Кіріспе

АҚШ-тың оңтүстігі мен Мексиканың шығысындағы жағалау жазығы

Мексика шығанағының жағалау жазығы АҚШ-тың оңтүстігінде және Мексиканың шығысында Мексика шығанағының айналасында созылады. Бұл жазық Флорида Панхендлден басталып, оңтүстік-батыс Джорджия, Алабама штатының оңтүстік екі бөлігінен асып, Миссисипинің көп бөлігі, батыс Теннесси және Кентукки, Иллинойстың ең оңтүстік бөлігі, Миссури Бутхелі, шығыс және оңтүстік Арканзас, Луизиана штатының барлық аймағы, Оклахома штатының оңтүстік-шығыс бұрышы және АҚШ-тағы Техастың шығыс бөлігін қамтиды. Мексика шығанағы бойымен солтүстік-шығыс және шығыс Мексикада Тамаулипас және Веракрус арқылы Кампече шығанағындағы Табаско және Юкатан түбегіне дейін жалғасады.

География

Мексика шығанағының жағалау жазығының оңтүстік шекарасы – АҚШ-тағы Мексика шығанағы және Мексикадағы Сьерра-Мадре-де-Чиапас. Солтүстікте ол Ішкі төмендіктердің Оуачита таулы жоталарына және Оңтүстік Аппалачи тауларына дейін созылады. Оның ең солтүстік нүктесі Миссисипи ойысы (Миссисипи аллювиалды аңғары) арқылы Иллинойс штатының оңтүстік ұшына дейін, ал оңтүстікке қарай Флорида панасы арқылы Апалачикола өзені бойымен жалғасады. Жалпақтан дөңгелекке дейінгі жер бедері көптеген өзендермен, өзендердің жағалау аймақтарымен және батпақты жерлермен тізіліп жатыр.

Флорида түбегі

Атлантика және Мексика шығанағының жазықтарының қосылысында кең, төменгі қыртыстык арка оңтүстікке қарай созылады. Арканың жер бетіне шыққан жартысы Флориданың көрінетін жазық жарым аралын құрайды. Су астында қалған жартысы Мексика шығанағының Флорида суларының астында батысқа қарай кеңейеді. Жарты аралдың солтүстік бөлігі көбінесе нашар әктас тастардан тұрады. Мұнда төмендік ағысының көп бөлігі жер астымен өтеді, көптеген шұңғырлар (жұтылатын шұңғырлар) пайда болады. Көптеген кішкентай көлдердің су алаптары әктастардың ерітілуіне байланысты деп есептеледі. Белгілі бір аудандарда құнды фосфат кендері кездеседі. Штаттың оңтүстік бөлігінде биік қамыстың арасында өскен үлкен, тегіс, батпақты жер – Эверглейдс орналасқан. Шығыс жағалауы бойында ұзын құмды рифтер бар, олар өзендер деп аталатын тар және үздіріссіз лагуналарды құрайды. Жарты аралдың оңтүстік ұшында Флорида кілттері деп аталатын коралл аралдары бар. Олардың пайда болуы Гольфстрімнің күшті ағысына қарай мұражайлар мен басқа да әк бөліп шығаратын организмдердің өсуімен байланысты, олар осы ағыстан қоректік заттар алады. Батыс жағалауда рифтер аз және қысқарақ. Оның көп бөлігі өте ұсақ бұрылыстарға ие.

Алабама Миссисипи белдеуімен жазық

Алабама және Миссисипидің іргелес бөлігінде белдеулі жағажай жазығының классикалық мысалы кездеседі. Бұл жазықтың ені шамамен 241 километрді құрайды. Негізгі түзілімдері әлсіз әк тас, ол бастапқы Алабаманың ең ішкі бөлігінен сызылып алынып, бай қара топырақты жалпақ ішкі жазыққа дейін тозып, осылайша "қара белдеу" деген атқа ие болды. Жазықты Chunnenuggee Ridge деп аталатын биік жер немесе жар қоршап тұрады, ол жартылай біріккен құмды қабаттармен нығайтылған. Дегенмен, биік жер үздіріссіз емес, керісінше, тозып, бөлінген жар. Ол ішкі жазыққа қарай салыстырмалы түрде жылдам төмендейді, ал жағалау далаларына өте баяу төмендейді, олар шығанақ суларына енгенде, әдетте жағалау рифтерімен шектеледі.

