Қозғалыс стратегиясы: Әскери тактиканың маневрлік түрі

Кіріспе

Қозғалысқа бағытталған әскери стратегия. Маневрлік соғыс – бұл артықшылыққа қол жеткізу үшін қозғалыс, бастамашылық және күтпеген шабуылға баса назар аударатын әскери стратегия. Маневрлер дұшпанды қоршау, жапсыру және күшін жою арқылы тікелей қақтығыстан аулақ болып, залал келтіруге тырысады. Күшті күштерді бір-біріне қарсы қолдануға бейім амортизациялық соғыстан өзгеше, маневрлік соғыс миссияны орындау үшін дұшпанның әлсіз жерлеріне күшін жұмсауға ұмтылады. Маневрлік соғыс – бастамашылықты, шығармашылықты және күтпегенді пайдалану, сонымен қатар жеңіске жетуге деген қатал құштарлықтың үйлесімі.

Тарихи тұрғыдан алғанда, маневрлік соғыс көбінесе кішкентай, біріккен, жақсы жаттығудан өткен немесе технологиялық жағынан амортизациялық соғысқа қарағанда озық әскерлерде кеңінен қолданылған. Маневрлік соғыс теориясындағы мамандар "тактикалық маневр" терминін "маневрлік соғыс" фразасында қолданылғаннан өзгеше, дұшпанға қатысты қолайлы жағдайға қол жеткізу үшін күштердің қозғалысын білдіру үшін пайдаланады. Жауды тепе-теңдіктен шығару үшін жылдам қозғалысты қолдану идеясы соғыс тарихындағы ең ежелгі тактикалардың бірі. Дегенмен, атты әскер және механикаландырылған көліктер сияқты жаңа технологиялар маневрлік соғыс концепциясына және қазіргі заманғы жағдайдағы оның рөліне қызығушылықты арттырды.

Алғашқы мысалдар

Тарихтың көп бөлігінде әскерлер жаяу әскерден баяу болды, бұл қарсыластарға қалағанша бір-бірін айналып өтуге мүмкіндік берді. Жабдықтау жағдайы шайқастың қайда және қашан басталатынын шешті. Тарихқа дейінгі дәуірде бұл жағдай жылқыны қолға үйрету, көліктерді ойлап табу және атты әскерді көбірек пайдалану арқылы өзгерді. Оның екі маңызды мақсаты болды: шабуылдап, қарқынды күшпен жаяу әскер қатарларын бұзу және жылдамдық артықшылығын пайдаланып, байланыс жолдарын кесіп, кейін толық жеңіліске ұшырату үшін бөлімдерді оқшаулау. Ең танымал ерте маневр тактикасының бірі – қос қоршау. Оны Ханнибал б.з.д. 216 жылы Канна шайқасында римдіктерге қарсы, ал Халид ибн әл-Уалид 633 жылы Валажа шайқасында парсы империясына қарсы қолданды. Б.з.д. 490 жылы Марафон шайқасында афиналық және платеялық сарбаздардың (гоплиттер) Датис әскеріне қарсы шегінуі және афиналық күштердің қанаттардағы келесі қысымдық қимылдары ұқсас тактиканы қолданды. Мақсат – парсы және сактардың балташыларынан тұратын парсының негізгі күштерін алға жылжыту еді. Гоплиттер содан кейін қарсыластарын ығыстырып, парсы орталығын қоршап алатын. Шайқас алдында Датис атты әскерін қайтадан жинады – гоплиттердің тиімді қорғанысы болмағандықтан, бұл оның позициясын әлсіретті. Халидтің 634 жылғы шілдеде Сирияға күтпеген бағыттан, Сирия шөлі арқылы басып кіруі – жаудың қорғанысын күтпеген жерден шабуылдаудың тағы бір мысалы. Византия армиясы Сирияның оңтүстігінде мұсылман күштерін ұстап тұрды және оңтүстіктегі Сирия-Арабия жолынан күшеленуді күтті, ал Халид, Иракта болғандықтан, Сирия шөлі арқылы өтіп, Солтүстік Сирияға енді, византиялықтарды толығымен таңқалдырып, олардың Солтүстік Сириямен байланысын үзіп тастады.

