Кіріспе

Нацистік Германияның эвтаназия бағдарламасы

Өмірбаян

ХХ ғасырдың басында, тұқым қуалайтын кемістіктері бар адамдарды, ал кейде тұқым қуалайтын "әлеуметтік емес" мінез-құлық танытқандарды стерилизациялау медицинаның құрметті саласы саналды. Канада, Дания, Швейцария және АҚШ мәжбүрлі стерилизацияны қолдануға мүмкіндік беретін заңдар қабылдады. 1920 жылдары жүргізілген зерттеулер Германияны стерилизация заңнамасын енгізуге ерекше қарсылық көрсеткен ел ретінде көрсетті. Гитлер өзінің "Менің күресім" (1924) кітабында бір күні нәсілдік гигиена "қазіргі буржуазиялық дәуірдегі ең жеңісті соғыстардан да ұлы іс болып көрінеді" деп жазды. 1933 жылдың шілдесінде "Тұқым қуалайтын аурулардан сақтану туралы заң" шизофрения, эпилепсия, Хантингтон хореясы және "ақылы кемістігі" сияқты тұқым қуалайтын деп есептелген жағдайлары бар адамдарға міндетті стерилизацияны бекітті. Сонымен қатар, созылмалы алкоголизм және басқа да әлеуметтік бұрмалаушылықтар үшін де стерилизация заңдастырылды. Заңды Вильгельм Фрик басқаратын Ішкі істер министрлігі арнайы Тұқым қуалайтын денсаулық соттары (Erbgesundheitsgerichte) арқылы іске асырды. Олар зейнеткерлер үйлері, психиатриялық емханалар, түрмелер, қарттар үйлері және арнайы мектептердегі адамдарды стерилизациялауға жарамды деп таңдады. Бұл заң бойынша 1933-1939 жылдар аралығында шамамен 360 000 адам стерильденген. Эмиль Крейпелин нәсілдік гигиена және евгеника саясатын және зерттеулер жоспарын ілгерілетуші болды. Шизофрениямен диагнозы қойылған (және оған бейімділігі бар) адамдарды евгеникалық тұрғыдан стерилизациялауды Евген Блюлер қолдады, ол өзінің Психиатрия оқулығында "ақыл-ой және дене кемістіктерінен" нәсілдің нашарлауын болжады. Нацистік басқару шеңберінде физикалық мүгедектігі бар адамдарды бағдарламаға қосу туралы идеяны абайсызда айту қажет болды, өйткені Рейхтің пропаганда министрі Жозеф Геббельс оң аяғының деформациясымен күресіп жүрді. 1937 жылдан кейін Германиядағы қайта қарулану салдарынан туындаған еңбек күшінің өте тапшылығы, еңбекке қабілетті кез келген адамды "пайдалы" деп санауға, заңнан босатуға және стерилизация деңгейінің төмендеуіне әкелді. "Aktion T4" термині соғыстан кейін пайда болды; сол кездегі неміс терминдері Euthanasie (эвтаназия) және Gnadentod (иесіз өлім) болды. T4 бағдарламасы нацистік партияның "нәсілдік гигиена" саясатынан туындады, ол неміс халқының нәсілдік жаулардан тазаруы керек деген сенімге негізделген, оған психиатриялық мекемелердегілер мен қарапайым физикалық кемістіктері бар адамдар кірді. Неміс психиатрлары шизофрениямен ауыратын науқастардың емделуі мүмкін емеуін анықтау үшін жаңа инсулин шоктарын қолданды.

