Кіріспе

Адамдарды этикалық зерттеу қағидалары

Нюрнберг кодексі (Nürnberger Kodex) – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін өткен Нюрнберг соттарының бірінде, АҚШ-та Брандтке қарсы сотта адамдармен тәжірибе жасау үшін жасалған этикалық зерттеу қағидаларының жиынтығы. Кодекс бастапқы контекстінен тысқары да маңызға ие болды; Брандт үкімінің 50 жылдығына арналған шолуда Джей Катц «үкімді мұқият оқығанда, [авторлар] Кодексті адамдармен тәжірибе жүргізілетін кез келген жағдайда қолдану үшін жазғанын көрсетеді» деп жазады. Адамдарды этикалық емес тәжірибеге тартуға қатысты сынға жауап ретінде Веймар Республикасы (Германияның 1919-1933 жылдардағы үкіметі) «Жаңа терапия және адамдармен тәжірибе жүргізу жөніндегі нұсқаулар» шығарды. Нұсқаулар игілік пен зиян келтірмеу принципіне негізделген, сонымен қатар хабардар келісімнің құқықтық доктринасын да атап өтті. Нұсқауларда терапиялық және терапиялық емес зерттеулер арасындағы айқын айырмашылық көрсетілген. Терапевтік мақсаттар үшін, нұсқаулар тек қана төтенше жағдайларда ғана келісімсіз ем беруге рұқсат берді, ал терапевтік емес мақсаттар үшін келісімсіз кез келген ем беруге қатаң тыйым салынды. Алайда, Веймар нұсқауларын Адольф Гитлер күштен шығарды. 1942 жылға қарай, нацистік партияға 38 000-нан астам неміс дәрігерлері кірді, олар стерилизация заңы сияқты медициналық бағдарламаларды жүзеге асыруға көмектесті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, нацистік партия мүшелерін көптеген соғыс қылмыстары үшін жауапты деп тану үшін бірнеше сот процестері өтті. Сот процестеріне 1945 жылдың 2 мамырында президент Гарри Трумэн қол қойды, оларды АҚШ, Ұлыбритания және Кеңес Одағы басқарды. Бұл сот процестері 1945 жылдың 20 қарашасында Нюрнберг қаласында басталды. «Дәрігерлер соты» деп аталған АҚШ-та Брандтке қарсы сотта, соғыс кезінде адамдарға этикалық емес медициналық процедуралар жасаған неміс дәрігерлері сотталды. Олар концентрациялық лагерьлерде адамгершілікке жат және этикалық емес тәжірибелер жүргізген дәрігерлерге, сондай-ақ 3,5 миллионнан астам неміс азаматын стерилизациялауға қатысқандарға назар аударды. Айыпталушылардың кейбіреуі өз тәжірибелері соғысқа дейінгі тәжірибелерден көп ерекшеленбейтінін және заңды және заңсыз тәжірибелерді ажырататын заң жоқ екенін мәлімдеді. Бұл сот барысында прокурорлық тараппен жұмыс істеген Эндрю Айви мен Лео Александерді алаңдатты. 1947 жылдың сәуірінде Александр АҚШ-тың соғыс қылмыстары жөніндегі кеңесіне заңды медициналық зерттеулер үшін алты принципті баяндайтын меморандум ұсынды. Кодекстің 1947 жылдың 9 тамызында жазылған алғашқы нұсқасы, «Меморандум» деп аталды, онда адамдармен тәжірибе жүргізу үшін пациенттердің ерікті келісімі қажет екені айтылды. 1947 жылдың 20 тамызында судьялар Карл Брандт және тағы 22 адамға қатысты үкім шығарды. Үкімде «Меморандумның» принциптері қайталанды және прокурордың медициналық кеңесшілерінің сараптамасына жауап ретінде «Меморандумның» бастапқы алты принципі он принципке дейін қайта қарастырылды. Осы он принцип Кодекс ретінде танылды, ол хабардар келісім және мәжбүрлеудің болмауы, дұрыс құрылған ғылыми тәжірибелер және тәжірибеге қатысушыларға игілік жасау сияқты қағидаларды қамтиды. Кодекс негізінен Гиппократ антқа негізделген деп есептеледі, ол пациентті қорғаған кезде медицинаға тәжірибелік тәсілді қолдауға түсіндірілді.

