Кіріспе

Бу машинасының бөлігі

Бу машинасының ішінде оттық – отынның жағылатын және қазандықтағы суды қайнату үшін жылу шығаратын аймағы. Көбінесе ол қорап тәрізді болады, сондықтан осылай аталады. Оттықта пайда болатын ыстық газдар қазандық арқылы өтетін түтіктер желісі арқылы сорылады.

Бу локомотивінің от құбырлары от қорабы

Стандартты бу локомотивіндегі от құбырлы қазандықта от қорабы бес жағынан су кеңістігімен қоршалған. От қорабының төменгі жағы атмосфералық қысымға ашық, бірақ отқа арналған торлар (қатты отын) немесе отқа арналған табамен (сұйық отын) жабылады. Егер локомотив ағаш немесе көмір сияқты қатты отынды күйдірсе, отты ұстап тұру үшін от қорабының төменгі бөлігін жауып тұратын тор бар. Ошақ астынан және тордың астынан орнатылған күл салатын ыдыс ыстық көмірді, күлді және басқа да қатты жану қалдықтарын тордан құлағанда ұстап алады. Көмірді жағушы локомотивтерде оттың түбінен өлі күлді тазарту үшін торларды сілкініп тастауға болады. Олар қолмен немесе (ірі локомотивтерде) қуатты тор шайқағышпен шайқалады. Ағаштан жұмыс істейтін локомотивтерде бекітілген, сілкініп тастауға болмайтын торлар болады. Ағаш күлі әдетте ұнтақ болады және локомотив рельстерде қозғалғанда туындайтын дірілден артық қосымша қозғалыс қажет етілмейді. Өрт сөндіру торларын олардың шыдайтын қызықтыру температурасының салдарынан мерзімімен ауыстыру қажет. Жану ауасы (біріншілік ауа) от қорабының төменгі жағынан кіреді, ал ауа ағыны әдетте күл табасының күл жинағыш бөлігінің үстіндегі демпфер есіктері арқылы бақыланады. Сұйық отынды жағатын локомотивтерде, әдетте "Бункер С" отын майы немесе осыған ұқсас ауыр май жармалары болмайды. Оның орнына, отын қорабының түбіне тығыз бекітілген ауыр металлдан жасалған отқа арналған табасы бар. Отын жағу табасы отқа төзімді кірпішпен жабылады, ал от қорабының барлық жағы отқа төзімді кірпішпен қапталады, әдетте от қорабы есігінің деңгейіне дейін. Май жағушы – майды бу ағынына жіберуге арналған тесігі бар сопло, ол майды от қорабында тұтанатын ұсақ бұйысқа айналдырады. Май жағушы соплосы әдетте от қорабының алдыңғы жағына орнатылады, отқа төзімді кірпіштен жасалған қорғанышпен қоршалады және от қорабы есігінің астындағы отқа төзімді қабырғаға бағытталған. Демпферлер май отына ауа ағынын реттейді.

Кірпішпен жасалған арка

Өрт сөндіру құбырларының астындағы от қорының алдыңғы қабырғасына (котелдің мойын пластинасына) бекітілген үлкен кірпіш арка (отқа төзімді кірпіштен жасалған) бар. Бұл от төсегінің алдыңғы үштен бірінен жартысына дейін артқа қарай созылады. Ол аркалы түтіктерге, термиялық сифондарға немесе циркуляторларға сүйенеді. Кірпіш арка жылуды, жалынды және түтінді оттан кері, от қорабының артқы жағына бағыттайды. Көрінетін түтінде жанбаған көміртек бөлшектері мен жанғыш газдар бар. Осы бағыттаудың мақсаты – осы бөлшектер мен газдардың толық жануын қамтамасыз ету, бұл локомотивті тиімдірек етеді және үйіктен аз түтін шығуына себеп болады. Арка болмаса, жалын мен түтін толық жанып үлкермей түтін құбырларына сорылып, үйіктен түтін шығарады. Кірпіш арканың ойлап табылуы локомотивтерге кокстің орнына арзан көмірді (ұшқыш заттар бар) жағуға мүмкіндік берді, себебі бастапқыда қозғалтқыштардың "өздерінің түтінін тұтынуы" заңмен талап етілген. Кірпіш арка мен оның тіректері (арка түтіктері, термиялық сифондар және циркуляторлар) олардың шыдайтын қатты ыстыққа байланысты мерзімді ауыстыруды қажет етеді. Кірпіш арка сондай-ақ от қорабының есігі арқылы сорылатын "суық" ауаның қазандықтың артқы түтік табағына тікелей тиіп, қазандық ыстық болғанда оны салқындатуын болдырмайды.