Балаларды өлтіру

1939 жылдың ортасында Гитлер өзінің дәрігері Карл Брандт басқарған, Ішкі істер министрлігінің Герберт Линден, неміс Қызыл Крестің Эрнст Роберт Гравиц және SS Oberführer Виктор Брак жетекшілік ететін, ауыр тұқым қуалайтын және туа біткен ауруларды ғылыми тұрғыдан тіркеу жөніндегі рейхс комитетті құруға рұқсат берді. Брандт пен Булерге тиісті жағдайларда балаларды өлтіру туралы өтініштерді бекітуге құқық берілді, бірақ Булер бұл мәліметтерді Брак пен SA Oberführer Werner Blankenburg сияқты төменгі лауазымдағы қызметкерлеріне жүктеді. Құрту орталықтары алты психиатриялық ауруханада құрылды: Бернбург, Бранденбург, Графенек, Хадамар, Хартхайм және Сонненштейн. Австриядағы Am Spiegelgrund және Gugging мекемелерінде 17 жасқа дейінгі мың бала қаза тапты. Олар Холокостқа соққан оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Осы бағдарламаның «медициналық» және ғылыми негізінің бір бөлігі ретінде, нацистік дәрігерлер «эвтаназия» құрбандарының миларын зерттеу үшін мыңдаған данасын алды. 1939 жылдың тамызынан бастап Ішкі істер министрлігі мүгедек балаларды тіркеді, дәрігерлер мен акушерлерден ауыр мүгедектігі бар жаңа туған нәрестелердің барлық жағдайларын хабарлауды талап етті; «қамқоршының» келісімі туралы талап көп ұзамай жойылды. Өлім жазасына тартылатындар «үш жасқа дейінгі, келесі «ауыр тұқым қуалайтын аурулардың» біріне шалдыққан деп күдіктелген барлық балалар: ақылы тоқырау және Даун синдромы (особырырақ соқырлық және саңыраулықпен байланысты болғанда); микроцефалия; гидроцефалия; әр түрлі деформациялар, әсіресе аяқ-қол, бас және омыртқа бағанасының деформациялары; және паралич, оның ішінде спастикалық жағдайлар» деп белгіленді. Бұл есептерді медициналық сарапшылар тобы қарады, олардың кемінде үшi баланың өліміне рұқсат беруі керек еді. Министрлік ата-аналармен немесе қамқоршылармен сөйлескенде, әсіресе католиктік аймақтарда, ата-аналар көбінесе ынтымақтастық көрсетпеген жағдайларда, алдау тактикасын қолданды. Ата-аналарға олардың балалары «Арнайы бөлімдерге» жіберіліп, жақсырақ ем алатыны айтылды. Бұл орталықтарға жіберілген балалар бірнеше апта бойы «бағалаудан» өтті, содан кейін улы химиялық заттарды, әдетте фенолды инъекциялау арқылы өлтірілді; олардың өлімі «пневмония» ретінде тіркелді. Көбінесе аутопсия жасалып, ми үлгілері «медициналық зерттеулер» үшін алынды. Өлімнен кейін жасалған зерттеулер қатысушылардың көбінің санасын жеңілдетіп, оларға кісі өлтірудің нақты медициналық мақсаты бар деген сезімді берді. Австриядағы ең танымал мекеме – Am Spiegelgrund, онда 1940 жылдан 1945 жылға дейін 789 бала улану, физикалық зорлық-зомбылық және жазалау арқылы өлтірілді. Балалардың милары формальдегид құтыларында сақталып, 2001 жылға дейін клиниканың жертөлесінде және мекеменің директорларының бірі Генрих Гростың жеке коллекциясында сақталды. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, бағалау стандарттары жеңілдетіліп, мақұлдау процесі жылдамдатылды. Үлкен балалар мен жасөспірімдер де қосылды, ал қарастырылатын жағдайлардың тізімі кеңейді. Ата-аналарға балаларын жіберуге келісу үшін үлкен қысым көрсетілді. Көптеген ата-аналар болып жатқан жағдайды күдіктенді және келісім беруден бас тартты, әсіресе мүгедек балаларға арналған мекемелер жүйелі түрде босатылып жатқаны белгілі болғанда. Ата-аналарға барлық балаларының қамқорлығын жоғалтуы мүмкін екені ескертілді, ал бұл жеткіліксіз болса, оларға «еңбек міндетіне» шақырумен қорқытылды. 1941 жылға қарай 5000-нан астам бала өлтірілді. Aktion T4 аясында өлтірілген соңғы бала Ричард Дженн, 1945 жылдың 29 мамырында Бавариядағы Кауфбюрен-Ирзее мемлекеттік ауруханасының балалар бөлімінде, АҚШ әскері қалаға басып кіргеннен кейін үш аптадан астам уақыт өткен соң қайтыс болды.

Польшаға шабуыл

Брандт пен Булер ересектерге де евтаназия бағдарламасын кеңейту жоспарларын жасады. 1939 жылдың шілдесінде олар кездесу өткізді, оған Конти мен СС медициналық бөлімінің басшысы профессор Вернер Хейде қатысты. Бұл кездесуде психикалық аурулары немесе физикалық кемістіктері бар мекемелердегі барлық адамдардың ұлттық тізімін құру туралы келісімге қол қойылды. Нацистердің қолында мүгедектер қаза тапқан алғашқы ересектер поляктар болды. 1939 жылдың 1 қыркүйегіндегі басып алудан кейін мүгедектерді Einsatzkommando 16, Selbstschutz және EK Einmann тобының SS әскерлері, СС штурмбаннфюрері Рудольф Трогердің басшылығымен және Рейнхард Хейдрихтің қадағалауымен операция кезінде атып өлтірді. Вартеландтағы барлық ауруханалар мен психиатриялық емдеу орындары босатылды. Аймақ Германияға қосылды және Польшаны басып алғаннан кейін "Volksdeutsche" қоныстандыру үшін бөлінді. Данциг (қазіргі Гданьск) аймағында әртүрлі мекемелердің 7000-ге жуық поляк пациенті атып өлтірілді, ал Гдыня аймағында 10 000 адам қаза тапты. Польшаның Германияға қосылуға арналған басқа аймақтарында да осындай шаралар қабылданды. Науқастарды газбен өлтірудің алғашқы тәжірибелері 1939 жылдың қазан айында Позендегі (окупацияланған Познань) VII фортта жүргізілді, онда жүздеген тұтқындар Германияның қылмыстық полициясының (Крипо) бас химигі Альберт Видман жасаған импровизациялық газ камерасында көмірқышқыл газымен уландырылды. 1939 жылдың желтоқсан айында рейхсфюрер СС Генрих Гиммлер осы газбен өлтірудің біріне куә болды, бұл өнертабыс кейіннен кеңінен қолданылатынын қамтамасыз етті. Ересек психикалық науқастарды өлтіру идеясы Польшадан Германияның көршілес аймақтарына тез тарады, себебі бұл аймақтардағы нацистік партия мен СС офицерлері Польшада не болып жатқанын жақсы білді. Бұл аймақтарда поляк науқанынан жарақат алған неміс әскерлерін де орналастыру жоспарланған, бұл аурухана орындарына сұранысты тудырды. Померанияның гаулейтері Франц Шведе Кобург Померанияның бес ауруханасынан 1400 науқасты Польшаның белгісіз жерлеріне жіберіп, оларды атып өлтірді. Шығыс Пруссияның гаулейтері Эрих Кох 1600 науқасты көзден таса өлтірді. Бұл алғашқы қырғын толқынында 8000-нан астам неміс өлтірілді, бұл жергілікті билік өкілдерінің бұйрығымен жасалды, бірақ Гиммлер олар туралы білгені және мақұлдағаны анық. Бағдарламаның заңдық негізі 1939 жылғы Гитлердің хаты болды, заң күші бар ресми "Фюрер жарлығы" емес. Гитлер бағдарламаның заңдылығына күмән келтіруі мүмкін денсаулық сақтау министрі Конти мен оның ведомствосын айналып өтіп, оны Булер мен Брандтке тапсырды. Өлімдерді Виктор Брак және оның қызметкерлері Tiergartenstraße 4 мекенжайындағы "Емдеу және институционалдық күтім жөніндегі қайырымдылық қоры" кеңселері арқылы жүзеге асырды, бұл жамылғы болды және Булер мен Брандт бақылауында болды. Бұл жұмыстың жауапкерлерінің қатарында балаларды өлтіру бағдарламасына қатысқан Герберт Линден, СС бас дәрігері Эрнст Роберт Гравиц және СС химигі Август Беккер болды. Қызметкерлер бағдарламаның операциялық бөлігін жүзеге асыратын дәрігерлерді таңдады, олардың саяси сенімділігі, ұзақ мерзімді нацистер ретіндегі беделі, кәсіби репутациясы және радикалды евгеникаға деген көзқарасы ескерілді. Тізімге балаларды өлтіру бағдарламасында өзін көрсеткен дәрігерлер кірді, мысалы Унгер, Хайнце және Герман Пфанмюллер. Жаңадан келгендердің көпшілігі психиатрлар болды, атап айтқанда Хайдельберг профессоры Карл Шнайдер, Берлин профессоры Макс де Кринис және Сонненштейн мемлекеттік мекемесінің профессоры Пол Ницше. Хейде бағдарламаның операциялық жетекшісі болды, кейін Ницше оның орнын басты.

