Аушвицтің "Өлім Періштесі" – Йозеф Менгеле

Кіріспе

Аушвицте нацистік СС дәрігері (1911–1979)

Йозеф Рудольф Менгеле (16 наурыз 1911 – 7 ақпан 1979) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс «Шутцштаффель» (СС) офицері және дәрігер. «Өлім періштесі» (link=no) деген лақап атымен танымал болған ол Аушвиц II (Биркенау) концлагерінде тұтқындарға қатысты қатыгез тәжірибелер жүргізді. Ол газ камераларында өлтірілуге тиіс адамдарды іріктеген дәрігерлер тобының мүшесі болды және газды қолдануға қатысқан дәрігерлердің бірі еді. Соғысқа дейін Менгеле антропология және медицина ғылымдары бойынша докторлық диссертациясын қорғады және зерттеуші ретінде мансапты бастады. 1937 жылы нацистік партияға, ал 1938 жылы СС қатарына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда батальон дәрігері болып тағайындалды, содан кейін 1943 жылдың басында нацистік концлагерьлер қызметіне ауыстырылып, Аушвицке жіберілді, онда ол адамдарға генетикалық зерттеулер жүргізуге мүмкіндік тапты. Оның тәжірибелері негізінен егіздерге бағытталған, ал құрбандардың денсаулығы мен қауіпсіздігі ескерілмеді. Қызыл Армия әскерлері Польшаны басып алған кезде, Менгеле 1945 жылдың 17 қаңтарында Аушвицтен Гросс-Розен концлагеріне көшірілді, бұл Аушвицке кеңес әскерлерінің жетіп келгеніне он күн бұрын болды. Соғыстан кейін Менгеле 1949 жылдың шілдесінде бұрынғы СС мүшелерінің көмегімен Аргентинаға қашып кетті. Ол бастапқыда Буэнос-Айрес қаласында және оның айналасында тұрды, содан кейін 1959 жылы Парагвайға, 1960 жылы Бразилияға қашты, осы уақыт аралығында Батыс Германия, Израиль және Саймон Визенталь сияқты нацистерді іздеушілер оны сотқа тартып беруге тырысты. Менгеле Батыс Германия үкіметінің экстрадициялық талаптарына және Израильдің барлау қызметі «Моссадтың» жасырын операцияларына қарамастан қолға түспеді. 1979 жылы Бертиога жағалауында жүзу кезінде инсульт алғаннан кейін суға батып қайтыс болды және Волфганг Герхард деген жалған атпен жерленді. Оның денесі 1985 жылы сот-медициналық сараптамадан кейін анықталды.

Ерте өмір

Менгеле 1911 жылғы 16 наурызда Баварияның Гюнцбург қаласында католик отбасында дүниеге келді. Оның екі інісі – Карл және Алоис. Олардың әкесі ауыл шаруашылығы машиналарын өндіретін «Карл Менгеле және ұлдары» компаниясын құрған (кейіннен de деп аталды). Менгеле мектепте үлгерімді оқыды, музыкаға, суретке және шаңғы спортына қызығушылық танытты. 1930 жылғы сәуірде орта мектепті бітіріп, нацистік партия штаб-пәтері орналасқан Мюнхенде философияны оқыды. Ол Бонн университетінде медициналық емтиханды тапсырды. 1931 жылы ол «Der Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten» жарымәскери ұйымына қосылды, ол 1934 жылы нацистік «Штурм отряды» (SA) құрамына енді. 1935 жылы Менгеле Мюнхен университетінде антропология ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. 1937 жылғы қаңтарда ол Франкфурттағы Тұқым қуалау биологиясы және нәсілдік гигиена институтында жұмыс істеді, онда ол неміс генетигі Отмар фон Вершуердің көмекшісі болды, ол егіздерді зерттеуге ерекше қызығушылық танытты. Фон Вершуердің көмекшісі ретінде Менгеле ерін-жарық тіреуінің немесе жақ сүйегінің кемістігіне себеп болатын генетикалық факторларға ден қойды. Осы тақырыптағы диссертациясы оған 1938 жылы Франкфурт университетінің медицина докторы (MD) дәрежесін әкелді. (Екі дәрежелі де 1960 жылдары университеттерден алынып тасталды.) Ұсыным хатында Фон Вершуер Менгеленің сенімділігін және күрделі материалды ауызша түсінікті түрде жеткізу қабілетін жоғары бағалады. Америкалық автор Роберт Джей Лифтон Менгеленің жариялаған еңбектері сол кездегі ғылыми қағидаларға сәйкес келгенін, тіпті нацистік Германиядан тыс жерлерде де жарамды ғылыми зерттеулер ретінде қарастырылғанын атап өтті. 1939 жылғы 28 шілдеде Менгеле Лейпцигте дәрігер-интерн болып жұмыс істеген кезде танысқан Ирен Шёнбейнге үйленді. 1944 жылы олардың жалғыз ұлы Рольф дүниеге келді.