Өрт құбырлары

Өрт құбырлары оттықшаның бір қабырғасына (ұзындығы бойымен орналасқан қазандықтың алдыңғы қабырғасы, тік қазандықтың жоғарғы жағы) бекітіледі және қазандық суын қыздыра отырып, жанудың ыстық газ тәрізді өнімдерін атмосфераға шығарады. Өрт құбырлары жалпақ түтіктердің (дымары) алдыңғы және артқы қабырғаларын нығайтуға да қызмет етеді, сондықтан тек алдыңғы түтік қабырғасының жоғарғы және артқы түтік қабырғасының төменгі бөліктері қосымша бекітілуі қажет.

Қалқалар мен қаптамалар

Өртқордың металл қабырғалары әдетте қаптамалар деп аталады, олар бөлек орналасып, тіреулермен ұсталады. Бұл тіреулер қаптамаларды (пластиналарды) қысымға қарсы қолдап, бекітеді. Идеал жағдайда, олар қаптамаларға тік бұрышпен орналасуы керек, бірақ сыртқы қаптама (орауыш қаптама) көбінесе дөңгелектелгендіктен және өртқордың үстіңгі бөлігі (шатыр қаптамасы) салыстырмалы түрде тегіс болғандықтан, екі қаптамаға да осындай қатынас орнату мүмкін емес. Тіреулердің нақты орналасуы – бұл шартты келісім. Тіреулердің сынуы көрінбейтіндіктен, оларда бойлық тесіктер жасалған, оларды «хабар берушілер» деп атайды, олар су мен буды шығарып, тіреулердің бұзылғандығын көрсетеді. 5 немесе одан көп тіреуі бұзылған қазандықты пайдаланудан алып тастап, тіреулерді ауыстыру қажет. Әдетте, шатыр қаптамасының ең жоғарғы бөлігінде орналасқан балқымалы тығындар, қазандықтағы су деңгейі тым төмен болса, еріп кететін жұмсақ металл қорытпасынан жасалған өзекке ие. Бу мен судың өртқорға түсуі локомотив экипажына судың жетіспеуін ескертеді және өртті сөндіруге көмектеседі. Барлық локомотивтерде балқымалы тығындар болмайды. Сонымен қатар, тұрақты жұмыс істеп тұрған локомотивтерде балқымалы тығындарды белгілі бір интервалмен, шамамен әр үш айда бір рет ауыстыру керек, себебі жұмсақ металл қорытпасынан жасалған өзек, қазандықтағы су дұрыс деңгейде болған жағдайда да, уақыт өте келе бірте-бірте еріп кетеді. «Шөгінді тесіктері» немесе жуу тесіктері қазандықтың ішіне кіруге мүмкіндік береді, олар қазандықтағы шөгіндіні және қабыршақты жуу және алып тастау үшін қолданылады. Сол және оң жақтағы қаптамалар «жанама қаптамалар» деп аталады, ал өртқордың алдыңғы жағындағы қаптама – түтік қаптамасы. «Алдыңғы түтік қаптамасы» қазандықтың алдыңғы жағында және түтін қорабының артқы жағында орналасқан. «Артқы қаптама» өртқордың артқы жағында орналасқан және оның есігі сонда ашылады. Шатыр қаптамасы – өртқордың үстіңгі бөлігі. Шатыр қаптамасы үнемі сумен жабылуы керек. Егер су деңгейі шатыр қаптамасының төменіне түссе, ол қызып, еріп, деформациялана бастайды, әдетте тіреулер арасында иіліп қалады. Егер жағдай осылай жалғаса берсе, шатыр қаптамасы ақырында қазандықтағы қысыммен шатыр тіреулерінен шығарылып, қазандықтың жарылуына әкеледі. Бұл жағдай, көбінесе адамның қателігі немесе бейжайлығынан туындайды, локомотив қазандығының жарылуының басты себебі болып табылады.

Белпаир от шатырлары

Көбінесе қазанның жоғарғы бөлігі (қаптама парағы) оттық үстінде қазан контурына сәйкес радиалды болып келеді; алайда, буып-түйегі мен тәж парағына тік бұрышта орналастыру мәселесіне байланысты (жоғарыда қараңыз) Belpaire оттығы жасалған. Belpaire конструкциясында қаптама парағы оттық парақтарына шамамен параллель орналасады, бұл буып-түйегін тиімді орналастыруға мүмкіндік береді. Бұл орналасу қазанның оттық жағына көбірек төртбұрышты пішін береді және әдетте, оттың ең ыстық жерінде максималды жылу беру үшін жүктеме габариттерінің ішінде мүмкіндігінше үлкен етіледі. АҚШ-та Belpaire оттығын ең көп пайдаланған компания Пенсильвания темір жолы болды. Ұлы Солтүстік және Иллинойс Орталық сияқты басқа теміржолдарда да Belpaire оттықтары бар локомотивтер болған. Иллинойс 4-6-0 №382, Кейси Джонстың локомотиві, Belpaire оттығымен жабдықталған. Бу әдетте Belpaire оттығының алдыңғы бұрыштарында жиналады, бұл күмбезсіз қазанды жасауға мүмкіндік береді. Оттықтың жоғарғы бөлігі көлденең емес, артқы бөлігіне қарағанда алдыңғы жағы көтеріңкі болып келеді, бұл бумен бірге судың кетіп қалу қаупін азайтады.