Ауруханалық деректемелердегі мақсатты тізім

Қазан айының басында барлық ауруханалар, қарттар үйлері, зейнеткерлер үйлері мен санаторийлер бес жыл немесе одан астам уақыттан бері мекемеде жатқан, "қылмыстық ақылсыздық" деп танылған, "арий емес нәсілге" жататын немесе тізімдегі кез келген аурумен диагноз қойылған барлық науқастар туралы хабар беруге міндетті болды. Тізімдегі аурулар шизофрения, эпилепсия, Хантингтон хореясы, созылмалы сифилис, қарттық деменциясы, паралич, энцефалит және "жалпы неврологиялық аурулардың соңғы сатылары" болды. Көптеген дәрігерлер мен әкімшілер бұл есептердің "еңбек қызметіне" жұмылдырылуға жарамды тұтқындарды анықтау үшін жасалғанын болжады және науқастарын еңбекке шақырудан қорғау үшін олардың қабілетсіздігін жоғарылатып көрсетуге тырысты. Кейбір мекемелер ынтымақтастыққа бармаған жағдайда, T4 дәрігерлерінің (немесе нацистік медицина студенттерінің) топтары келіп, тізімдерді жасады, кейде бұл процестер кездейсоқ және идеологиялық ықпалмен жүзеге асырылды. 1940 жылы барлық еврей науқастар мекемелерден алынып, өлтірілді. Балаларға қарағандай, ересектер де Tiergartenstraße кеңсесіндегі сарапшылар тобымен бағаланды. Сарапшылар өз шешімдерін медициналық тарихына немесе тексеру нәтижелеріне емес, есептерге сүйеніп қабылдады. Кейде олар бірден жүздеген есепті қарастырды. Әр есепке + (өлім), – (өмір) немесе кейде ? (шешім қабылдау мүмкін емес) белгісі қойылды. Егер үш "өлім" шешімі шықса, адам айыпталды. Балалардың ісін қарағандағы сияқты, бұл процесс азайып, "ұстауға келмейтін" жағдайлардың тізімі кеңейді, ал командалық тізбектегі ынталы нацистер өздерінің бастамаларымен шешімдер қабылдауға көбірек бейімделді.