Әскери қызмет

Нацизм идеологиясы антисемитизм, нәсілдік гигиена және евгеника элементтерін біріктіріп, оларды пангерманизммен және герман халқы үшін көбірек Lebensraum (тұрмыстық кеңістік) алу мақсатымен аумақтық экспансионизммен үйлестірді. Нацистік Германия бұл жаңа аумақты Польша мен Кеңес Одағына шабуыл жасау арқылы қолға келтіруге тырысты, онда тұратын еврейлер мен славяндарды депортациялау немесе өлтіруді жоспарлады, себебі нацистер оларды жорамал "арийлік үстем нәсілге" қарағанда төмен санайтын. Менгеле 1937 жылы нацистік партияға, ал 1938 жылы Schutzstaffel (SS; "Қорғау эскадрильясы") қатарына қосылды. Ол 1938 жылы Gebirgsjäger (жеңіл жаяу әскер тау бөлімі) құрамында базалық жаттығудан өтті және 1940 жылдың маусымында, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң Wehrmacht (нацистік қарулы күштер) қатарына шақырылды. Біраз уақыттан соң ол SS-тің жауынгерлік бөлімі – Waffen-SS-те медициналық қызметке ерікті түрде кешті, онда 1940 жылдың қарашасына дейін SS Untersturmführer ("екінші лейтенант") шенімен медициналық резервтік батальонда қызмет етті. Содан кейін ол Познаньдегі SS Rasse- und Siedlungshauptamt ("SS Нәсіл және Қоныстану Бас кеңсесі") қызметіне тағайындалды, онда германдықтарға кандидаттарды бағалады. 1941 жылдың маусымында Менгеле Украинаға жіберілді, онда оған 2-дәрежелі Темір крест табысталды. 1942 жылдың қаңтарында ол 5-ші SS Panzer дивизиясы Wiking құрамына батальондық дәрігер ретінде қосылды. Өртеніп жатқан танктан екі неміс әскерін құтқарып, ол 1-дәрежелі Темір крест, қара түсті жара белгісі және неміс халқына қамқорлық еткені үшін медальмен марапатталды. 1942 жылдың ортасында Дондағы Ростов маңында жарақаттанғаннан кейін ол әрі қарыдай активті қызметке жарамсыз деп танылды. Сауыққаннан кейін ол Берлиндегі SS Нәсіл және Қоныстану Бас кеңсесінің штаб-пәтеріне ауыстырылды, сол кезде ол қазір Кайзер Вильгельм антропология, адам генетикасы және евгеника институтының директоры болған фон Вершуермен байланысын жаңартты. 1943 жылдың сәуір айында Менгеле SS Hauptsturmführer ("капитан") шеніне көтерілді.

The ideology of Nazism brought together elements of antisemitism, racial hygiene, and eugenics, and combined them with pan Germanism and territorial expansionism with the goal of obtaining more Lebensraum (living space) for the Germanic people. Nazi Germany attempted to obtain this new territory by attacking Poland and the Soviet Union, intending to deport or murder the Jews and Slavs living there, who were considered by the Nazis to be inferior to the putative "Aryan master race". Mengele joined the Nazi Party in 1937 and the Schutzstaffel (SS; 'Protection Squadron') in 1938. He received basic training in 1938 with the Gebirgsjäger ('light infantry mountain troop') and was called up for service in the Wehrmacht (Nazi armed forces) in June 1940, some months after the outbreak of World War II. He soon volunteered for medical service in the Waffen SS, the combat arm of the SS, where he served with the rank of SS Untersturmführer ('second lieutenant') in a medical reserve battalion until November 1940. He was next assigned to the SS Rasse und Siedlungshauptamt ('SS Race and Settlement Main Office') in Poznań, evaluating candidates for Germanization. In June 1941, Mengele was posted to Ukraine, where he was awarded the Iron Cross 2nd Class. In January 1942, he joined the 5th SS Panzer Division Wiking as a battalion medical officer. After rescuing two German soldiers from a burning tank, he was decorated with the Iron Cross 1st Class, the Wound Badge in Black, and the Medal for the Care of the German People. He was declared unfit for further active service in mid 1942, when he was seriously wounded in action near Rostov on Don. Following his recovery, he was transferred to the headquarters of the SS Race and Settlement Main Office in Berlin, at which point he resumed his association with Von Verschuer, who was now director of the Kaiser Wilhelm Institute of Anthropology, Human Heredity, and Eugenics. Mengele was promoted to the rank of SS Hauptsturmführer ('captain') in April 1943.

