Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1919 жылы Черногорияда Сербиямен бірігуге қарсы көтеріліс
1919 rebellion in Montenegro against unification with Serbia
Рождестволық көтеріліс (Божићна побуна, Božićna pobuna) деп те аталатын бұл көтеріліс 1919 жылдың қаңтар айының басында Черногорияда «жасылдар» тарапынан ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталды. Көтерілістің әскери жетекшісі Крсто Попович, ал саяси жетекшісі Йован Пламенац болды. Көтеріліске түрткі болған нәрсе – Черногориядағы серб халқының Ұлы Ұлттық Ассамблеясының, көбінесе Подгорица Ассамблеясы деп танылатын, даулы шешімі болды. Ассамблея Черногория Корольдігін Сербия Корольдігімен тікелей біріктіруге шешім қабылдады, ол кейін Югославия Корольдігіне айналды. Үміткерлерді іріктеу процесі күмәнді болғандықтан, «ақтар» (одақтастар) Югославиямен конфедеративтік екі монархия құру арқылы Черногорияның мемлекеттік тәуелсіздігін сақтауды жақтаған «жасылдардан» көп болды. Көтеріліс 1919 жылдың 7 қаңтарында Цетиньеде өршіп, Шығыс православие Рождествосы күніне келді. Сербия армиясының қолдауымен «ақтар» көтерілісші «жасылдарды» жеңді. Көтерілістен кейін, тақтан түсірілген Черногория Королі Никола көптеген үйлер қирағандықтан бейбітшілік шақыруға мәжбүр болды. Көтеріліске қатысқан бірнеше адам сотталып, түрмеге жабылды. Көтеріліске қатысқандардың басқалары Италия Корольдігіне қашып кетті, ал кейбіреулері тауларға шегініп, Черногория армиясының туы астында партизандық қарсылықты жалғастырды, ол 1929 жылға дейін созылды. Ең белгілі партизандық отряд жетекшісі Саво Распопович болды.
The Christmas Uprising , also known as the Christmas Rebellion (Божићна побуна, Božićna pobuna), was a failed uprising in Montenegro led by the Greens in early January 1919. The military leader of the uprising was Krsto Popović and its political leader was Jovan Plamenac. The catalyst for the uprising was a decision of the controversial Great National Assembly of the Serb People in Montenegro, commonly known as the Podgorica Assembly. The assembly decided to directly unify the Kingdom of Montenegro with the Kingdom of Serbia, which would shortly after become the Kingdom of Yugoslavia. Following a questionable candidate selection process, the unionist Whites outnumbered the Greens, who were in favour of preserving Montenegrin statehood and unification in a confederal Dual Monarchy with Yugoslavia. The uprising reached a climax in Cetinje on 7 January 1919, which was the date of Eastern Orthodox Christmas. The unionists with support from the Serbian Army defeated the rebel Greens. In the aftermath of the uprising, the dethroned King Nikola of Montenegro was forced to issue a call for peace, since many homes were destroyed. As a result of the uprising, a number of participants complicit in the uprising were tried and imprisoned. Other participants in the uprising fled to the Kingdom of Italy, meanwhile some retreated to the mountains and continued guerrilla resistance under the banner of the Montenegrin Army in exile, which lasted until 1929. The most notable guerilla militia leader was Savo Raspopović.
Өмірбаян
Бірнеше тарихшылар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген монтенегриялықтардың оңтүстік славяндармен федеративтік негізде бірігуді қолдағанын мойындайды. Италиялық этнограф Антонио Балдаччи ұйымдастырған комитет кем дегенде 1921 жылға дейін «жасылдарды» қолдады. 1918 жылдың қараша айының соңында Подгорица жиналысы барысында итальяндық әскерлер Антанта әскерлерінің қозғалысы деген желеумен Черногорияның жағалау аймақтарын бақылауға тырысты, бірақ олардың бұл әрекетіне кедергі келтірілді.