Газбен жабдықтау

Германиядағы алғашқы газбен өлтіру 1940 жылдың қаңтарында Бранденбург эвтаназия орталығында болды. Операцияны Брак басқарды, ол: «Ине дәрігердің қолында болуы керек» деді. Шөлмектегі таза көміртек газы қолданылды. Сотта Брандт бұл процесті «медицина тарихындағы маңызды қадам» деп сипаттады. Әдістің тиімділігі расталғаннан кейін ол стандартқа айналды және Германиядағы бірнеше орталықта Видманн, Беккер және Кристиан Вирттің қадағалауымен іске қосылды. Крипо офицері, кейіннен «Соңғы шешімде» (жұртты жоюда) жаңадан салынған өлім лагерлерінің коменданты ретінде маңызды рөл атқарды. Бранденбургтен басқа, өлтіру орталықтарына Баден-Вюртембергтегі Графенек сарайы (10 824 қаза тапқан), Австриядағы Линцке жақын орналасқан Шлосс-Хартхайм (18 000-нан астам қаза тапқан), Саксониядағы Сонненштейн (15 000 қаза тапқан), Саксония-Анхальттағы Бернбург және Гессендегі Хадамар (14 494 қаза тапқан) кірді. Осы орталықтар Германия, Австрия және оккупацияланған Польшадан концентрациялық лагерлерден әкелінген психикалық денсаулығы сақталған тұтқындарды өлтіруге де пайдаланылды. Сотталған науқастар өз мекемелерінен T4 қайырымдылық жедел жәрдем автобустарында жаңа орталықтарға ауыстырылды, бұл «Қоғамдық науқастарды тасымалдау қызметі» деп аталды. Оларды ақ халат киген СС қызметкерлері басқарды, медициналық көмек көрсетілгендей көріну үшін. Науқастардың отбасылары мен дәрігерлері оларды іздеп таба алмауы үшін науқастарды алдымен ірі ауруханалардың транзиттік орталықтарына жіберіп, онда олардың жағдайы тексерілді. Содан кейін олар арнайы емдеу орталықтарына (Sonderbehandlung) ауыстырылды. Отбасыларға хаттар жіберіліп, соғыс ережелеріне байланысты осы орталықтардағы туыстарын көре алмайтындары түсіндірілді. Көптеген науқастар орталыққа келгеннен кейін 24 сағат ішінде өлтіріліп, денелері өртеліп жіберілді. Кейбір денелер медициналық зерттеулер үшін кесілді, ал басқаларының алтын тістері алынды. Әрбір өлтірілген адам үшін өлім куәлігі толтырылып, өлім себебі жалған, бірақ сенімді деп көрсетілді. Бұл отбасына күл салатын урнамен бірге жіберілді (құрбандар жаппай өртелгендіктен, кездейсоқ күл). Мыңдаған жалған өлім куәліктерін дайындау орталықтарды басқаратын дәрігерлердің жұмыс күнінің көп бөлігін алды. 1940 жылы Бранденбург, Графенек және Хартхайм орталықтарында әрқайсысы 10 000-ға жуық адам қаза тапты, ал Сонненштейнде тағы 6 000 адам қаза тапты. Жалпы алғанда, сол жылы T4 операцияларында 35 000 адам қаза тапты. Бранденбург пен Графенектегі операциялар жыл соңында тоқтатылды, себебі олар қызмет көрсеткен аймақтар тазартылды және қоғамдық қарсылық болды. Алайда 1941 жылы Бернбург пен Сонненштейндегі орталықтар өз жұмысын күшейтті, ал Хартхайм (онда Вирт пен Франц Стэнгл кезекпен коменданттар болды) бұрынғысынша жұмыс істеді. 1941 жылдың тамызында Гитлер T4 бағдарламасын ресми түрде тоқтатқанға дейін тағы 35 000 адам қаза тапты. Осы күннен кейін де орталықтар концлагерьдегі тұтқындарды өлтіру үшін пайдаланыла берді: соңында осы санаттағы 20 000 адам өлтірілді. 1971 жылы Гитта Серени Польшадағы Собибор және Треблинка өлім лагерлерінің командирі болған кезде 900 000 адамды өлтіруге жауапты деп айыпталған Дюссельдорф түрмесінде отырған Стэнглмен сұхбат жүргізді. Стэнгл Серениге Хартхайм институтының өлтіру қондырғысының командирі болған кезіндегі T4 бағдарламасының операциялары туралы егжей-тегжейлі мәлімет берді. Ол әртүрлі психиатриялық ауруханалардың тұтқындарын автобустармен Хартхаймға қалай әкелгенін айтты. Кейбіреулері өздеріне не болып жатқанын білмейтін жағдайда болды, бірақ көптегендері толыққанды есімдерін сақтап, олар үшін түрлі алдау түрлері қолданылды. Оларға арнайы емханада жақсырақ емделетінін айтылып, келгеннен кейін қысқа медициналық тексеруден өтті. Оларды душ бөлмесіне кіргізіп, көміртек газымен уланды (осы әдіс өлім лагерлерінде де қолданылды). Кейбір құрбандар өз тағдырын сезіп, қарсылық көрсеруге тырысты. Германияның T4 орталықтарында жазбалар мен хаттарды жүргізуде заңдылықтың белгілі бір көрінісі болды. Польшадағы психиатриялық ауруханаларда ешкім қалмады. Кісі өлтіру газбен, әскерлік бункерлерде және пулеметтермен жасалды; отбасыларға өлтірілген туыстары туралы хабарланбады және бос палаталар СС-ке берілді. + T4 акциясының құрбандары (1985 жылғы ресми деректер), 1940 – 1941 жылдың қыркүйегі T4 орталығы Операция кестесі Құрбандар саны (ресми және бейресми) 1940 жылға дейін 1941 жылдың 20 қаңтары 1940 жылдан бастап...