Авторлық "қақтығыстар"

Кодекс бастапқыда назардан тыс қалды, бірақ жазылғаннан кейін шамамен 20 жыл өткен соң маңыздырақ атанды. Осының салдарынан, Кодекстің жасалуына қатысты күшті таластар туды. Бірқатар адамдар дәрігерлер ісіне қатысқан үш судьяның бірі – Харольд Себрингтің авторы екенін айтты. Прокурордың бас медициналық сарапшылары, доктор Лео Александр және доктор Эндрю Айви де автор ретінде танылды. Эндрю Айви 1967 жылы "Адамдық теңіз шошқалары" атты кітаптың авторы, ағылшын дәрігері Морис Генри Папвортқа жолдаған хатында Кодекске өзі ғана автор екенін мәлімдеді. Лео Александр да, сот процесінен шамамен 30 жыл өткен соң, жалғыз автор екенін жеткізді. Дегенмен, дәрігерлер ісінің стенограммасын, қосымша құжаттарды және соңғы үкімдерді мұқият зерделегеннен кейін, авторлықтың бірлескен екендігі және Кодекс сот процесі барысында қалыптасқандығы көбірек қабылданады.

Маңыздылық

Бұл кодекс ешбір мемлекет тарапынан заң ретінде немесе ешбір қауымдастық тарапынан ресми этикалық нұсқаулар ретінде ресми түрде қабылданбады. Шын мәнінде, кодекстің жеке науқасқа қатысты Гиппократ міндеттемесіне және ақпарат беру қажеттілігіне сілтеме жасауы бастапқыда Америка медициналық қауымдастығы тарапынан қолдау алмады. Кац батыс әлемінің Нюрнберг кодексін "барбарларға арналған, бірақ қалыпты дәрігерлерге қажетсіз (немесе артық) кодекс" деп қарағанын айтады. Сонымен қатар, соңғы үкімде кодекс саяси тұтқындар, сотталған қылмыскерлер және сау еріктілер сияқты жағдайларда қолданылуы тиіс пе, әлде жоқ па, нақты көрсетілмеді. Анықтығының жетіспеуі, этикалық емес медициналық тәжірибелердің қатыгездігі және кодекстің қатаң тілі оның тек өте ауыр бұзушылықтарға арналған деген бейнені қалыптастырды. Дегенмен, кейбір мамандар бұл кодексті клиникалық зерттеулер этикасы тарихындағы ең маңызды құжат деп санайды, себебі оның адам құқықтарына тигізген әсері зор. Кодекс және оған байланысты Хельсинки декларациясы Америка Құрама Штаттарында адамдарға қатысты зерттеулерде этикалық ұстанымды қамтамасыз ету үшін Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің ережелерін жасауға ықпал етті, бұл ережелер «Жалпы ереже» деп аталады және қазір Федералды ережелер жинағының 45-тарауының 46-бөлігінде кодификацияланған. Бұл ережелерді институционалдық шолу кеңестері (IRB) жүзеге асырады. 1966 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімді қабылдады, және жеткілікті мемлекеттер келісімді ратификациялағаннан кейін, ол 1976 жылдың 23 наурызында күшіне енді. Келісімнің 7-бабы нысанында «медициналық немесе ғылыми тәжірибелерге еркін келісімсіз» жүргізілетін тәжірибелерге тыйым салады. 1995 жылы судья Сандра Беквит «In Re Cincinnati Radiation Litigation» (874 F. Supp 1995) ісінде Нюрнберг кодексінің АҚШ Федералды соттарында қылмыстық және азаматтық сот ісінде қолданылуы мүмкін екенін шешті.