін басып жатыр, ал Болан жолы Ауғанстанға, Кандахарға қарайтын табиғи бағыт. Кветта аймағынан оңтүстікке қарайғы провинцияның көп бөлігі сирек орналасқан шөлді жерлер, көбінесе өзендер мен арналар жанындағы елді мекендер. Ең ірі шөл – Харан шөлі, ол Харан ауданының көп бөлігін алып жатыр. Бұл аймақ жиі сейсмикалық белсенділікке ұшырайды, себебі Үндістандық тектоникалық плита солтүстікке жылжып, Гималай тауларын одан да биік көтеріп, Еуразиялық плитамен соқтығысады. Кветта маңындағы аймақ жер сілкінісіне өте сезімтал. 1931 жылғы күшті жер сілкінісінен кейін 1935 жылы одан да күштісі болды. Кішкентай Кветта қаласы дерлік толығымен қирады, ал жақын орналасқан әскери гарнизон ауыр зақымдарға ұшырады. Кем дегенде 20 000 адам қаза тапты. Кветта төңірегінде жер сілкінісі тоқтамайды. Соңғы ірі жер сілкіністерінің қатарында 2005 жылғы қазан айындағы Кашмирдегі жер сілкінісі (шамамен 10 000 адам қаза тапты) және 2008 жылғы қазан айындағы Белуджистандағы жер сілкінісі (215 адам қаза тапты) бар. 1991 жылғы қаңтарда болған күшті жер сілкінісі Хайбер-Пахтунхвадағы бірнеше ауылдарды толығымен қиратты, бірақ осы жер сілкінісінде 1935 жылғы жер сілкінісінде қаза болғандарға қарағанда кем адам қаза тапты. 1965 жылы Хайбер-Пахтунхваның Кохистан ауданында болған күшті жер сілкінісі де елеулі зақымдар келтірді.
Климат
Пәкістан қатерлі ісік шеңберінің үстінде, қоңыржай белдеуде орналасқан. Климаты тропикалықтан қоңыржайға дейін өзгеріп тұрады. Жағалаудың оңтүстігінде құрғақ жағдай басылады, оның ішінде жауын-шашын жеткілікті болатын муссон маусымы және жауын-шашын аз болатын құрғақ маусым бар. Ал Пәнджаб провинциясында жауын-шашын мол, ал температураның экстремалды мәндері арасындағы айырмашылықтар кеңірек. Жауын-шашын мөлшері елдің әртүрлі аймақтарында жылына 10 дюймнен 150 дюймға дейін жетеді. Дегенмен, бұл жалпылама мәліметтер нақты жерлер арасындағы айқын ерекшеліктерді жасырмауы керек. Мысалы, Үнді мұхитының жағалауындағы аймақ әдетте жылы, ал Қарақорұм қатарының және солтүстікке қарай орналасқан басқа таулардың мұзбен жабылған биіктері жыл бойы қатты суық болады, сондықтан оларға жыл сайын мамыр және маусым айларында бірнеше апта ғана әлемдік деңгейдегі альпинистер жете алады. Пәкістанда төрт маусым бар: желтоқсаннан ақпанға дейін салқын, құрғақ қыс, наурыздан мамырға дейін ыстық, құрғақ көктем, маусымнан қыркүйекке дейін жазғы жаңбырлы маусым, яки оңтүстік-батыс муссон кезеңі, және қазан мен қараша айларында муссонның қайту кезеңі. Бұл маусымдардың басталуы мен ұзақтығы орналасқан жерге байланысты шамалы өзгереді. Елорда Исламабадтағы климат қаңтардағы орташа тәуліктік ең төменгі температурадан маусымдағы орташа тәуліктік ең жоғары температураға дейін өзгереді. Жылдық жауын-шашынның жартысы шілде және тамыз айларында түседі, орташа есеп бойынша әр айда шамамен жауын-шашын болады. Жылдың қалған бөлігінде жауын-шашын ай сайын шамамен жауын-шашынға жетеді. Көктемнің басында бұрқасын жиі болады. Пәкістанның ең ірі қаласы, сонымен қатар елдің өнеркәсіптік орталығы Карачи Исламабадтан ылғалдырақ, бірақ жауын-шашын аз түседі. Қарачи аймағында тек шілде мен тамыз айларында ғана жауын-шашынның орташа мөлшері жоғарылайды; қалған айлар өте құрғақ, жауын-шашын аз болады. Температура да Карачиде Исламабадқа қарағанда біркелкі, қысқы кештердегі орташа тәуліктік ең төменгі температурадан жазғы күндердің орташа тәуліктік ең жоғары температурасына дейін. Жазғы температура Пәнджабтағыдай жоғары болмаса да, жоғары ылғалдылық тұрғындарға үлкен дискомфорт тудырады.