Моңғол тілінде

Моңғол императоры Шыңғыс хан моңғол аттыларының шеберлігі мен төзімділігін пайдаланып, жылдам және шешуші маневрлерге негізделген маневрлік соғыс жүргізудің әскери жүйесін қолданды. Ол операциялық маневр, басқару және бақылау, алдау және майдан даласындағы нақты тактиканы пайдаланды, бұл Қытай, Ресей, Парсы және Шығыс Еуропадағы қарсыластарының тактикасынан әлдеқайда артық болды. Ол кездескен барлық жау әскерлерін дерлік жеңіп шықты. Оның маневрлік соғыс жүргізуді қолдануының бір мысалы – 1219 және 1221 жылдар аралығындағы Хорезм империясын жеңіп, оны өзіне қосып алуы. Хорезмнің әскері моңғол әскерінен үш есеге жуық болса да, ол тек бірнеше айдың ішінде жеңіске жетті. Моңғол армиясының үздіксіз қозғалысы мен маневрлері Хорезм күштерін байланыстырып, оларға бастаманы алу мүмкіндігін бермеді, сонымен қатар Хорезм шаһы Ала ад-Дин Мұхаммедті және оның армиясын дүрліксітіп, әлсіздетіп, шаһ өзінің көптеген әскерін жинамас бұрын науқанды аяқтады.

Наполеонның қолданысы

Осыған ұқсас стратегияны тиісті дайындықтан өткен жаяу әскерді пайдалану арқылы да жүзеге асыруға болады. Наполеон I жау әскерлерінің бастапқы орналасуын бұзу үшін атты әскер мен жылдам жаяу әскердің алдын ала жасаған қозғалыстарын қолданды. Бұл оның әскерлеріне қалаған жерде және қашан шабуыл жасауға мүмкіндік берді, күштерді шоғырландыруға, мүмкін болса, жердің тиімділігін пайдалануға жол ашты. Жаудың күштері санда басым болған жағдайда да, бұл олардың тиімді үйлесімділігін жойды. Бұл тактикалық және стратегиялық тұрғыдан тиімді болды. Генерал ретіндегі және Францияның басшысы болу үшін билікке жеткен кезінде Наполеонның беделі солтүстік Италиядағы қуатты және еркін науқанға негізделді, ол санда басым австриялықтарға қарсы тұрды. Ол өзінің стратегиясының маңызды көзі ретінде Анри де Ла Тур д'Овернь, Турен виконтын атады. Ол Италия армиясын, қалыпты, тіпті тәртіпсіз болса да, көптеген адамдар ойлағаннан гөрі жылдам қозғалуға үйретті. Бұл оның армиясы жерден күш алып, үлкен логистикалық "артқы жағы" болмауының нәтижесі болды. Оның үлкен армияларды қалаған жерге жылжыту және шайқасқа түсіру қабілеті, сондай-ақ оның таңдаған стилі аңызға айналды, тіпті үлкен және басым күштерге қарсы да ол жеңілмейтіндей болды. Наполеон сонымен қатар өз күштерін қазіргі кезде "жауынгерлік топтар" деп аталатын, біріктірілген қару түрлерінен құралған құрылымдарға ұйымдастырды, бұл жаудың әрекеттеріне жылдам жауап беруге мүмкіндік берді. Бұл стратегия маневрлік соғыстың тиімділігін арттырудың маңызды факторы болып табылады және Карл фон Клаузевиц тарапынан қайта қолданылды. Наполеонның негізгі стратегиясы – жау ұйымдасуға үлкермей тұрып, жылдам қимыл жасап шабуылға өту, негізгі жабдықтау жолын қорғаған қанатты айналып өту, жауды қоршау және күштерді толықтыруға жол бермейтін блокпосттарды орналастыру, содан кейін қоршаудағы күштерді жеке-жеке талқандау болды. Бұл әрекеттердің барлығы жаудан жылдам қозғалу және жаудың әрекеттеріне жылдам жауап беруді білдіреді. Оның стратегиялық артықшылыққа ие болу үшін жылдам жаппай марштар жасауы, атты әскердің барлауларын жүргізуі, қозғалысын жасыру үшін қолданылатын экрандар, күштерді бір-бірінен оқшаулап, психологиялық үстемдікке ие болу үшін жасалған қасақана қимылдары, сондай-ақ олардың штабтары – маневрлік соғыстың белгілері. Оның басты алаңдаушылықтарының бірі – жаяу әскердің атты әскерге қарағанда салыстырмалы түрде баяу жылдамдығы болды. Осы және одан кейінгі жеңілістер Клаузевиц басшылығымен пруссиялықтардың маневрлік соғыстың ашылған күшіне қатысты доктриналық қайта қарастыру жүргізуіне себеп болды. Бұл сараптаманың нәтижелері Франко-пруссия соғысында көрінді.