Миссисипидің суға құйылуы

Жағалаудағы жазық Миссисипи ойысының осі бойымен 500 мильге (805 км) ішке қарай созылады. Оның ішкі шекарасы топографиялық үйлесімсіздіктің керемет мысалдарымен көзге түседі, ол солтүстік-батысқа қарай пидмонт белдеуінің, қырлар мен аңғарлардың және Аппалачи тауларының үстінен тік бұрышпен өтеді. Бәрі де жағалау жазықтығының қабаттарының сәйкес келмейтін жамылғысының астына көлбеу түрде батып аяқталады. Осыған ұқсас, ойыстың батыс жағы оңтүстік және оңтүстік-батысқа қарай созылып, Оңтүстік Миссури мен Солтүстік және Орталық Арканзас аймағындағы тілімделген Озарк платосының төменгі оңтүстік-шығыс жағымен қатар өтеді. Оңтүстік Миссури және Солтүстік Арканзас Озарк платосы көп жағынан Аппалачи платосына ұқсайды. Озарк және Оуачита таулары АҚШ-тың Ішкі Жоталарын құрайды, бұл Роки таулары мен Аппалачи таулары арасындағы жалғыз ірі таулы аймақ. Жағалау жазығы Техасқа қарай бұрылатын жерде Арканзас және Оклахома штаттарының Оуачита тауларымен және Оклахома штатының оңтүстігіндегі Арбакл тауларымен шектеседі. Оуачита және Арбакл тауларын Аппалачи қатпарлы және кристалл белдеулерінің аналогы және мүмкін кеңейтілген бөлігі деп санауға болады.

Миссисипи суағар бассейндері

Жағалау жазығының ойысында, төменгі жарқабақты төбелер белдеуі және олармен байланысқан жазықтар, белдеулі жағалау жазығының ерекшеліктерін көрсетеді. Батыс Миссисипидегі Гранд-Гальф формациясымен анықталған дөңес белдеу немесе тілімделген жар, ең айқын белгісі. Жағалау маңындағы жазық қабаттарында маңызды тұз кендері кездеседі. Осы ойыстың ең таңғажайып ерекшелігі – Миссисипи өзенінің осы арқылы жасаған кең аңғары. Миссури өзенінің үлкен алабынан келетін судың жалпы көлемі азау себебі – сол аймандағы жауын-шашынның аз болуы. Миссисипидің төменгі ағысында төменгі шығыстан ірі салалары жоқ, бірақ батыстан екі маңызды сала келеді. Миссисипи-Арканзас су жинау алабы Огайо өзенінен сәл кіші, ал Луизиананың Қызыл өзенінің алабы шамамен жартылай кіші. Миссисипи өзені АҚШ жерінің үштен бірін сумен қамтамасыз етеді. Жағалау жазығы ойысының бастауы Огайо мен Миссисипи өзендерінің қосылған жеріне жақын. Ол 901 шақырымға оңтүстікке қарай жазықтың жартылай консолидацияланған қабаттары арқылы ағып өтеді. Өзен солтүстік бөлігінде биіктігі жүз-екі жүз метр болатын жарлармен қоршалған шамамен кең аңғарды ойып шығарған. Бұл жарлар оңтүстікке қарай төмендейді, бірақ шығыс жағындағы су тасқыны жазығының енінің азаюымен байланысты жергілікті биіктік жоғарылайды, мұнда Гранд-Гальф жарқабасы кесіп өтеді. Бұл жағалау жазығындағы аңғар, таулы жазықтардағы жоғарғы өзеннің тасқа орнатылған тар аңғарымен бірге, Миссисипи өзенінің нағыз аңғары болып табылады. Дегенмен, күнделікті қолданыста Миссисипи алқабы Миссисипи су жинау алабының үлкен орталық бөлігін қамтиды деп есептеледі. Аңғардың төңірегі ұсақ балшықтан тұрады, оңтүстікке қарай бір шақырымға жарты футтан кем еңіспен төмендейді (100 мм/км). Өзеннің ұзындығы Огайо сағасынан шығанаққа дейін шамамен 1706 шақырымды (1060 миль) құрайды, өзеннің иілулеріне байланысты. Оның орташа құлауы шамамен 50 мм/км (3 дюйм/миль) шамасында. Негізгі арнаның жанындағы шөгінділердің жылдам жиналуына байланысты, су тасқыны жазығы әдеттегідей, өзеннен алғашқы шақырымда 4 метрге дейін (5, 10, тіпті 12 фут) көлбеу болады, бірақ бұл көп ұзамай азаяды. Сондықтан өзеннен аз ғана қашықтықта су тасқыны жазығы көбінесе батпақты болады, егер оның бетін қосалқы өзендер бұзбаса. Осы себепті Луизиана, Арканзас және Миссисипи Флоридадан кейін батпақ аймақтары бойынша алдыңғы қатарда тұрады. Ұлы өзен өз салаларынан мол балшық алады және жылдамдықтың әр өзгеруімен өз төсегі мен жағалауларынан балшықтың шөгіндісін көтереді және төседі. Ең жылдам ағым арнадағы әрбір маңызды иістің сыртқы жағына қарай жүреді. Осылайша, өзеннің ең жылдам бөлігінің жағалауындағы ойыс жағалау эрозияға ұшырайды. Кез келген кездейсоқ бұзылу шамадан тыс үлкейеді және уақыт өте келе үлкен серпентиндер немесе бұрандалар пайда болады, қазіргі кездегі ең симметриялық мысалдар Гринвиллдің (Миссисипи штаты) маңындағылар. Меандрлардың өсуі өзеннің ұзындығын үнемі ұлғайтады. Бұл тенденция уақыт-уақытпен кенеттен болатын кесілулерге қарсы тұрады, сондықтан біршама тұрақты ұзындығы сақталады. Миссисипи өзенінің су тасқыны әдетте көктемде немесе жазда болады. Су жинау алабының үлкендігіне байланысты үш жоғарғы саланың бір мезгілде суға толуы сирек кездеседі. Егер үлкен екі сала бір уақытта суға толып кетсе, төменгі өзен үшін бұл өте үлкен проблема. Бұл жағдайда төменгі өзен 15 метрге (30, 40 немесе тіпті 50 фут) дейін көтеріледі. Өзеннің құлау деңгейі айтарлықтай көтеріледі және оның жылдамдығы ең жоғары көтерілген нүктеден ағысқа қарай жылдамдатылады. Керісінше, құлау мен жылдамдық бір нүктеден ағысқа қарай азаяды. Өзен ағысымен ағып жатқан балшық, жол бойындағы көптеген аялдамалардан кейін, ақыры шығанақтың суларына жетеді. Онда теңіз суының тұздылығының әсерімен жылдамдықтың төмендеуі айтарлықтай дельтаның пайда болуына әкеледі, бұл аздаған жерлерді терең емес көлдер ретінде қалдырады (шығысында Пончартрейн көлі, батысында Гранд көлі). Дельталардың әдеттегі үшбұрышты пішіні, дельта маңының теңіз әсерінен тегістелуіне байланысты, мұнда теңіз әсерінің әлсіздігіне байланысты, төрт таралымның әрқайсысында немесе өзеннің аузына жақын бөлінетін арналарда байқалмайды.