Аушвиц

1942 жылы бастапқыда құл жұмысшыларды орналастыруға арналған Аушвиц II (Биркенау) лагері жұмыс лагері және құрту лагері ретінде біріктіріле бастады. Тұтқындар күнделікті пойызбен, нацистік Германия бақылауындағы Еуропаның түкпір-түкпірінен жеткізілді. 1942 жылдың шілдесіне қарай, СС дәрігерлері келген еврейлерді іріктеу арқылы бөліп, жұмысқа жарамдылары лагерьге қабылданса, еңбекке жарамсыз деп танылғандары дереу газ камераларында өлтірілді. Өлімге таңдалғандардың үштен екі бөлігіне шамамен барлық балалар, кішкентай балалары бар әйелдер, жүкті әйелдер, барлық қарттар және (СС дәрігерінің қысқаша және үстірт тексеруі бойынша) толыққанды сау емес деп танылғандар кірді. 1943 жылдың басында фон Вершюер Менгелені концлагерь қызметіне ауысуға шақырды. Менгеленің өтініші қабылданды және ол Аушвицке жіберілді, онда Аушвицтегі бас дәрігер Эдуард Виртс оны Биркенаудағы Зигенерфамилинлагердің (рома отбасы лагерінің) бас дәрігері лауазымына тағайындады. СС дәрігерлері Аушвицтегі тұтқындарға емдеу жасаған жоқ, бірақ лагерьдегі медициналық қызметте жұмыс істеуге мәжбүр болған тұтқындар дәрігерлерінің жұмысын қадағалады. Өзінің міндеттерінің бір бөлігі ретінде Менгеле апта сайын ауруханалық казармаларға барып, екі аптадан астам уақыт төсекте жатып, жазылмаған тұтқындарды газ камераларына жіберуді бұйырды. Менгеленің жұмысына іріктеу жүргізу де кірді, ол осы міндетке тағайындалмаған кезде де, эксперименттері үшін қатысушыларды табу үмітімен, әсіресе егіздерді іздеуге қызығушылықпен осы жұмысты атқарды. Басқа СС дәрігерлерінің көпшілігі іріктеуді ең қиын және жағымсыз міндеттердің бірі деп есептегенімен, ол осы жұмысты көңілді күйде, жиі күлімсіреп немесе сыбызғылап орындады. Ол Биркенау газ камераларында жаппай өлтіру үшін қолданылатын цианид негізгі пестицид – «Циклон-Б» қолданылуын қадағалауға жауапты СС дәрігерлерінің бірі болды. Ол IV және V крематорийлерде орналасқан газ камераларында осы қызметін атқарды. 1943 жылы рома лагерінде ауыз және беттің гангреналық бактериялық ауруы – нома пайда болғанда, Менгеле аурудың себебін анықтау және емдеуді әзірлеу мақсатында зерттеу бастады. Ол түрмеде отырған еврей педиатры, Прага университетінің профессоры Бертольд Эпштейннің көмегін сұрады. Науқастар бөлек казармаларда оқшауланды, ал бірнеше ауырған балалар өлтірілді, олардың сақталған бас сүйектері мен мүшелері Грацтағы СС Медициналық академиясына және басқа да мекемелерге зерттеу үшін жіберілді. Бұл зерттеулер 1944 жылы рома лагері жойылғанда және оның қалған тұрғындары өлтірілгенде де жалғасты. Әйелдер лагерінде тиф эпидемиясы басталғанда, Менгеле бір блоктан алты жүз еврей әйелін шығарып алып, оларды газ камераларына өлтіруге жіберді. Содан кейін ғимарат тазаланып, дезинфекцияланды, ал көрші блоктан келген тұрғындар жуынып, дезинфекцияланып, жаңа киімдер берілген соң таза блокқа көшірілді. Бұл процесс барлық казармалар дезинфекцияланғанша қайталанды. Кейінірек қызыл жегі және басқа да аурулардың эпидемиялары кезінде де осыған ұқсас процедуралар қолданылды, ал жұқтырған тұтқындар газ камераларында өлтірілді. Осы әрекеттері үшін Менгеле соғысқа еңбегі үшін крестпен марапатталды (жаландармен екінші дәрежелі) және 1944 жылы Биркенау қосалқы лагерінің бірінші дәрігері қызметіне көтерілді.

In 1942, Auschwitz II (Birkenau), originally intended to house slave laborers, began to be used instead as a combined labour camp and extermination camp. Prisoners were transported there by rail from all over Nazi controlled Europe, arriving in daily convoys. By July 1942, SS doctors were conducting selections where incoming Jews were segregated, and those considered able to work were admitted into the camp while those deemed unfit for labor were immediately murdered in the gas chambers. Those selected to be murdered, about three quarters of the total, included almost all children, women with small children, pregnant women, all the elderly, and all of those who appeared (in a brief and superficial inspection by an SS doctor) to be not completely fit and healthy. In early 1943, Von Verschuer encouraged Mengele to apply for a transfer to the concentration camp service. Mengele's application was accepted and he was posted to Auschwitz, where he was appointed by SS Standortarzt Eduard Wirths, chief medical officer at Auschwitz, to the position of chief physician of the Zigeunerfamilienlager (Romani family camp) at Birkenau, a subcamp located on the main Auschwitz complex. The SS doctors did not administer treatment to the Auschwitz inmates but supervised the activities of inmate doctors who had been forced to work in the camp medical service. As part of his duties, Mengele made weekly visits to the hospital barracks and ordered any prisoners who had not recovered after two weeks in bed to be sent to the gas chambers. Mengele's work also involved carrying out selections, a task that he chose to perform even when he was not assigned to do so, in the hope of finding subjects for his experiments, with a particular interest in locating sets of twins. In contrast to most of the other SS doctors, who viewed selections as one of their most stressful and unpleasant duties, he undertook the task with a flamboyant air, often smiling or whistling. He was one of the SS doctors responsible for supervising the administration of Zyklon B, the cyanide based pesticide that was used for the mass killings in the Birkenau gas chambers. He served in this capacity at the gas chambers located in crematoria IV and V.

When an outbreak of noma—a gangrenous bacterial disease of the mouth and face—struck the Romani camp in 1943, Mengele initiated a study to determine the cause of the disease and develop a treatment. He enlisted the assistance of prisoner Berthold Epstein, a Jewish pediatrician and professor at Prague University. The patients were isolated in separate barracks and several afflicted children were killed so that their preserved heads and organs could be sent to the SS Medical Academy in Graz and other facilities for study. This research was still ongoing when the Romani camp was liquidated and its remaining occupants murdered in 1944. When a typhus epidemic began in the women's camp, Mengele cleared one block of six hundred Jewish women and sent them to be killed in the gas chambers. The building was then cleaned and disinfected and the occupants of a neighboring block were bathed, de–loused, and given new clothing before being moved into the clean block. This process was repeated until all of the barracks were disinfected. Similar procedures were used for later epidemics of scarlet fever and other diseases, with infected prisoners being murdered in the gas chambers. For these actions, Mengele was awarded the War Merit Cross (Second Class with swords) and was promoted in 1944 to First Physician of the Birkenau subcamp.