Multiple historians acknowledge that a majority of Montenegrins supported the unification with other Southern Slavs on a federal basis after the World War I. A committee organized by Italian ethnographer Antonio Baldacci supported the Greens until at least 1921. In late November 1918 during the Podgorica Assembly, Italian troops attempted to take control of the coastal areas of Montenegro under the guise of Entente troop movement, but got prevented from doing so.
Халықаралық жауап
1919 жылдың көктемінде АҚШ Чарльз В. Фурлонгты Тыныштық комиссиясының Черногорияға өкілі ретінде жіберді. Фурлонг 1919 жылғы 15 маусымда жарияланған The New York Times газетімен сұхбатында Подгорицадағы сайлаушылардың АҚШ-тағы "кілемше тасымалдаушылар" сияқты әрекет еткенін мәлімдеді. Көтерілістен кейін Подгорицадағы жиналысты және "ақтарды" бақылаған "Одақтас елдердің тергеу комиссиясы" деген бастама болды. Оның құрамына Луи Франше д'Эсперей, сондай-ақ АҚШ, Ұлыбритания және Италиядан келген лейтенанттар кірді. Олар Черногорияда 500-ге жуық одақтас әскер болғанын, және олардың тек сербтер ғана емес, жаңа Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігінің басқа да құрамдас бөліктерінен екенін тіркеді. Комиссия тұтқынға алынған "жасылдарды" сұраққа тартып, көтерілістің "Патша Николай I-нің агенттері тудырғанын және Италиядан келген кейбір елшілермен қолдау көрсетілгенін" де қорытындылады.
In the spring of 1919, the United States sent Charles W. Furlong as an envoy from the Peace Commission to Montenegro. Furlong reported to The New York Times in an interview published on June 15, 1919, that the electors in the Podgorica Assembly acted as carpetbaggers did in the United States. An initiative called the Inter Allied Commission of Investigation monitored the Podgorica Assembly and the Whites after the uprising. It included Louis Franchet d'Espèrey, as well as lieutenants from the United States, United Kingdom, and Italy. They recorded that there were as few as 500 unionist troops in Montenegro, and that they were not exclusively Serbian but from other constituents of the new Kingdom of Serbs, Croats, and Slovenes. The commission also concluded from interviewing Greens held as prisoners that the uprising had been "caused by agents of King Nicholas I and supported by some emissaries from Italy."
Салдары
ХХ ғасырдың соңында Рождестволық көтеріліс Черногория ұлтшылдығында идеологиялық маңызға ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыста "Жасылдар" қозғалысының алғашқы көшбасшыларының бірі Секула Дрьевич Черногорияның итальяндық оккупациясын қолдады және Югославиядан бөліну мақсатымен Тәуелсіз Хорватия мемлекетімен ынтымақтастыққа түсті. Черногория 2006 жылы Сербиядан тәуелсіздік алғаннан бері Рождестволық көтеріліс черногориялық тарихи сананың екі ұшында еске алынуда. 1941 жылы Цетиньедегі одақтас "Ақтардың" жерленген орнындағы ескерткіш итальяндық оккупация кезінде қиратылды. 2017 жылы сол жерде "Ақтарға" ешқандай ескертусіз жаяу жол салынды. 2008 жылдың 7 қаңтарында, көтерілістің 90 жылдығында Черногория премьер-министрі Мило Джуканович көтерілісте қаза болған "Жасылдарға" арналған ескерткіш ашты.
Later in the twentieth century, the Christmas Uprising was subject to ideological emphasis in Montenegrin nationalism. In World War II, one of the earliest leaders of the Greens, Sekula Drljević, invited the Italian occupation of Montenegro and collaborated with the Independent State of Croatia in order to break away from Yugoslavia. Since Montenegro declared independence from Serbia in 2006, the Christmas Uprising has been memorialized on polar opposite ends of the Montenegrin historical consciousness. In 1941, a memorial on the burial site of unionist Whites was destroyed by the Italian occupation of Montenegro in Cetinje. As of 2017, a walkway was paved on the same burial site in Cetinje without any recognition to the Whites. On 7 January 2008, on the 90th anniversary of the uprising, Montenegrin Prime Minister Milo Đukanović revealed a memorial statue for the Greens who were killed in the insurrection.