Similar strategies are also possible using suitably trained infantry. Napoleon I used preemptive movements of cavalry and fast infantry to interrupt the initial deployment of enemy forces. This allowed his forces to attack where and when he wanted, enabling force concentration, possibly in combination with advantage of terrain. It disabled effective coordination of enemy forces, even when they were superior in numbers. That was effective tactically and strategically. During his time as a general and indeed his power base to become the head of France, Napoleon's reputation was based on a powerful and fluent campaign in northern Italy, opposing the numerically superior Austrians. He cited Henri de La Tour d'Auvergne, Viscount of Turenne as one major source of his strategy. He trained a normal, if rather undisciplined, French Army of Italy into moving faster than most thought possible. That was partially because his army lived off the land and had no big logistical "tail." Both his ability to move huge armies to give battle where he wanted and the style of his choice would become legendary, and he was seen as undefeatable, even against larger and superior forces. Napoleon also arranged his forces into what would be known in the present as "battle groups" of combined arms formations to allow faster reaction time to enemy action. That strategy is an important quality in supporting the effectiveness of maneuver warfare and was used again by Carl von Clausewitz. Napoleon's principal strategy was to move fast to engage before the enemy had time to organize, to engage lightly while moving to turn the flank that defended the main resupply route, to envelop and deploy blocking forces to prevent reinforcement, and to defeat those contained in the envelopment in detail. All of those activities imply faster movement than the enemy as well as faster reaction times to enemy activities. His use of fast mass marches to gain strategic advantage, cavalry probes, and screens to hide his movements; deliberate movement to gain psychological advantage by isolating forces from one another; and their headquarters are all hallmarks of maneuver warfare. One of his major concerns was the relatively slow speed of infantry movement relative to the cavalry. It was that and subsequent defeats that caused a major doctrinal reevaluation by the Prussians under Clausewitz of the revealed power of maneuver warfare. The results of that review were seen in the Franco Prussian War.