Адамдармен тәжірибе жүргізу

Менгель Аушвицті тұтқындарды медициналық тәжірибелер үшін пайдалана отырып, антропологиялық зерттеулерін және мұрагерлік туралы зерттеуін жалғастыру мүмкіндігі ретінде пайдаланды. Оның медициналық тәжірибелері құрбандардың денсаулығына, қауіпсіздігіне, физикалық және эмоционалдық азабына ешқандай назар бермегенін көрсетті. Ол біртекті егіздерге, гетерохромия иридумы бар адамдарға (екі түрлі түсті көздер), карликтерге және физикалық аномалиялары бар адамдарға ерекше қызығушылық танытты. Егіздерді зерттеу Менгель үшін ерекше қызығушылық тудырды, себебі бір егіз субъект ретінде, ал екіншісі бақылаушы ретінде қызмет ете алатын. Миклош Нийшли және басқалар егіздерді зерттеудің «жарасымды» немістердің егіздерді көбейту стратегиясын анықтау ниетімен де қозғалған болуы мүмкін деп хабарлады. Кейіннен Фон Вершуердің өтініші бойынша Deutsche Forschungsgemeinschaft («Германия ғылыми-зерттеу қоры») грант берді, ол Менгельден үнемі есептер мен үлгілерді алды. Бұл грант Аушвиц II Биркенаудағы II крематорийге жапсарлас патологиялық зертхананы салуға жұмсалды. Патолог болғандықтан Менгельдің тапсырмасымен жұмыс істеуге мәжбүр болған Нийшли осы зертхана үшін үлгілер дайындап, қанау жұмыстарын жүргізді. Менгельдің зерттеу субъектілері басқа тұтқындарға қарағанда жақсы тамақтандырылып, баспанамен қамтамасыз етілді және уақытша газ камераларынан құтылды. Оның зерттеу субъектілері өздерінің казармаларында тұрды, онда олар лагерьтің басқа аймақтарына қарағанда азық-түлік сапасы және тұру жағдайлары жақсырақ болды. Жастау субъектілерін бақылауға келгенде, ол өзін «Менгель ата» деп таныстырып, оларға тәттілер ұсынды. Аушвицтегі бұрынғы тұтқын дәрігері Менгель туралы былай деді:

Егіздерді зерттеу кезінде Менгель әдетте егіздерді апта сайын медициналық тексеруге бұйырды. Содан кейін ол оларды әртүрлі процедураларға, мысалы, сау мүшелерді кесуге, оларды қасақана тиф сияқты аурулармен жұқтыруға және бір егіздің қанын екіншісіне құюға мәжбүрледі. Көптеген адамдар процедуралар кезінде қайтыс болды, ал аман қалғандар көбінесе өлтіріліп, салыстырмалы есептер үшін жарылып, зерттелді. Нийшли бірде Менгельдің 14 егізді бірден олардың жүректеріне хлороформ құйып өлтіргенін еске алды. Кейбір егіздерді бір-біріне тігіп, біріне-бірі қосылған егіздерді жасауға тырысты. Ол басқа да тәжірибелер жүргізді, олар: тұтқындардың көзінің түсін өзгерту үшін олардың көздеріне химиялық заттарды енгізу, өлген тұтқындардың көздерін алып тастау және кейде «көбелектей қабырғаға қадау», карликтер мен физикалық аномалиялары бар тұтқындардың тістері мен қанын алып тастау, тұтқындарды қажетсіз дәрі-дәрмек пен рентген сәулесімен емдеуге мәжбүрлеу. Жүкті әйелдер де осы тәжірибелердің құрбаны болды. Аман қалғандар әдетте бірнеше апта ішінде газ камерасына жіберілді. Олардың сүйектері қосымша талдау үшін Берлинге жіберілді. Менгель құрбандардың жүректерін және асқазандарын анестезиясыз алып тастады және бүйрегін алып тастағаннан кейін аман қалған бір тұтқынды ауырсынуды басатын дәрісіз жұмыс істеуге мәжбүр етті. 1986 жылғы кітабында Лифтон Менгельді садист, эмпатиядан мүлдем құрғақ және антисемит деп сипаттады, еврейлерді төмен және қауіпті нәсіл деп санап, жою керек деп сенді. Ол сондай-ақ басқа тәжірибелер, өлімге әкелетін инъекциялар, ұрып-соғулар және атулар арқылы белгісіз сандағы өлімге жауапты екенін айтты.

Аушвицтен кейін

1945 жылы 17 қаңтарда Менгеле бірнеше Аушвиц дәрігерлерімен бірге Төменгі Силезиядағы Гросс-Розен концлагеріне ауыстырылды. Ол өзімен бірге екі қорап үлгілер мен Аушвицтегі тәжірибелерінің құжаттарын алып кетті. 27 қаңтарда Қызыл Армия Аушвицті азат еткен кезде лагерьдегі медициналық құжаттардың көп бөлігін СС жойған еді. Менгеле 18 ақпанда Гросс-Розеннен, совет әскерлері келгенге бір апта қалғанда, Вермахт офицері кейпінде Чехословакиядағы Жатецке қашып кетті. Сол жерде ол өзіне қарсы айғақ болатын құжаттарын өзімен жақын қарым-қатынаста болған медбикеге сеніп тапсырды. Ол және оның бөлімшесі советтерге түсіп қалмас үшін батысқа асықты, бірақ 1945 жылдың маусым айында американдықтар оларды тұтқынға алды. Менгеле бастапқыда өз атымен тіркелгенімен, одақтастардың іздеу тізімдерін таратудағы нашар ұйымдасқандығы және оның әдеттегі СС қан тобының татуировкасы болмағандықтан, ірі соғыс қылмыскерлерінің тізіміне енбеді. Ол шілде айының соңында босатылып, "Фриц Ульман" деген атпен жалған құжаттар алды, кейін оларды "Фриц Холман" деп өзгертті. Бірнеше ай бойы қашып жүріп, тіпті совет оккупациясы аймағына оралып Аушвиц құжаттарын қайта алып, Менгеле Розенхайм маңында шаруа болып жұмыс істеді. Соңында ол 1949 жылдың 17 сәуірінде Германиядан қашып кетті, өйткені тұтқындалса сотталып, өлім жазасына кесіледі деп ойлады. Бұрынғы СС мүшелерінің желісі арқылы көмек алып, ол "эвакуация жолымен" Генуяға сапар шекті, онда Халықаралық Қызыл Крест комитетінен "Хелмут Грегор" деген атпен паспорт алды және 1949 жылдың шілдесінде Аргентинаға аттанды. Оның әйелі онымен бірге барудан бас тартты, сондықтан олар 1954 жылы Дюссельдорфта өкілеттік арқылы ажырасты.