Луизиана мен Техастағы жағалау жазығы

Миссисипи сағасынан басталып, батыс Луизианада 402 км-ге (250 миль) дейін тарылғаннан кейін, жағалау жазығы сол енімен оңтүстік-батысқа қарай жалғасады. Ол Техастың оңтүстігінде Колорадо өзенінің (Тексастағы Колорадо өзені, Ұлы каньон арқылы ағатын Колорадо өзені емес) жанында 209 км-ге (130 миль) дейін тарылады, бірақ Рио-Гранде өзенінің аңғары бойындағы кеңею және осы өзеннің дөңгелек дельтасының теңізге қарай жылжуының бірлескен әсерінен 483 км-ге (300 миль) дейін қайтадан кеңейеді. Бұл өзгерістер шамамен 805 км (500 миль) қашықтықта орын алады. Оның ауданы 258 999 км² құрайды, бұл Техас штатының жартысынан да аз. Жағалау жазығының көбісі әртүрлі құрамды және төзімділікке ие қабаттардағы әртүрлі эрозия нәтижесінде пайда болған рельефтер мен топырақтардың белдік орналасуымен сипатталады. Жазықтың көп бөлігі ағашсыз дала, бірақ құмды белдеулерде орман өседі. Олардың екеуі қиылысқан орман деп аталады, себебі олардың бағыты негізгі өзендердің ағысына көлденең бағытталған. Техастың солтүстік-орталық бөлігіндегі жағалау жазығынан ішкі кеңею Гранд-Прери деп аталатын үлкен жарлыққа (құрылымдық жағынан жағалау жазығына кірмейді) алып келеді, ол 396 м (1200-1300 фут) биіктікте төзімді кредалық әктаспен ұсталып тұр. Ол теңізге қарай баяу төмендейді, ішкі беткейінен қарағанда тік жарлықты құрайды, ал оның астында құрылымы мен пішіні ретсіз орталық далалық аймақ орналасқан. Оның теңізге қарай 3 м/км (5 фут/миль) еңісі көптеген тармақталған өзендермен тілінген. Оның оңтүстік бөлігінде Колорадо өзеніне жақындағанда жарлық үздіксіз төбелердің белдеуіне бөлінеді. Батыс қиылысқан орман Гранд-Преридің тік жарлығының ішкі жағындағы құмды белдеуді ұстанады. Шығыс қиылысқан орман Гранд-Преридің шығыс беткейі мен одан шығысқа қарай және төменгі Қара Прери жарлығының батыс жарлығы арасындағы жазықтағы тағы бір құмды белдеуді ұстанады. Бұл жарлық 700 м биіктікте немесе одан аз биіктікте крейдалық құрылыммен бекітілген, ол 61 м (200 фут) биіктіктегі еңіс құрайды. Оның жұмсақ толқындармен немесе теңізге қарай 500 мм/км (2-3 фут) еңісі, марльді қабаттармен және бай қара топырақпен жабылған, маңызды мақта өсіру айманын анықтайды. Содан кейін Шығыс Техас орманды белдеуі келеді, солтүстік-шығыста кең, Рио-Грандеға жақындағанда бір нүктеге дейін тарылады, бұл құмды эоцен қабаттарының төменгі және жақсы бөлінген жарлығы. Одан кейін Жағалаудағы далалық дала келеді, өте жас жазық, теңізге қарай еңісі 400 мм/км (2 фут) аспайды, оның тегіс беті тек жағалаудағы өзен аңғарларының су тасқыны жазықтарымен ғана үзіледі. Колорадо өзенінің жанында Гранд-Преридің кесілген жарлығы оңтүстікке қарай өтіп, Эдвардс платосының кесілген бөлігіне айналады, оның құрылымы көлденеңге жақын. Эдвардс платосы кейін Ұлы жазықтардың бөлігі ретінде аталады. Плато