Өлім лагерлеріне технология мен персонал беру

1941 жылы эвтаназия бағдарламасының ресми тоқтатылуынан кейін, көптеген қызметкерлер мен жоғары лауазымды шенеуніктер, сондай-ақ газбен өлтіру технологиясы және құрбандарды алдау тәсілдері Райх Ішкі істер министрлігінің ұлттық медициналық бөлімшесінің қарауына берілді. "Барбаросса" операциясынан кейін Герберт Ланге Soldau концлагерінде жылжымалы газ камераларын (Einsatzwagen) пайдалана отырып, газбен тәжірибелер жүргізді. 1941 жылдың желтоқсанында Ланге Челмно жойқын лагерінің командирі болып тағайындалды. Оған Рейх қауіпсіздік бас басқармасы (RSHA) үш газды фургонды берді, олар Берлиндегі Gaubschat GmbH компаниясымен қайта жабдықталды және 1942 жылдың ақпанына дейін "қоныс аудару" деген желеумен 3830 поляк еврейін және шамамен 4000 романы өлтірді. Ванзее конференциясынан кейін Гейдрих газбен өлтіру технологиясын енгізуді жеделдетті. 1942 жылдың көктемінен бастап Польшаның шығыс-орталық бөлігінде үш жойқын зауыт құпия түрде салынды. Бұрынғы Aktion T4 операциясы үшін жауапты болған SS офицерлері, оның ішінде Вирт, Стэнгл және Ирмфрид Эберл, келесі екі жыл бойы "Соңғы шешімді" іске асыруда маңызды рөл атқарды. Aktion T4 бағдарламасы аясында әзірленген технологияға негізделген стационарлық газ камераларымен жабдықталған алғашқы жойқын орталығы Польшаның оккупацияланған аумағындағы Бас үкімет территориясындағы Бельжекте құрылды; бұл шешім 1942 жылғы қаңтардағы Ванзее конференциясынан үш ай бұрын қабылданды.

Қарсылық

1939 жылдың қаңтар айында Брак Падерборн университетінің моральдық теология профессоры Йозеф Майерге мемлекеттік эвтаназия бағдарламасы енгізілген жағдайда шіркеулердің күтілетін реакциялары туралы еңбек тапсырды. Майер, эвтаназияны ұзақ жылдар бойы қолдаушысы болған, егер бұл ұлттық мүддеге сай болса, шіркеулер мұндай бағдарламаға қарсы шықпайды деп хабарлады. Брак осы еңбекті шілдеде Гитлерге көрсетті, және бұл «эвтаназия» бағдарламасы неміс халқының пікіріне қабылданбалы болатынына оның сенімділігін арттырған болуы мүмкін. 1967 жылы қайтыс болғанға дейін Серени Майермен сұхбаттасқанда, ол мүгедектерді өлтіруді ресми түрде мақұлдағанын жоққа шығарды, бірақ осы еңбектің бірде-бір көшірмесі сақталмаған. Кейбір бюрократтар T4 бағдарламасына қарсы болды; Лотар Крейссиг, аудандық судья және Мойындау шіркеуінің мүшесі, әділет министрі Франц Гюртнерге хат жазып, бұл әрекеттің заңсыз екенін, себебі Гитлер оны заңмен немесе ресми жарлықпен бекітпегенін мәлімдеді. Гюртнер: «Егер сіз Фюрердің еркін заңның бастауы ретінде тануға келмесеңіз, онда сіз судья бола алмайсыз» деп жауап берді және Крейссигті қызметтен босатып жіберді. Гитлер халықаралық қауымдастық кейіннен айыптайтын мәселелер бойынша жазбаша нұсқаулар беруден бас тартты, бірақ ол Булер мен Бракқа T4 бағдарламасына жазбаша өкілеттік берген кезде ерекшелік жасады. Гитлер 1939 жылдың қазан айында Германия мемлекеттік бюрократиясының ішіндегі қарсылықты жеңу үшін құпия хат жазды. Гитлер Булерге «Фюрердің кеңсесі бұл мәселеге ешқандай қатысы болмауы керек» деді. Гюртнердің 1940 жылдың тамызында Гитлердің хатын көрсету арқылы оның қолдауын алуға тура келді.