Оңтүстік Америкада

Менгеле Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында ағаш шебер ретінде жұмыс істеді, ал Висенте-Лопестің маңындағы пансионатта тұрып жатты. Бірнеше аптадан кейін ол Флорида Эсте деген бай ауданында нацистерге көзқарасы жақын адамның үйіне көшіп барды. Кейін ол отбасының ауыл шаруашылығы техникасын сататын компаниясы – Карл Менгеле және ұлдарында сатушы болып жұмыс істеді, ал 1951 жылы аймақтық сату өкілі ретінде Парагвайға жиі сапар шеге бастады. 1953 жылы ол Буэнос-Айрес қаласының орталығында пәтерге көшіп барды, отбасы қаражатын ағаш өңдеу шеберханасының үлесін сатып алуға жұмсады, содан кейін 1954 жылы Оливос маңындағы үйді жалға алды. Аргентина үкіметі 1992 жылы жариялаған құжаттарға сәйкес, Менгеле Буэнос-Айресте тұрған кезінде лицензиясыз медицинамен айналысқан болуы мүмкін, соның ішінде аборт жасаған. 1956 жылы Батыс Германия елшілігі арқылы туу туралы куәлігінің көшірмесін алғаннан кейін, Менгелеге өзінің нақты атымен Аргентинаның шетелдік тұруға рұқсаты берілді. Ол осы құжатты өзінің шын атымен Батыс Германия паспортын алу үшін пайдаланып, Еуропаға сапар шекті. Өзінің ұлы Рольфпен (Менгеле оны «Фриц ағасы» деп таныстырды) және жесір қалған қайын сіңлісі Мартамен Швейцарияда шаңғы тебуге барды; сондай-ақ туған қаласы Гюнцбургте бір апта өткізді. 1956 жылдың қыркүйегінде Аргентинаға оралғаннан кейін Менгеле өзінің нақты атымен өмір сүре бастады. Бір айдан соң Марта мен оның ұлы Карл Хайнц келді, үштігі бірге тұруға кірісті. Жозеф пен Марта 1958 жылы Уругвайда демалыс кезінде үйленді және Буэнос-Айресте үй сатып алды. Менгеленің бизнес мүдделеріне енді «Фадро Ферма» фармацевтикалық компаниясының үлестік меншігі кірді. 1958 жылы бірнеше басқа дәрігерлермен бірге, ол жасөспірім қыз аборттан кейін қайтыс болғандықтан, лицензиясыз медицинамен айналысқан деген күдікпен тексерілді, бірақ айыптаусыз босатылды. Бұл жариялылық оның нацистік өмірі мен соғыс кезіндегі әрекеттеріне әкелуі мүмкін екенін білген ол Парагвайға ұзақ сапарға шықты және 1959 жылы «Хосе Менгеле» деген атпен сонда азаматтық алды. Ол бірнеше рет Буэнос-Айреске барып, бизнес мәселелерін шешіп, отбасына көрісті. Марта мен Карл 1960 жылдың желтоқсан айына дейін қаладағы пансионатта тұрды, содан кейін Батыс Германияға оралды. Менгеленің есімі 1940 жылдардың ортасында Нюрнберг процесінде бірнеше рет айтылды, бірақ одақтас күштері оның бұрыннан өлгенін күдіктенді. Айрин Менгеле мен Гюнцбургтегі отбасы да оның қайтыс болғанын мәлімдеді. Батыс Германияда жұмыс істейтін нацистерді іздеушілер Саймон Визенталь мен Герман Лангбейн куәгерлерден Менгеленің соғыс кезіндегі әрекеттері туралы ақпарат жинады. Лангбейн қоғамдық тізілімдерді іздеу кезінде Менгеленің ажырасу қағаздарын тапты, онда Буэнос-Айрестегі мекенжайы көрсетілген. Ол Визентальмен бірге Батыс Германия билігіне экстрадиция процесін бастауға қысым жасады, ал 5 маусым 1959 жылы тұтқындау ордері шығарылды. Аргентина бастапқыда экстрадиция туралы өтінішті қабылдамады, өйткені қашқын құжаттарда көрсетілген мекенжайда тұрмады; 30 маусымда экстрадиция мақұлданған кезде Менгеле Парагвайға қашып кетіп, Аргентина шекарасына жақын фермада тұратын.

