Кіріспе
Альберт Пол Манц (2 тамыз 1903 – 8 шілде 1965) – американдық авиатор, әуе жарысы ұшқышы, кинодағы каскадер (1903–1965). 1930 жылдардың аяғынан 1960 жылдардың ортасына дейін ол әуе жарысы ұшқышы, кинодағы каскадер және кеңесші ретінде танымал болды. Ол Голливудта және әуе жарыстарында есімдерін шығарды.
Albert Paul Mantz (August 2, 1903 – July 8, 1965) was a noted air racing pilot, movie stunt pilot and consultant from the late 1930s until his death in the mid 1960s. He gained fame on two stages: Hollywood and in air races.
Алғашқы жылдар
Манц (оның өмірі бойы қолданған аты) Калифорния штатының Аламеда қаласында мектеп директорының ұлы болып дүниеге келді және жақын орналасқан Редвуд-Ситиде өсті. Ол ұшуға деген қызығушылығын ерте жасынан дамытты; кішкентай кезінде жасаған кенептен тігілген қанаттарымен алғашқы ұшымын анасы ауласындағы ағаш бұтағынан секіріп ұшуға тырысқанда тоқтатқандықтан аяқталмай қалды. 1915 жылы, 12 жасында, ол Сан-Францискодағы Панама-Тынық мұхиты көрмесіне қатысып, әйгілі Линкольн Бичидің жаңа монопланы – Линкольн Бичи Специалмен алғашқы ұшуын тамашалады. Манц 16 жасында, 1919 жылғы тұмау эпидемиясы кезінде табыс тапқан ақшаға алғашқы ұшу сабағын алды. Жеке ұшқыш куәлігіне қажетті сағаттар жинағанмен, Манц ұстазының қазасын көргеннен кейін ұшуды тоқтатты. 1924 жылдың 24 қыркүйегінде Манц танымал авиациялық оқиғаға қатысты, ол Сан-Францискоға әлемдік ұшуды тойлауға бара жатқанда далаға қонған Дуглас World Cruiser ұшағына өз автокөлігінің аккумуляторын берді.
АҚШ армиясының әскери-әуе кедеттері
Манц Калифорниядағы Марч Филд әскери-әуе мектебіне қабылдануға өтініш берді, бірақ кем дегенде екі жылдық колледж бітіруі талап етілді. Стенфорд университетінің бланкісін пайдаланып, жалған құжаттармен қабылданып, сәтті курсант атанды. Бұрынғы ұшу тәжірибесі туралы шенеуніктерге хабарламады. 1927 жылы, Марч Филдте бітіруге аздай қалғанда, Манц Коачелла алқабының үстінен жалғыз ұшып келе жатқанда, Индиодан батысқа қарай шөл даласымен келе жатқан пойызды көрді. Ол бірден төмендеп, рельстен бірнеше метр биіктікте ұшып, инженер сыбызғысын қайталап соққанда, тікелей пойызға қарай беттеді. Соңғы сәтте Манц көтеріліп, "жеңіс айналымын" жасап, ұшып кетті. Ол шебер ұшқыш ретінде танылғанымен, AMPP картасы болмағандықтан Голливудта жұмыс таба алмады. Бірақ 1931 жылы "Галоптап жүрген әуесқой" фильмінде каньоннан ұшып, үлкен шырғаны жіберіп алуды талап ететін шешуші трюкті орындады. Манц қателікке ұшырап, ағашқа соқтығысты, бірақ түсірілім тобы қажетті кадрды түсіріп алды, ал ол AMPP картасын иеленді. Оның алғашқы клиенттерінің бірі Говард Хьюз болды. Тұрақты трюктер жұмысын табу қиын болғаннан кейін, ол 1932 жылғы "Әуе почтасы" фильмі үшін Curtis Wright CW 16K ұшағымен ангар арқылы, қанаттарының ұштарынан бес футтан да аз қашықтықта ұшуға ерекше қауіпті тапсырманы қабылдады. Манц бұл міндетті мұқият жоспарлап орындады, бұл оны сол кездегі фильмдерде трюктер орындайтын көптеген ұшқыштардан ерекшелендірді. "Әуе почтасы" сәтті болды және ангардан аман-есен өтуі туралы хабар тарағаннан кейін, Манц көбірек жұмыс тауып, студиялар оның трюктерге қатысты кәсіби идеяларын біртіндеп қабылдады. Полдың Бёрбанктегі United Airport-тағы жаңадан құрылған United Air Services компаниясы, өндірушілерді апаттар мен тоқтап қалудың қаржылық тәуекелдерінен қорғау үшін қолжетімді ұшақтар мен ұшқыштарды, стандартты тарифтерді және сақтандыруды ұсынды. Манцтың компаниясы ұшуға деген қызығушылықпен бірге үнемі өсіп, студиялар авиациялық тақырыптағы фильмдердің санын арттырды. Оның Paul Mantz Air Services әуе тасымалдау компаниясы (әзілде "Жаңа үйленушілер экспресі" деп аталды) да гүлденіп, Голливуд жұлдыздарының сүйіктісіне айналды, олардың көптегені, мысалы, Кларк Гейбл және Джеймс Кэгнимен достық қарым-қатынас орнатты. Оның тікұшағының бірі Эррол Флинннің "Зака кемесінің саяхаты" (1952) атты қысқаметражды деректі фильмінде пайда болады, ол "Робин Гудтың оқиғалары" фильмінің 2 дискілі арнайы басылым DVD-сінде көрсетілген.