Экспозиция

Өлім орталықтары орналасқан қалаларда кейбір адамдар тұтқындардың автобустармен келгенін, крематорий мұржаларынан шыққан түтінді және автобустардың бос қайтып келгенін көрді. Хадамарда шашы бар күл қалаға жауды. Ең қатаң бұйрықтарға қарамастан, өлтіру орталықтарының кейбір қызметкерлері болып жатқан оқиға туралы әңгімеледі. Кейбір жағдайларда отбасылар өлім туралы куәліктерде көрсетілген себептердің жалған екенін анықтады, мысалы, науқастың бірнеше жыл бұрын апендициті алынып тасталғанына қарамастан, апендициттен қайтыс болғаны туралы жазылған. Басқа жағдайларда, бір қаладағы отбасыларға өлім туралы куәліктер бір күні берілді. 1941 жылдың мамыр айында Франкфурт аймақтық соты Гюртнерге Хадамардағы жағдайды сипаттап хат жазды, онда балалар көшеде адамдар автобустарға газбен өлтіруге әкетіліп жатыр деп айқайлады. 1940 жылы оқиға туралы қауесет тарады және көптеген немістер өз туыстарын панажайлар мен санаторийлерден алып, үйде күтімге алды, көбінесе үлкен шығын мен қиындықтарға тап болды. Кейбір жерлерде дәрігерлер мен психиатрлар отбасылармен бірге науқастарды босату үшін жұмыс істеді немесе отбасылар төлей алса, оларды T4-ке қол жеткізбейтін жеке клиникаларға ауыстырды. Басқа дәрігерлер пациенттерге жаңа диагноз қойып, олардың T4 критерийлеріне сәйкес келмейтінін қамтамасыз етті, бұл Берлиннен нацистік фанатиктер тексеру жүргізген кезде жария болу қаупін тудырды. Кильде профессор Ханс Герхард Кройцфельдт өз пациенттерінің көп бөлігін сақтап қалды. Лифтон кісі өлтіруге қарсы шыққан бірнеше психиатрлар мен әкімшілерді атады; көптеген дәрігерлер білімсіздік салдарынан, нацистік евгеникалық саясатқа келісім бергендіктен немесе режимнен қорқып ынтымақтастық танытты. Рейх канцеляриясына және Әділет министрлігіне наразылық хаттары жіберілді, олардың кейбіреулері тіпті нацистік партия мүшелерінен келді. Адамдарды панажайлардан шығаруға қарсы алғашқы ашық наразылық 1941 жылдың ақпан айында Франкониядағы Абсбергте болды, одан кейін басқа да наразылықтар болды. Абсбергтегі оқиға туралы SD есебінде «Оттильян үйінен тұрғындарды шығару үлкен наразылық тудырды» делінген және католик қала тұрғындарының үлкен тобы, олардың ішінде партия мүшелері де болған, бұл әрекетке қарсы наразылық білдіргені айтылған. Hartheim Euthanasia Centre-дегі жаппай өлтірулер туралы және Венадағы Am Spiegelgrund балалар клиникасындағы құпия өлімдер туралы қауесет тараған кезде Австрияның барлық жерінде ұқсас петициялар мен наразылықтар орын алды. Анна Вёдль, мүгедек баланың анасы және медбике, өзінің ұлы Альфредті Гугагингтен көшіруді болдырмау үшін Герман Линденге Берлиндегі Рейх Ішкі істер министрлігіне өтініш жасады, өйткені ол сол жерде тұратын және ол да эвтаназия орталығы болды. Вёдльдің өтініші қабылданбады, Альфред Ам-Шпигельгрунтқа жіберілді, ол 1941 жылдың 22 ақпанында қаза тапты. Оның миы «зерттеу» үшін формальдегидте сақталды және 60 жыл бойы клиникада сақталды.

Діннің наразылығы

Лютерандық теолог Фридрих фон Бодельшвинг (Билефельдтегі Бетел эпилепсия институтының директоры) және пастор Пол Герхард Браун (Берлинге жақын Хоффнгунсталь институтының директоры) наразылық білдірді. Бодельшвинг Брандтпен тікелей, ал Герман Герингпен (оның туысы белгілі психиатр болған) жанама келіссөздер жүргізді. Браун Гюртнермен кездесті, ол бағдарламаның заңдылығына күмәнмен қарады. Кейін Гюртнер Гитлерге қарсылық білдіріп, қатаң хат жазды; Гитлер оны оқымады, бірақ Ламмерс бұл туралы хабарлады. Виртембергтегі евангелистік лютеран шіркеуінің жетекшісі епископ Теофил Вурм 1940 жылы наурыз айында ішкі істер министрі Фрикке хат жазды. Сол айда Австриядағы Sicherheitsdienst (SD) құпия баяндамасында «соғыс кезінде қоғамдық пікірдің ықтимал кері әсерінен аулақ болу үшін» өлтіру бағдарламасын жасырын түрде жүзеге асыру керектігі ескертілді. 1940 жылы 4 желтоқсанда Вюртемберг мемлекеттік шіркеуінің Жоғарғы шіркеу кеңесшісі Рейнхольд Сауттер нацистік министрлік кеңесшісі Эвген Штейлеге Графенек замкісіндегі кісі өлтірулерге қарсы шағымданды. Штейле: «Бесінші өсиет – өлтірме, бұл Құдайдың өсиеті емес, яһудилердің ойлап тапқандары», – деді. Берлин епископы Хайнрих Виенкен, Caritas қауымдастығының жетекші мүшесі, Фулда епископтық синодымен T4 оперативтік қызметкерлерімен кездесулерде Католик шіркеуінің көзқарасын білдіру үшін таңдалды. 2008 жылы Майкл Берли былай жазды: 1940 жылы 2 желтоқсанда Ватикан шығарған жарлыққа қарамастан, T4 саясаты «табиғи және оң Құдай заңына қарсы» және «ақыл-ойы немесе дене кемшіліктері болған кінәсіз адамды тікелей өлтіруге жол берілмейді», – деп мәлімдеген Германиядағы Католик шіркеуінің иерархиясы бұдан әрі ешқандай шара қолданбауға шешім қабылдады. 1941 жылдың шілдесі мен тамызында Мюнстер епископы Клеменс Август Граф фон Гален, нацистердің Мюнстердегі шіркеу мүлігін әуе шабуылынан үйсіз қалған адамдарға орналастыруына ашуланып, нацистерді иезуиттерді тұтқындағаны, шіркеу мүлігін тәркілегені және эвтаназия бағдарламасы үшін сынаған төрт уағыз айтты. Гален Гитлерге мәтінді телеграмма арқылы жіберіп, Галеннің уағыздары неміс баспасөзінде жарияланбағанын, бірақ жасырын түрде парақтарда таратылғанын талап етті. Корольдік әуе күштері бұл мәтінді неміс әскерлерінің үстінен тастады. 2009 жылы Ричард Дж. Эванс: «Бұл үшінші рейхтің басынан бері кез-келген саясатқа қарсы ең күшті, ең айқын және кең таралған наразылық қозғалысы болды», – деп жазды. Жергілікті нацистер Галенді тұтқындауды сұрады, бірақ Гёббельс Гитлерге мұндай әрекет Вестфалияда көтеріліс тудыратынын айтты, ал Гитлер соғыс аяқталғанша кек алуды күтіп шешті. 1986 жылы Лифтон былай жазды: «Нацистердің басшылары белгілі, жоғары бағаланған дін қызметкерлері мен басқа да наразылық білдірушілерді түрмеге қамау мүмкіндігіне тап болды – бұл олар қатты қорқатын жағымсыз қоғамдық реакция тұрғысынан салдары бар немесе бағдарламаны тоқтату». Эванс Т4 бағдарламасының Гитлердің бастапқы 70 000 өлімнен асып кетуі мүмкін екенін, бірақ Галеннің уағызына қоғамдық реакция болмаса, «кем дегенде мүмкін, тіпті ықтимал» деп санады. Берли хитлерлік уағыздың Т4 бағдарламасын тоқтату туралы Гитлердің шешіміне әсер еткенін «тілек ойлау» деп атады және әртүрлі шіркеу иерархияларының Т4 қызметкерлерін Aktion Reinhard-қа ауыстырғаннан кейін шағымданбағанын атап өтті. Генри Фридландер шіркеудің сын-пікірлері емес, құпиялылықтың жоғалуы мен «эвтаназияның жүзеге асырылу жолы туралы жалпы халықтық алаңдаушылық» өлімдерді тоқтатуға себеп болды деп жазды. Гален 1940 жылдың шілдесінде эвтаназия бағдарламасының егжей-тегжейлі біліміне ие болды, бірақ протестанттар наразылық білдіре бастағаннан кейін бір жыл өткенге дейін сөйлеген жоқ. 2002 жылы Бет А. Грич Полель былай жазды: 1943 жылдың 29 маусымында Папа Пий XII «Mystici corporis Christi» энцикликасын шығарды, онда ол «жекешелердің, психикалық бұзылулардың және тұқым қуалайтын аурулардың кейде Германияда өмірін алып кеткенін» айыптады. 1943 жылдың қыркүйек айында Германияның барлық епископтары батыл, бірақ тиімсіз айыптау жариялады. Ол «күнәсіз және қорғанышсыз ақыл-ойы кемтарларды, ақыл-ойынан зардап шеккендерді, сауығып кетпейтін ауруларды және өлімге душар болғандарды, жазықсыз тұтқындарды және қарусыз әскери тұтқындарды және қылмыскерлерді, шетелдік нәсілдің немесе ұрпақтың адамдарын» өлтіруді айыптады.