Mengele worked as a carpenter in Buenos Aires, Argentina, while lodging in a boarding house in the suburb of Vicente López. After a few weeks, he moved to the house of a Nazi sympathizer in the more affluent neighborhood of Florida Este. He next worked as a salesman for his family's farm equipment company, Karl Mengele & Sons, and in 1951 he began making frequent trips to Paraguay as a regional sales representative. He moved into an apartment in central Buenos Aires in 1953, used family funds to buy a part interest in a carpentry concern, and then rented a house in the suburb of Olivos in 1954. Files released by the Argentine government in 1992 indicate that Mengele may have practiced medicine without a license while living in Buenos Aires, including performing abortions. After obtaining a copy of his birth certificate through the West German embassy in 1956, Mengele was issued an Argentine foreign residence permit under his real name. He used this document to obtain a West German passport using his real name and embarked on a trip to Europe. He met with his son Rolf (who was told Mengele was his "Uncle Fritz") and his widowed sister in law Martha, for a ski holiday in Switzerland; he also spent a week in his home town of Günzburg. When he returned to Argentina in September 1956, Mengele began living under his real name. Martha and her son Karl Heinz followed about a month later, and the three began living together. Josef and Martha were married in 1958 while on holiday in Uruguay, and they bought a house in Buenos Aires. Mengele's business interests now included part ownership of Fadro Farm, a pharmaceutical company. Along with several other doctors, he was questioned in 1958 on suspicion of practicing medicine without a license when a teenage girl died after an abortion, but he was released without charge. Aware that the publicity could lead to his Nazi background and wartime activities being discovered, he took an extended business trip to Paraguay and was granted citizenship there in 1959 under the name "José Mengele". He returned to Buenos Aires several times to settle his business affairs and visit his family. Martha and Karl lived in a boarding house in the city until December 1960, when they returned to West Germany. Mengele's name was mentioned several times during the Nuremberg trials in the mid 1940s, but the Allied forces believed that he was probably already dead. Irene Mengele and the family in Günzburg also claimed that he had died. Working in West Germany, Nazi hunters Simon Wiesenthal and Hermann Langbein collected information from witnesses about Mengele's wartime activities. In a search of the public records, Langbein discovered Mengele's divorce papers, which listed an address in Buenos Aires. He and Wiesenthal pressured the West German authorities into starting extradition proceedings, and an arrest warrant was drawn up on 5 June 1959. Argentina initially refused the extradition request because the fugitive was no longer living at the address given on the documents; by the time extradition was approved on 30 June, Mengele had already fled to Paraguay and was living on a farm near the Argentine border.

Моссадтың күш-жігері

1960 жылдың мамыр айында Израиль барлау қызметі Моссадтың директоры Иссер Харель Буэнос-Айресте Адольф Эйхманды ұстау операциясын жеке басқарды. Ол Менгелені де іздеп табуды және оны Израильде сотқа беруді жоспарлады. Тергеу барысында Эйхман нацистердің қашқындарын жасырған пансионаттың мекенжайын көрсетті. Аталған үйді қадағалау нәтижесінде Менгеле мен оның отбасының ешбір мүшесі табылған жоқ. Көршілес пошта тасмелшісі Менгеле жақында өзінің нағыз атымен хат алғанын, бірақ кейін басқа жерге көшіп кеткенін, жаңа мекенжай қалдырмағанын мәлімдеді. Менгеленің серігі болған машина жасау шеберханасындағы іздестірулер де нәтижесіз аяқталды, сондықтан Харель іздеуді тоқтатуға мәжбүр болды. 1956 жылы Менгелеге өзінің шын атын пайдаланып заңды құжаттар берілгеніне қарамастан (ол Аргентинада тұрақты тұру құқығын ресімдеуге мүмкіндік берді), Батыс Германия енді оны ұстағаны үшін сыйақы ұсынды. Соғыс жылдарындағы әрекеттері туралы газет жариялымдары мен суреттерінің таралуы Менгелені 1960 жылы тағы да көшуге мәжбүр етті. Бұрынғы ұшқыш Ханс Ульрих Рудель оны нацистік идеологияны қолдаушы Вольфганг Герхардпен таныстырды, ол Менгелеге Бразилияға өтуіне көмектесті. Ол Герхардпен Сан-Паулу маңындағы шаруа қожалығында тұрды, тұрақты баспана табылғанша. Екі жұбай Геза мен Гитта Штаммер Менгеленің инвестициясымен Nova Europa-да шаруа қожалығын сатып алды, ал Менгеле оларды басқарушы болып тағайындалды. 1962 жылы үштік Serra Negra-да кофе және мал шаруашылығымен айналысатын ферманы сатып алды, Менгеленің үлесі 50 пайызды құрады. Герхард бастапқыда Штаммерлерге қашқынның есімі "Петер Хохбихлер" екенін айтты, бірақ олар оның нағыз есімін 1963 жылы анықтады. Герхард оларға Менгеленің орналасқан жері туралы билікке хабарламауға көндірді, өйткені олардың өзі де қашқынды жасырғаны үшін айыпталуы мүмкін екенін жеткізді. 1961 жылдың ақпан айында Батыс Германия Бразилияға экстрадициялық талап арызын кеңейтті, Менгеленің сол елге көшіп кеткені туралы ақпарат алғаннан кейін. Осы уақытта Эйхманды ұстауға қатысқан Моссад агенттерінің бірі Зви Ахарониге Менгелені іздеу және оны Израильде сотқа беру үшін агенттер тобын басқару міндеті жүктелді. Парагвайдағы тергеулер оның қайда екеніне ешқандай мәлімет бермеді, сондай-ақ Менгеле мен оның әйелі Мартаның (сол кезде Италияда тұрып жатқан) арасындағы хат-хабарларын ұстауға мүмкіндік болмады. Рудельдің қозғалысын бақылап жүрген агенттер де ешқандай із таба алмады. Ахарони мен оның командасы Герхардты Сан-Паулуға жақын ауылға дейін қадағалап, онда олар Менгеле деп күмәнданатын еуропалық ер адамды анықтады. Бұл мүмкіндік туралы Харельге хабарланды, бірақ ұстау операциясының логистикасы, іздеу операциясының бюджеттік шектеулері және Израильдің Мысырмен қарым-қатынасының нашарлауына назар аудару қажеттігі Моссад басшысын 1962 жылы адам іздеуді тоқтатуға мәжбүр етті.