Су ресурстары
Гидроэнергия – жаңаруға жарамды ресурс, ол Пәкістанға зор пайда келтіреді. 1960 жылғы Сындыс су шартынан кейін Әлемдік банк Сутледж, Рави және Биас өзендерінің суын Үндістан, ал Сындыс, Джелум және Ченаб өзендерінің суын Пәкістан пайдаланатынына шешім берді. Пәкістанға екі тоған салу тапсырылды – біріншісі Тарбела, екіншісі Мангла, сондай-ақ бес бөгет, сегіз канал және бір шлюздік сифон. Бұл үшін Үндістанға 60%, ал Пәкістанға 40% қаражат бөлу көзделді. Пәкістан электр энергиясының қажеттілігін өтеу үшін жел турбиналарын дамытуды қарастырып жатыр. Күн энергиясы қазіргі таңда баяу дамып келеді, бірақ ол әлі де шағын көлемде орнатылған. Пәкістанның ең ірі өзені – Сындыс өзені, ол Тибет/Қытайдан басталып, Гилгит-Балтистан арқылы Пәкістанға кіреді. Сындыс өзені жүйесі екі жазыққа бөлінеді. Жоғарғы Сындыс жазығы Солтүстік Пәкістаннан басталып, Митанкотта аяқталады. Сындыстың батыс және шығыс жағында салалары бар. Сындыстың шығыс салалары – Джелум, Ченаб, Сутледж, Рави және Биас. Бұл төрт өзен Пәнджабта ағып, Панджнадта қосылып, Панджнад өзенін құрайды. Сындыстың батыс салалары – Сват, Кабул, Куррам, Точи, Гомал, Жоб өзендері. Бұл өзендер Хайбер-Пахтунва облысында Сындысқа құяды. Митанкотта бұл өзендер ақыры Сындыс өзенімен бірігеді. Осыдан кейін Сындыс өзені Төменгі Сындыс жазығы арқылы жалғыз ағып өтеді. Төменгі Сындыс жазығы Митанкоттан Тхаттаға дейін созылады, онда Сындыс Үнді мұхитымен кездеседі. Бұл жер Сындыс дельтасы деп те аталады.
Отын ресурстары
Пәкістанның кең ауқымды энергия ресурстары бар, оның ішінде айтарлықтай табиғи газ қоры, мұнай қоры, көмір кендері және үлкен су электр энергиясын өндіру мүмкіндігі бар.
Ауыл шаруашылығы
Пакистанның жалпы жер аумағының шамамен 26 пайызы егіс жер болып табылады және әлемдегі ең ірі суару жүйелерінің бірімен суарылады. Ең маңызды дақылдар – мақта, бидай, күріш, қант қызылшасы, жүгері, сорго, тары, бұршақ, майлы тұқымдар, арпа, жемістер мен көкөністер, олардың барлығы жалпы дақыл өнімдерінің құнының 75 пайызынан астамын құрайды.
Балық шаруашылығы
Балық шаруашылығы және балық аулау саласы Пакистанның ұлттық экономикасында маңызды рөл атқарады. Шамамен 1046 км жағалауға ие Пакистанның балық ресурстары әлі толыққанды игерілген жоқ, бірақ олар жеткілікті. Бұл сонымен қатар экспорттан түсетін табыстың маңызды көзі болып табылады.
Орман шаруашылығы
Пакистан жерінің шамамен 4,1% ормандармен жабылған. Пәкістан ормандары азық-түлік, ағаш, қағаз, отындық ағаш, латекс, дәрі-дәрмектердің маңызды көзі болып табылады, сонымен қатар жабайы табиғатты қорғау және экологиялық туризм үшін де пайдаланылады.
Тау-кен өндірісі
Потвар үстіртіндегі Тұз жотасында ірі тау тұзы кен орындары бар. Пәкістан кең минералды ресурстарға ие, оның ішінде айтарлықтай мөлшерде гипс, әк тас, хромит, темір кені, тау тұзы, күміс, алтын, құнды тастар, зергерлік тастар, мәрмәр, плитка, мыс, күкірт, отқа төзілді саз және кремний құмы бар.
Қоршаған орта және табиғатты қорғау
Экологиялық мәселелер Пәкістанның табиғаты мен халқы үшін зор проблема болып табылады және экономикалық даму мен қоршаған ортаны қорғау арасындағы тепе-теңдікті бұзып отыр. Пәкістан толығымен сарқылатын және жаңаруға жарамды табиғи ресурстарды көптеп импорттайтын және қазба отынын көп тұтынатын ел болғандықтан, Пәкістан Үкіметінің Қоршаған орта министрлігі қоршаған ортаны сақтау және қорғау жауапкершілігін өз мойнына алады. Қазіргі мәселелер: шикі кәріз сулары, өнеркәсіптік қалдықтар және ауыл шаруашылығынан ағып келетін сулардың нәтижесінде судың ластануы; табиғи тұщы су ресурстарының шектеулі болуы; халықтың көп бөлігінің ішуге жарамды суға қол жеткізе алмауы; орманды кесу; топырақ эрозиясы; шөлге айналу.
Табиғи апаттар
Пәкістан жиі күшті жер сілкіністерге ұшырайды, әсіресе солтүстік және батыс аймақтарында. Ауыр жаңбырдан (шілде және тамыз айларында) кейін Инд өзенінде су тасқыны жиі болады. Солтүстік тауларда көшкін жиі кездеседі.
Қорғалатын аумақтар
35 ұлттық парк, 135 жабайы табиғат қорығы, 160 аң аумағы, 9 теңіз және жағажай қорғалған аймағы, 19 қорғалған батпақты жерлер және көптеген басқа да қорғалған шабындықтар, бұталы жерлер, ормандық жерлер мен табиғи ескерткіштер бар.
Жауын-шашын алаптары
Жақында жүргізілген жаһандық қашықтан сезіктеу талдауы Пәкістанда 1,575 км² батқылық жазықтықтар бар екенін көрсетті, бұл елді осы жазықтықтардың көлемі бойынша 20-шы орынға қойды.