Тоқтату және жалғастыру

1941 жылдың 24 тамызында Гитлер Т4 бағдарламасы бойынша өлтірулерді тоқтатуға бұйрық берді. Кеңес Одағына 1941 жылдың маусымында басып кіргеннен кейін, көптеген Т4 қызметкерлері шығыс майданына жіберілді. 1941 жылдың тамызына дейін Т4 бағдарламасы бойынша жоспарланған 70 000 адам өлтірілді. Т4 бағдарламасының тоқтатылуы мүмкіндігі шектеулі адамдарды өлтіруді тоқтатпады; 1941 жылдың соңынан бастап институт директорлары мен жергілікті партия жетекшілерінің бастамасымен ересектер мен балаларды өлтіру, соғыс аяқталғанға дейін, бұрынғыдай жүйелі болмаса да, жалғасты. 1943 жылдың шілдесінде Гамбург бомбаланғаннан кейін қарттар үйлерінің тұрғындары өлтірілді. Доктор Хильда Верниккеге қатысты соғыстан кейінгі сот процесінде, Берлин, 1946 жылдың тамызында, 1944 жылдың маусымында Штеттин бомбалауынан аман қалған "500 қарт, қиын жағдайдағы әйелдер" Месериц-Обервальд емдеу орнында эвтаназияландырылды деген куәлік берілді. Хартхайм, Бернберг, Соннештейн және Хардамар орталықтары Германияның түкпір-түкпірінен келген адамдарды өлтіру үшін "жабайы эвтаназия" орталықтары ретінде 1945 жылға дейін пайдаланыла берді. Әдістер газ камераларын қолданудан бұрынғыдай, өлімге әкелетін инъекциялар немесе аштықтан тұрды. 1941 жылдың соңына қарай Т4 бағдарламасы бойынша шамамен 100 000 адам қаза тапты. 1941 жылдың ортасынан бастап, концентрациялық лагерьдегі тым әлсіз немесе күтіп ұстауға қиындық тудырған тұтқындар 14f13 әрекеті аясында жүзеге асырылды, оларға жеңілдетілген психиатриялық тексеру жүргізілді.