In May 1960, Isser Harel, director of the Israeli intelligence agency Mossad, personally led the successful effort to capture Adolf Eichmann in Buenos Aires. He was hoping to track down Mengele so that he too could be brought to trial in Israel. Under interrogation, Eichmann provided the address of a boarding house that had been used as a safe house for Nazi fugitives. Surveillance of the house did not reveal Mengele or any members of his family, and the neighborhood postman claimed that although Mengele had recently been receiving letters there under his real name, he had since relocated without leaving a forwarding address. Harel's inquiries at a machine shop where Mengele had been part owner also failed to generate any leads, so he was forced to abandon the search. Despite having provided Mengele with legal documents using his real name in 1956 (which had enabled him to formalize his permanent residency in Argentina), West Germany was now offering a reward for his capture. Continuing newspaper coverage of his wartime activities, with accompanying photographs, led Mengele to relocate again in 1960. Former pilot Hans Ulrich Rudel put him in touch with the Nazi supporter Wolfgang Gerhard, who helped Mengele cross the border into Brazil. He stayed with Gerhard on his farm near São Paulo until a more permanent accommodation could be found, which came about with Hungarian expatriates Géza and Gitta Stammer. The couple bought a farm in Nova Europa with the help of an investment from Mengele, who was given the job of managing for them. The three bought a coffee and cattle farm in Serra Negra in 1962, with Mengele owning a half interest. Gerhard had initially told the Stammers that the fugitive's name was "Peter Hochbichler", but they discovered his true identity in 1963. Gerhard persuaded the couple not to report Mengele's location to the authorities by convincing them that they themselves could be implicated for harboring a fugitive. In February 1961, West Germany widened its extradition request to include Brazil, having been tipped off to the possibility that Mengele had relocated there. Meanwhile, Zvi Aharoni, one of the Mossad agents who had been involved in the Eichmann capture, was placed in charge of a team of agents tasked with tracking down Mengele and bringing him to trial in Israel. Their inquiries in Paraguay revealed no clues to his whereabouts, and they were unable to intercept any correspondence between Mengele and his wife Martha, who by this time was living in Italy. Agents who were following Rudel's movements also failed to produce any leads. Aharoni and his team followed Gerhard to a rural area near São Paulo, where they identified a European man whom they believed to be Mengele. This potential breakthrough was reported to Harel, but the logistics of staging a capture, the budgetary constraints of the search operation, and the priority of focusing on Israel's deteriorating relationship with Egypt led the Mossad chief to call off the manhunt in 1962.

Кейінгі өмір және өлім

1969 жылы Менгеле мен Стаммерлер бірлесіп Кейерас қаласында ферма үйін сатып алды, Менгеле жартылай иесі болды. 1971 жылы Вольфганг Герхард аурулы әйелі мен ұлына медициналық көмек алу үшін Германияға оралғанда, ол өзінің жеке куәлігін Менгелеге берді. 1974 жылдың соңында Менгелемен Стаммерлердің достығы нашарлады, ал олар Сан-Паулуда үй сатып алғанда, оны өздеріне шақырмады. Кейіннен Стаммерлер Сао-Паулудағы Диадеманың Эльдорадо ауданындағы бунгало сатып алып, оны Менгелеге жалға берді. Рольф 1956 жылғы шаңғы демалысынан бері әкесін көрмеген, 1977 жылы оған баңгалоуда барған; ол "өзін өкімейтін нацист" екенін анықтады, ол ешқашан ешкімге зиян келтірмегенін және тек офицерлік міндеттерін орындағанын мәлімдеді. Менгеленің денсаулығы 1972 жылдан бері үздіксіз нашарлап келеді. 1976 жылы инсульт алды, қан қысымы жоғарылады, сондай-ақ құлақ инфекциясы тепе-теңдігіне әсер етті. 1979 жылдың 7 ақпанында Бертиогадағы жағажай курортындағы достары Вольфрам мен Лизелот Боссертке барып, Менгеле жүзу кезінде тағы бір инсульт алып, суға батып кетті. Оның денесі 1971 жылдан бері Менгеле қолданған "Волфганг Герхард" атымен Эмбу-дас-Артесте жерленді. Менгеле өмірінің соңғы жылдары қолданған басқа псевдонимдер "Д-р Фаусто Риндон" және "С. Джози Альверс Аспиазу" болды.

Жерлеу

Менгеле туралы хабарлар соғыстан кейінгі онжылдықтарда бүкіл әлемде тарады. Визентальдың мәлімдемесіне сәйкес, Менгеле 1960 жылы Грекияның Китнос аралында, 1961 жылы Каирде, 1971 жылы Испанияда және 1978 жылы Парагвайде болған – ол елден кеткеннен кейін өткен он сегіз жыл. Ол 1985 жылға дейін Менгеле тірі екенін айтты – оның өлімінен алты жыл бұрын, бұрын 1982 жылы қашқынды ұстағанға 100 000 АҚШ доллары сыйлық ұсынған болатын. 1985 жылдың ақпанында Иерусалимде өткен макеттік сот процесі, Менгеле эксперименттерінің жүзден астам құрбандарының куәліктерін қамтыды, бұл жағдайға әлемдік қызығушылықты арттырды. Осыдан кейін Батыс Германия, Израиль және АҚШ үкіметтері Менгеленің қайда екенін анықтау үшін үйлесімді күш-жігерді бастады. Батыс Германия және Израиль үкіметтері оны ұстағанға сыйлық ұсынды, сондай-ақ The Washington Times және Саймон Визенталь орталығы да сыйлық ұсынды. 1985 жылдың 31 мамырында Батыс Германия прокуратурасына түскен ақпарат негізінде полиция Менгеленің өмір бойы досы және Гюнцбургтегі отбасылық фирманың сату жетекшісі Ханс Седльмайердің үйіне шабуыл жасады. Олар кодталған телефондық анықтамалық пен Менгелеге жіберілген және одан алынған хаттардың көшірмелерін тапты. Қағаздардың арасында Вольфрам Боссерт Седльмайерге Менгеленің қайтысы туралы хабарлаған хат болды. Неміс билігі Сан-Паулу полициясына хабарласты, олар Боссерттермен байланысқа түсті. Тергеу барысында олар Менгеленің қабірінің орналасқан жерін көрсетті және 1985 жылдың 6 маусымында оның денесі эксгумацияланды. Күрделі сот-медициналық сараптама нәтижесінде дененің Жозеф Менгеленікі екендігі жоғары дәрежеде ықтималдықпен анықталды. Рольф Менгеле 10 маусымда мәлімдеме жасап, дене әкесіне тиесілі екенін және оның қайтысы туралы ақпаратты оны қорғаған адамдарды қорғау үшін жасырғанын растады. 1992 жылы ДНК-тестілеу Менгеленің кім екенін күмәнданбай растады, бірақ отбасы мүшелері бразилиялық шенеуніктердің денені Германияға қайтару туралы бірнеше рет жасаған өтініштерін қабылдамады. Скелет Сан-Паулу сот-медициналық институтында сақталады, онда ол Сан-Паулу медицина университетінің медициналық мектебінде сот-медициналық курстарда оқу құралы ретінде қолданылады.