Wootten от қорабы

Вуттеннің оттық камерасы антрацит көмір қалдықтарын жағу үшін өте биік және кең болды. Оның үлкендігі экипаждың ерекше орналасуын талап етті, мысалы, «түйеқұйрық» локомотивтер.

Жанар камерасы

Кейбір оттықтар жану камерасымен жабдықталған, бұл оттықтан және түтіктерден ерекшеленетін бөлек құрамдас бөлік. Ол оттық кеңістігінің қазандықтың корпусына және кірпіш аркасының үстіне созылған үлкен біртұтас кеңейтілген бөлігі болып табылады, сондай-ақ тордан және от төсегінен бөлінген. Бұл от пен артқы оттық құбыры/түтін қабырғасы арасында қосымша кеңістік қамтамасыз етті. Бұл толық жануға (отынның ысырабын азайтуға) және жылу беру үшін оттық бетін кеңейтуге мүмкіндік берді. Аталған факторлар қазандықтың тиімділігі мен отын экономиясын арттырды. Жанудың жақсаруы (көміртегі қарасын азайту арқылы) оттық түтіктер мен түтін камерасына күл мен қараның көтерілуін азайтып, тазалау жиілігін төмендетті. Оттық түтіктер/түтікшелер арқылы жылу беруді күл мен қабыршақтың жиналуы (су жағынан) қатты төмендетіп, бу өндірісі мен қазандықтың тиімділігін азайтады. Күл мен қабыршақтың жиналуы, егер оларды сумен, қысылған ауамен және тазалау таяқшаларымен дұрыс тазаламаса, сондай-ақ қазандықты жуу және суды тазарту арқылы (мысалы, Порта әдісі – қабыршақ түзілуін азайтады және дерлік тоқтатып қояды) қызып кетуге және түтіктердің бұзылуына әкелуі мүмкін. Порта әдісін ойлап тапқан аргентиналық локомотив инженері Ливио Данте Портаның есімімен аталады.

Өрт сөндірушінің міндеттері

Локомотивтегі машинист көмекшісінің міндеті – жүргізушінің кез келген уақытта жеткілікті буға ие болуын қамтамасыз ету. Бұл отқа отын беру арқылы, оттан шығатын түтінді бақылап, оттық тостаған/тор арқылы біріншілік ауамен және оттық есігі арқылы екіншілік ауамен басқару арқылы, сондай-ақ бу инжекторларын қолдану арқылы қазандықтың су деңгейін сақтап, оттық қақпағын әрдайым жабу арқылы жүзеге асырылады. Әйтпесе, қақпақ қызып, әлсіреп, қазандықтың жарылуына әкелуі мүмкін. Машинист көмекшісі жүргізушіге сигналдарды байқау және қазандыққа қызмет етпеген кезде айналаға көңіл қою арқылы да көмектеседі. Жұмыс күні аяқталғаннан кейін машинист көмекшісі қазандықты сумен толтырады және компания саясатына сәйкес отты сөндіреді немесе өшірілуіне рұхсат береді, локомотивтің қол тежегішін қояды және қажет болған жағдайда жүргізуші дөңгелектерін бұғаттап, қараусыз қалғанда локомотивтің қозғалуын болдырмайды.

Жол локомотивінің отқа арналған шкафы

Жол локомотивтері, мысалы, тарту машиналарын, көбінесе теміржол локомотивтеріндегідей оттықтармен жабдықталған, бірақ одан да ерекшеліктер кездесетін, мысалы, Sentinel бу машинасы тік су түтік қазандығымен жабдықталған.

Стационарлық қазандықтың отқа арналған қорабы

Стационарлық қазандықтар үшін көптеген әртүрлі оттық конструкциялары болды және бар. Түтіндік типтес қазандықтарда (мысалы, Ланкашир қазандығында) түтіктердің өзі оттықты құрайды. Су құбырлы қазандықтарда оттық әдетте су құбырларының астындағы от кірпіштерімен қапталған бөлім болып табылады.

Теңіз қазандығының отқа арналған қорабы

Теңіз қазандықтарында әртүрлі типтегі оттықтар да кездеседі. Басты айырмашылық, қайтадан, от түтік типтерінде (мысалы, шотланд қазандығы, ішкі оттығы бар) және су түтік типтерінде (мысалы, Ярроу қазандығы, сыртқы оттығы бар) болып бөлінеді.