Басқа қызмет түрлері
Осы кезеңде Манц бірқатар “игілік” рейстер жасады, оның ішінде терең суға түсушіні Маре аралы әскери-теңіз базасына жеткізу, онда декомпрессиялық камера оның өмірін сақтап қалды, кемесі қирап бастағаннан кейін 15 мексикалық балықшыны қауіпсіз жерге жеткізу, Санта-Барбара тауларындағы өрт сөндірушілердің 53 адамын қолдау үшін жабдықтарды тастау. Манц түсіру үшін оттың арасынан төмен ұшуға мәжбүр болды. Том Микстің апатқа ұшырап қайтыс болғаннан кейін, Манц Микстің денесін туған жеріне жеткізу үшін таңдалды. 1937 жылы, Амелия Эрхарт Тынық мұхитының батысында жоғалуына бірнеше ай қалғанда, Манц техникалық кеңесші ретінде оған алысқа ұшу және навигация бойынша сабақ берді. Эрхарт Манцтан Гонолулудегі Уилер әскери әуеайлағына қонуды жүргізуді сұрады, Окланд, Калифорниядан 15 сағат 47 минуттық түндегі ұшудан кейін Эрхарттың Lockheed Electra 10E Special ұшағы (тіркеу нөмірі NR16020), экипажы: ұшқыш Амелия Эрхарт, оның орынбасары Пол Манц, навигатор Фредерик Джозеф Нунан, радиооператор және навигатор Гарри Мэннинг. 1930 жылдардың соңында Манц үшін әуе жарыстары да құмарлыққа айналды. Ол өзінің Lockheed Orion ұшағымен Лос-Анджелестен Кливлендке дейінгі Бендикс Трофи трансконтиненталдық жарысына қатысып, 1938 және 1939 жылдары үшінші орынды иеленді. 1938 жылдың 4 шілдесінде Манц Уичитодан Бербанкке (Калифорния) Paramount компаниясының баспасөз хатшысы, ұшқыш және детективтік әңгімелер жазушысы Эдвард Черчилльмен бірге жылдамдық рекордын жаңаруға ұшты. Бұл трюк «Қанатты адамдар» фильмінің жарнамалық бөлігі болды. Ұшу кезінде бірнеше қиындықтар туды. Гранд-Каньон үстінен қозғалтқыш қызып кетті. Бербанкқа жеткенде, қону шассисі істемей қалды және оны жөндеуге 30 минут кетті, ал мыңдаған көрермендер төменнен бақылап тұрды, жанармай деңгейі қауіпті түрде төмендеді. Черчилль көміртек газымен уланып, қонудан кейін дәрігердің көмегіне жүгінуге мәжбүр болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Манц әскери қызметке қабылданып, майор (кейіннен подполковникке дейін шенді көтерді) болып, Калифорниядағы Бірінші Мобильді Кинобөлімде (FMPU) қызмет етті. 1944 жылдың тамызында ардагерлік мөлшерде босатылғаннан кейін, Манц 475 соғыс кезінде пайдаланылған бомбалаушы және истребитель ұшақтарын (соның ішінде North American P-51 Mustang истребительдерін) 55 000 долларға кино түсірілімдері үшін сатып алды. Манц әлемдегі алтыншы үлкен әуе күшіне ие екенін әзілдеп айтты және алғашқы инвестициясынан пайда табу үшін флоттағы отынды сатты. Бар болғаны 12 ұшақты қалдырып, қалған "әуе күштері" жоғары пайдамен "лом" ретінде сатылды.