Sightings of Mengele were being reported all over the world in the decades following the war. Wiesenthal claimed to have information that placed Mengele on the Greek island of Kythnos in 1960, in Cairo in 1961, in Spain in 1971, and in Paraguay in 1978, eighteen years after he had left the country. He insisted as late as 1985 that Mengele was still alive—six years after he had died—having previously offered a reward of US$100,000 in 1982 for the fugitive's capture. Worldwide interest in the case was heightened by a mock trial held in Jerusalem in February 1985, featuring the testimonies of over one hundred victims of Mengele's experiments. Shortly afterwards, the West German, Israeli, and U. S. governments launched a coordinated effort to determine Mengele's whereabouts. The West German and Israeli governments offered rewards for his capture, as did The Washington Times and the Simon Wiesenthal Center. On 31 May 1985, acting on intelligence received by the West German prosecutor's office, police raided the house of Hans Sedlmeier, a lifelong friend of Mengele and sales manager of the family firm in Günzburg. They found a coded address book and copies of letters sent to and received from Mengele. Among the papers was a letter from Wolfram Bossert notifying Sedlmeier of Mengele's death. German authorities alerted the police in São Paulo, who then contacted the Bosserts. Under interrogation, they revealed the location of Mengele's grave and the remains were exhumed on 6 June 1985. Extensive forensic examination indicated with a high degree of probability that the body was indeed that of Josef Mengele. Rolf Mengele issued a statement on 10 June confirming that the body was his father's and that news of his father's death had been concealed to protect people who had sheltered him. In 1992, DNA testing confirmed Mengele's identity beyond doubt, but family members refused repeated requests by Brazilian officials to repatriate the remains to Germany. The skeleton is stored at the São Paulo Institute for Forensic Medicine, where it is used as an educational aid during forensic medicine courses at the University of São Paulo's medical school.

Кейінгі дамуы

2007 жылы АҚШ Холокост құрбандарын еске алу мұражайы Карл Фридрих Хокерге тиесілі Аушвиц лагерінің қызметкерлерінің суреттері бар «Хокер альбомын» сыйға алды. Суреттердің сегізінде Менгеле де бар. 2010 жылдың ақпан айында Александр Автограф аукционында 180 беттік Менгеленің күнделігі Холокосттан аман қалған адамның немересіне белгісіз сомаға сатылды. Күнделіктерді Бразилияда сатып алған, аты-жөні аталмаған бұрынғы иесінің Менгеле отбасына жақын болғаны хабарланды. Холокосттан аман қалғандардың бір ұйымы бұл сатуды «ең қатыгез нацилік қылмыскердің бірінің жазбаларынан пайда табуға бағытталған, ашкөздікпен жасалған әрекет» деп сипаттады. Симон Визенталь орталығының раввині Марвин Иер күнделіктің еврей қолына тигеніне қуанды және бұл сатып алуды маңызды оқиға деп атады. 2011 жылы (Менгеленің туғанына 100 жыл толуына орай) Менгеленің тағы 31 томдық күнделігі сол аукцион үйімен Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты естеліктерді жинақтайтын белгісіз коллекционерге 245 000 АҚШ долларына сатылды.

Жарияланымдар

Төрт нәсілдік топтағы төменгі жақ сүйегінің алдыңғы бөлігін нәсілдік морфологиялық зерттеу. 1935 жылы аяқталып, 1937 жылы алғаш рет жарияланған бұл диссертация оған Мюнхен университетінің антропология ғылымы бойынша докторлық дәрежесін берді. Бұл еңбегінде Менгеле әр түрлі этникалық топтардағы адамдардың төменгі жақ сүйектерінде құрылымдық айырмашылықтар бар екенін және осы айырмашылықтар негізінде нәсілдік ерекшеліктерді анықтауға болатындығын көрсетуге тырысты. "Жақ-еріндік тіршіліктерінің генеалогиялық зерттеулері" (1938) атты оның медициналық диссертациясы оған Франкфурт университетінің медицина докторы ғылымын берді. Бұл кемістіктің пайда болуына генетиканың ықпалын зерттеген Менгеле, бірнеше буын бойы осы белгілерді көрсететін отбасылар туралы зерттеулер жүргізді. Бұл жұмысқа осы отбасылық желілерде табылған басқа да аномалиялар туралы жазбалар да енгізілді. Мұрагерлік фистулалардың ауруға шалдығуы. "Der Erbarzt" журналында жарияланған бұл мақала, ауристік фистуланы (сыртқы құлақтағы аномальды жарық) мұрагерлік белгі ретінде қарастырады. Менгеле осы белгісі бар адамдардың иектерінде де шұңқыр болатынын атап өтті.