Басқа қылмыскерлер

Дитрих Аллерс 1968 жылдың желтоқсан айында сегіз жылға сотталды. Ханс Аспергердің бағдарламаға қатысы бар екені 1980 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана анықталды. Эрих Бауэр 1949 жылы тұтқындалып, өлім жазасына кесілді, бірақ Батыс Германияда өлім жазасы жойылғандықтан, жазасы автоматты түрде өмір бойы түрмеге ауыстырылды. 1980 жылы түрмеде қайтыс болды. Аугуст Бекер соғыс аяқталғаннан кейін үш жылға сотталды, 1960 жылы қайта сотталып, он жылға сотталды. Денсаулығы нашарлағандықтан мерзімінен бұрын босатылып, 1967 жылы қайтыс болды. Вернер Бланкенбург жасырын есіммен өмір сүріп, 1957 жылы қайтыс болды. Филипп Булер 1945 жылдың мамыр айында тұтқында өзін-өзі өлтірді. Вернер Катель Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тазарту кеңесінде ақталып, Киль университетінің балалар аурулары бөлімінің меңгерушісі болды. T4 бағдарламасындағы рөлі ашылғаннан кейін зейнетке ерте шықты, бірақ психикалық және физикалық мүгедектігі бар балаларды өлтіруді жалғастырды. Леонардо Конти 1945 жылдың 6 қазанында тұтқында асылып өлді. Профессор Макс де Кринис отбасын улағаннан кейін цианид капсуласын ішіп өзін-өзі өлтірді. Фриц Кропп 1984 жылдың 6 сәуірінде Бременде қайтыс болды. Олденбургтегі нацистік шенеунік Кропп 1933 жылы денсаулық сақтау жөніндегі округтік дәрігер болып тағайындалды. 1935 жылы Берлинге ауысты, онда Ішкі істер министрлігінде IV бөлімде (денсаулық сақтау және халықты қамқорлау) министрлік кеңесшісі болып жұмыс істеді. 1939 жылы бөлім директорының орынбасары болды; Кропп 1940 жылы нацистік "эвтаназия" акциясы T4-ке қатысты. Ол Герберт Линденнің бастығы болды және науқастарды ауыстыруға жауапты болды. Ирмфрид Эберл 1948 жылы тұтқындалды; соттан қашу үшін өзін-өзі өлтірді. Готфрид фон Эрдманнсдорф, Могилев бекінісінің командирі, онда көптеген физикалық және психикалық мүгедек тұтқындар өлтірілді; 1946 жылы Кеңес Одағының үкімімен аттырылды. Эрнст Роберт Гравиц Берлиннің құлауына аз уақыт қалғанда, 1945 жылдың сәуірінде өзін-өзі өлтірді. Генрих Гросс екі рет сотталды. Бірінші үкім күшінен жойылды, ал 2000 жылы екінші сот процесінде оның деменциясы салдарынан айыптаулар алынып тасталды; ол 2005 жылы қайтыс болды. Лоренц Хакенхольт 1945 жылы жоғалып кетті. Ханс Хайнце Бранденбург эвтаназия орталығындағы қызметі үшін адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп айыпталып, жеті жыл НКВД арнайы лагерінде отырды. Гессен Ландграфы, Гессен-Нассау губернаторы Филипп 1947 жылы Хадамарда T4 акциясындағы рөлі үшін сотталды, бірақ екі жылға ғана "өткен мерзімі үшін" сотталды; 1980 жылы қайтыс болды. Вернер Хейд 18 жыл бойы ізденістен қашып, 1964 жылы сот алдында өзін-өзі өлтірді. Йозеф Хиртрейтер 1951 жылдан 1977 жылға дейін Треблинка өлім лагерінде еврейлерді газбен өлтіргені үшін түрмеде отырды. Оның Хадамар клиникасына қатысы бар деген күдік болды, бірақ оны дәлелдеу мүмкін болмады. Эрнст Ильинг Венадағы балалар психиатриялық неврологиялық клиникасының директоры болды. Ол жерде шамамен 200 баланы өлтірді; 1946 жылдың 18 шілдесінде өлім жазасына кесілді. Эрвин Джекелиус, бұрынғы "Am Spiegelgrund" директоры, 1952 жылы Кеңес Одағындағы түрмеде қайтыс болды. Эрих Кох 1950 жылдан 1986 жылы қайтыс болғанға дейін түрмеде отырды. Эрвин Ламберт 1976 жылы қайтыс болды. Ханс Ламмерс Министрлік сотында айыпты деп танылып, 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Кейін бұл жаза 10 жылға ауыстырылды және Ламмерс 1951 жылы босатылды. Ол 1962 жылы қайтыс болды. Герберт Ланге Берлин шайқасында одақтас әскерлерінің қолынан қаза тапты. Герберт Линден 1945 жылы өзін-өзі өлтірді. Бағдарламаны бастапқыда Герберт Линден мен Вернер Хейд бақылады. Кейін Линденнің орнын Герман Пауль Ницше алды. Генрих Маттес Треблинкадағы сот процесінде өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Фридрих Меннеке 1947 жылы сот процесін күтіп жүріп қайтыс болды. Франц Нидермозер, Клагенфурт құрту орталығының бас дәрігері, Клагенфурт процесінде кінәлі деп танылғаннан кейін 1946 жылы аттырылды. Пауль Ницше 1948 жылы Шығыс Германия сотымен сотталып, өлім жазасына кесілді. Жозеф Оберхаузер адамзатқа қарсы қылмыстар үшін 15 жылға сотталғаннан кейін 8 жыл түрмеде отырды және 1956 жылы босатылды. Кейіннен ол Бельцец сотында 300 000 адамды өлтіруге көмектескені үшін тағы төрт жылға бас бостандығынан айырылды. Герман Пфанмюллер кісі өлтіруге жәрдемдесуі үшін бес жыл түрмеде отырды. Франц Райхлайтнерді 1944 жылы итальян партизандары өлтірді. Профессор Карл Шнайдер 1946 жылы сотқа күтіп отырғанда өзін-өзі өлтірді. Франц Шведе 1948 жылы 10 жылға бас бостанды...