Рио-Гранде сағасының солтүстік шекарасы ретінде 122 м (300-400 фут) биіктіктегі жетілген кесілген жарықпен аяқталады. Колорадодан Рио-Грандеге дейін Қара Прерия, орманды белдеу және Жағалаудағы далалар кең жазыққа бірігіп, аз ерекшеленеді, шапарральмен (ағаш тәрізді бұталар, көбінесе тікенді) өседі, Рио-Гранде дельтасында шығысқа қарай кеңейеді және оңтүстікке қарай Мексикаға дейін созылады. Жағалаудағы далалық дала өте заманауи көтерілген теңіз түбінде болса да, ол төмендеудің аздап қозғалысына ұшыраған сияқты көрінеді. Оның кішкентай өзендері барлық сағаларға құяды. Алайда, үлкен өзендер дельта құрылысының жеткілікті белсенділігі арқасында құрлыққа теңіздің енуіне қарсы тұрған сияқты. Миссисипи өзенінің дельтасы жылдам дамып келе жатқаны айтылды. Екінші үлкен өзеннің дельтасы жалпы жағалаудан 80 км қарай жылжыған. Бұл өзен Миссисипиден әлдеқайда кіші болғандықтан, оның дельтасы теңіз жағалауының әсерінен дөңгелектелген. Техас өзендерінің ішіндегі ең үлкені - Бразос пен Колорадоның алдындағы жағалау сызығы дельта өсімімен алға қарай жұмсақ иілген. Теңіз құрлықпен тікелей жағалай байланысады. Қалған жағалаудың барлық бөлігі жағалаудағы рифтермен немесе кедергілі аралдармен қоршалған, олар өте терең емес теңіз түбінен толқындармен құрылған. Ауа ағынының әлсіздігіне байланысты, бөгеттік аралдар бірнеше шығанақтар арасында ұзақ үзіліссіз жалғасады.

Тіршілік ету орындары

Солтүстік өңірдің жоталарында қарағай ағасы басым, бастапқыда оңтүстікте ұзын жапырақты және кескіш қарағай, ал солтүстікте қысқа жапырақты қарағайлар қатты ағаштармен араласып өседі. Бұл өрттен кейін жаңаруға бейімделген жүйелер, ылғалды жерлерде лоблли қарағайы мен қатты ағаштарға, ал кең жазықтарда төменгі жағалаулық қатты ағаш ормандарына жол береді. Оңтүстік аймақта тропикалық және субтропикалық ылғалды кең жапырақты ормандар мен Батыс Мексика шығанағының жағалау шалғындары орналасқан. Олардың құрамында тұщы су батпақтары, тұзды батпақтар және жағалау мангро батпақтары кеңінен таралған. Төменгі жазықтықтағы Мексика шығанағының жағалауының көп бөлігі қыстауға келген су құстарын қамтамасыз етеді.

Жер асты сулары

Германия және АҚШ ғалымдарының соңғы он жылды қамтитын жаһандық спутниктік зерттеуі, жер асты суларының қорлары шамадан артық пайдалану салдарынан азайып бара жатқанын, бұл өзгеріп жатқан климат жағдайында аймақтық су қауіпсіздігіне қатысты белгісіздік тудыратынын көрсетеді. Халықтың көбеюі, өзендердің тартылуы және кейбір жағалау аймақтарындағы жердің шөгуі салдарынан жер бетіндегі су сапасы нашарлауда. Атлант мұхиты мен Мексика шығанағының жағалау жазықтарындағы су қорларында төменгі немесе орташа деңгейдегі стресс байқалады, бірақ аймақтың экономикалық әлеуеті мен жерді пайдалану жолдары су ресурстарында адамның басымдығын күшейтетін тенденцияны көрсетеді.