Механикаландыру

XIX ғасырдың ортасында, бу күшімен жүретін пойыздардан бастап, механикаландырылған көліктердің әртүрлі түрлері енгізілді. Бұл логистикалық жағдайды едәуір жақсартты. Қарсыластардың әскерлері енді жылдамдығымен марш ырғағымен шектелмеді. 1860 жылдары Америка Азамат соғысы кезінде пойыздармен маневр жасау болды, бірақ қатысқан әскерлердің саны жүйе тек шектеулі қолдау көрсете алатынын көрсетті. Қарулы пойыздар адамзат қолданған алғашқы қарулы техникалардың бірі болды. Франко-прусс соғысы кезінде прустар, француздар өздерінен үлкен әскерді шығара алатынын білгендіктен, француз бекіністерін қоршап, жою немесе айналып өту арқылы жылдамдыққа қадам басқан жоспар жасады; бұл Kesselschlacht, яғни «қазандық шайқас» деп аталды. Қалған әскерлер қарсылықсыз алға жылжып, маңызды мақсаттарды басып алатын еді. Соғыс жарияланған жағдайда, Пруссия жылдам жұмылдырылып, француз әскерін басып алып, француз әскері толыққанды әрекет ете алмай тұрып жеңіске жетер еді. Бұл тактика 1870 жылы прусс әскері француз әскерін қоршап, жеңіске ұшыратып, Наполеон III-ті тұтқындап, Парижді қоршауға алғанда өте тиімді болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста немістердің ұрыс жоспары да осыған ұқсас болды. Германия Шлиффен жоспары арқылы француз армиясына қарсы «нокаут соққысын» беруге тырысты. Алайда, технология алдыңғы төрт онжылдықта едәуір дамыды; пулеметтер мен күшті артиллерия күш тепе-теңдігін қорғаныс жағына қарай ықпалдады. Барлық жауынгерлер майданды қайтадан қозғалтуға талпынды, бірақ бұл қиындыққа толы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Германия қарсылықты еңсеру үшін жаңа тактиканы енгізді. 1916 жылы Ресей генералы Алексей Брусилов Шығыс майданында Брусилов шабуылы кезінде ұқсас тактиканы қолданды. Толық броньды танктерді енгізу, бірнеше табысты операциялар сериясы арқылы, ақаулық пен траншеялық соғыстың тосқауылдан шығудың жолын ашты, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс британдықтар мыңдаған танктерді кең ауқымды шабуылға жіберуге үлкермей аяқталды. Фуллер 1919 жылғы жоспарды ұсынды, ол танктерді пайдаланып, желілерді бұзып, содан кейін неміс жабдықтау және байланыс желілеріне нұқсан келтіруді көздеді. Соғыс аралық кезеңде британдықтар барлық қарулы соғысты толық механикаландыру идеяларын тәжірибелік механикаландырылған күштермен жасады. Немістер өздерінің ілімдерін қайта қарастырып, инфильтрация тактикасын кеңейтіп, оны моторлық көліктермен күшейтіп, тәсілдерін жаңартты. Хайнц Гудериан броньды ұрыс жүргізудің басты жақтаушысы болды. Неміс әскері бірнеше маңызды элементтерді атап өтті: мобильді жаяу әскер мен артиллериямен үйлесімдегі жан-жақты танктер, жақыннан әуе қолдауы, күштердің жылдам қозғалысы мен шоғырлануы (Schwerpunkt) және агрессивті тәуелсіз жергілікті бастама. Бәрі радиоарқылы қатаң үйлестіріліп, 1940 жылғы Франция шайқасында жаңа тактикаға үлкен үлес қосты. Германиядағы бронетехника туралы теориялар британдық офицерлер Дж. Ф. Фуллер мен Б. Х. Лидделл Харттың соғыс аралық теорияларымен кейбір ортақ белгілерге ие, бірақ британдық армия оларды толыққанды қабылдамады және түсінбеді. Блицкриг пен кеңестік «терен шайқас» ұғымы арасында ұқсастықтар бар, кеңес одағы 1944 жылы оны тиімді пайдаланды және суық соғыс кезінде доктрина ретінде қолдануын жалғастырды.

In the mid 19th century, various forms of mechanized transport were introduced, starting with trains running on steam power. That resulted in significant logistic improvements. Opposing armies were no longer limited in speed by the pace of march. Some train borne maneuvering took place during the American Civil War in the 1860s, but the sizes of the armies involved meant that the system could provide only limited support. Armored trains were among the first armored fighting vehicles employed by mankind. During the Franco Prussian War, the Prussians, knowing that the French could field a larger army than theirs, made a plan that required speed by surrounding the French strongpoints and destroying or bypassing them; it was called the Kesselschlacht, or 'cauldron battle'. The remainder of the army could advance unopposed to take important objectives. If war was declared, Prussia could quickly mobilize and invade, destroy French field forces, and win before the French army could fully react. That tactic was used to devastating effect in 1870 since Prussian forces surrounded and defeated French forces, captured Napoleon III and besieged Paris. The Germans' battle plans for World War I were similar. Germany attempted to repeat the "knock out blow" against the French armies in the Schlieffen Plan. However, technology evolved significantly in the preceding four decades; both the machine gun and more powerful artillery shifted the balance of power toward the defense. All combatants were desperate to get the front moving again, but that proved to be difficult. Germany introduced new tactics with infiltration and stormtrooper "shock troops" toward the end of World War I to bypass resistance. Russian general Aleksei Brusilov used similar tactics in 1916 on the Eastern Front during the Brusilov Offensive. The introduction of fully armored tanks, in a series of increasingly successful operations, presented a way out of the deadlock of attrition and trench warfare, but World War I ended before the British would field thousands of tanks to be put in a large scale offense. Fuller had proposed Plan 1919 to use tanks to break through the lines and then to wreak havoc on the German lines of supply and communication. During the interwar period, the British developed ideas for fully mechanized all arms warfare with the Experimental Mechanized Force. The Germans reviewed their doctrine and revised their approach by expanding on infiltration tactics and amplifying them with motor transport. Heinz Guderian was a leading proponent of armored combat. The German military stressed several key elements: versatile tanks combined with mobile infantry and artillery, close air support, rapid movement and concentration of forces (Schwerpunkt), and aggressive independent local initiative. All was strictly coordinated by radio and contributed to new tactics during the Battle of France in 1940. Theories in Germany about armored warfare have some similarities with interwar theories of British officers J. F. C. Fuller and B. H. Liddell Hart, which the British army failed to embrace and understand fully. There are similarities between blitzkrieg and the Soviet concept of "deep battle," which the Soviets used to great effect in 1944 and continued to use as a doctrine during the Cold War.