Жарыс жүргізушісі
Өзінің ұшақ паркін құрғаннан кейін, Манц Бендикс Трофи жарысына қатысу үшін P-51 истребительдерінің бірін таңдады. Ұзақ жылдар бойы сенімді механик болған Корт Джонсонмен бірге ол P-51C ұшағын толығымен қайта жасады, барлық әскери жабдықтарын алып тастап, қанаттарын "ылғалды" отын бактерілерімен жабдықтады. 1946 жылғы Бендикс Трофи жарысында барлық қатысушылар соғыстан түрлендірілген ұқсас ұшақтармен ұшты, бірақ Манц орташа жылдамдығы сағатына 435 миль болатын нәтижемен жеңіске жетті. Ол Бендикс Трофиін бес жыл қатарынан (1946–1948 жж.) жеңіп алды, жалпы сыйлық ретінде 125 000 доллардан астам ақша ұтып алды.
Соғыстан кейінгі кино мансабы
1945 жылы Манц P-40 ұшағымен ұшып, "Құдай – менің серігім" фильмінде әуедегі түсірілімдерге жетекшілік етті. Ол "12 сағат биіктікте" фильміндегі қауіпті деуге болатын "қарнымен қону" сахналарында Боинг B-17 ұшағын өзі басқарды, ал түсірілген материал бірнеше фильмде қайта қолданылды. Бұл трюк үшін ол сол кезге дейін төленген ең жоғары гонорардың бірін алды (1949 жылы 4500 доллар, ал 2024 жылы 58000 доллар). Оның ең ұзақ жекелеген ұшу тапсырмасы 1950 жылдардың соңында Sky King телесериалы үшін болды. Манц Cinerama саяхат фильмі үшін түсірілімдер жасау үшін B-25 бомбалаушысын қайта жабдықтады. "Cinerama Adventure" деректі фильміндегі Манцтың операторымен болған сұхбатта, бірде Манц белсенді жанартаудың ішінде ұшып өткендігі, ал қозғалтқыштар оттегінің жетіспеуінен тоқтағанда жанартаудың тесігіне құлаудан мүжілгені айтылды. Манцтың B-25 ұшағында тоңазытқыш және басқа да жайлылық үшін жабдықтар орнатылған, ол оны фильмдерге түсірілімдер үшін әлемдік сапарларда пайдаланған. Манц 1955 жылғы "Блэк-Роктағы жаман күн" фильмінің бастапқы кадрын түсіру идеясын ойлап тапты, онда келе жатқан жолаушылар пойызының әуеден түсірілген көрінісі камера тікұшағынан артқа шегініп келе жатқандай түсірілді, себебі пойыздан өту тым қауіпті болды. Содан кейін фильмде оқиға реті кері қайтарылды. Манц өзінің B-25 ұшағын Флорида штатындағы Эглин әуе базасында 1956 жылдың қазан және қараша айларында Лоуэлл Томас жасаған "Жәннатты іздеу" (1957 жылы шыққан) фильмі үшін әскери ұшақтардың Cinerama түсірілімдерін жасау үшін пайдаланды. Сонымен қатар, 1957 жылы ол "Сент-Луис рухы" фильмінде көрініс артындағы пилот болды. 1961 жылы 58 жасқа толған Манц пилот Фрэнк Таллманмен бірге Tallmantz Aviation компаниясын құрды, олар кино және теледидар өндірісі үшін ұшақтармен қатар жеке каскадерлік ұшу қызметтерін де ұсынды. Олар бірге бірнеше фильмдерде қатысты, соның ішінде 1963 жылғы "Бұл – ақымақ, ақымақ, ақымақ әлем" комедиясында Бич 18 ұшағында орындалған әуедегі сахналар бар.
In 1961, aged 58, Mantz formed Tallmantz Aviation with pilot Frank Tallman, supplying aircraft along with their personal stunt flying services to movie and television productions. Together they were involved in several movies including the flying sequences performed in a Beech 18 in the 1963 comedy It’s a Mad Mad Mad Mad World.
Отбасылық өмір
1932 жылы Манц өзінің бұрынғы ұшқыш шәкірттерінің бірі Мертл "Red" Харвиге үйленді, бірақ 1935 жылы ажырасты. Екі жылдан кейін ол Тереза "Терри" Мей Майнорға қайта үйленді және олардан Пол кіші атты ұлы дүниеге келді. Ол оның бұрынғы күйеуі Рой Т. Майнормен (1904–1935) жасаған некеден туған Рой кіші және Нита Лу "Тенита" есімді екі баласын өрбітті. Манцтар отбасы Калифорния штатының Ньюпорт-Бич қаласының Балбоа аралында тұрды, онда Манцтың яхтасы болған. Әуе жарыстары мен кино саласындағы табысты жылдардан кейін ол 10 миллион доллардан астам пайда тапты және 1965 жылы зейнетке шығуды жоспарлады. Оның серіктесі Франк Таллман қазақы оқиғада аяғын сындырып алғанда, Манц соңғы фильмнің әуедегі түсірілімдерін аяқтауға белсенді кірісті.