Кеңестер терең шайқасы

1920-1930 жылдары КСРО-да "терең шайқас" тұжырымын Маршал Михаил Тухачевский әзірледі және оны Қызыл Армияның жауынгерлік нұсқаулықтарының доктринасына енгізді. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыста атты әскердің механикаландырылған топтарының құрылуына және Суық соғыс кезеңінде операциялық маневрлік топтардың пайда болуына себеп болды.

АҚШ теңіз жаяу әскерінің доктринасы

АҚШ Теңіз жауынгерлері корпусының мәлімдемесіне сәйкес, маневрлік соғыстың негізгі түсініктерінің бірі – маневрдің кеңістік тұрғысынан қарастырылуы, яғни позициялық басымдыққа қол жеткізу үшін маневрді пайдалану. Алайда, АҚШ Теңіз жауынгерлерінің маневр тұжырымдамасы – «жаудың біртұтастығын тез, шоғырланған және күтпеген әрекеттер арқылы бұзуға тырысатын, жаудың төтеп бере алмайтын, дүрбелеңді және үдемелі түрде нашарлайтын жағдай құратын» соғыс философиясы. АҚШ Теңіз жауынгерлерінің нұсқаулығында былай делінген: «Бұл атыс күшінің маңызсыздығын білдірмейді. Керісінше, атыс күші маневрлік соғыстың өзегі болып табылады. Сондай-ақ, біз жауды физикалық тұрғыдан жою мүмкіндігінен бас тартпаймыз. Жағдай туғанда және біздің мақсаттарымызға сәйкес келгенде, жаудың әскерлерін жою үшін от пен күшті шешуші нүктелерге шоғырландырамыз». Батыс Еуропада кең ауқымды кеңестік шабуыл мүмкіндігі АҚШ Армиясының AirLand доктринасының құрылуына себеп болды. Маневрге тікелей назар аудармаса да, ол жаудың жоспарын бұзу үшін бірлескен қаруларды пайдалануға баса мән берді және бұрынғы белсенді қорғаныс тұжырымдамасына қарағанда маневрлік соғысқа қадам жасайтын болып есептелді. Мартин ван Кревельд AirLand доктринасын «маневр мен тозудың арасындағы белгілі бір кезеңдік нүкте» деп бағалады.

Британдық әуе маневрлік доктринасы

Британдық біріккен күштері 2016 жылғы "Әуе маневрі жөніндегі бірлескен доктриналық ескерту" жарияланымдарында әуе шабуылы немесе әуе мобильдік операцияларды қарастырумен шектеледі.

Қазіргі заманғы шектеулер

Маневрлік соғыс жүргізуде табысқа жетудің басты шарты – жаудың маңызды басшылық, қолдау және жауынгерлік бөлімшелерінің орналасуы туралы уақтылы, нақты ақпарат болуы. Егер ақпарат дұрыс болмаса, қолжетімсіз немесе сенімсіз болса, маневрлік соғысқа негізделген стратегияларды табысты жүзеге асыру қиынға айналуы мүмкін. Маневрлік қарсыластың күшін жылдам және жасырын түрде қайта орналастыруға қабілетті болған жағдайында немесе қиындықтар туғанда, маневрлік соғыс стратегияларының жеңіске жету мүмкіндігі төмендейді. 2006 жылғы Ливан соғысы осындай кемшіліктердің ашық көрінуіне мысал болып табылады. Израиль әскерлері, өте күшті қару-жарақтары мен толыққанды әуе басымдығына қарамастан, «Хезболла» басшылық құрылымына шешуші соққы беруге немесе оның тиімді әрекет ету қабілетін төмендетуге қол жеткізе алмады. Үлкен зиян келтіргенімен, Израиль «Хезболланың» шашыраған күштерін табуға және жоюға немесе маңызды басқару орталықтарын бейтараптандыруға үлкермеді. Осы себепті, ол соғыс мақсаттарына жете алмады. Ирактағы көтеріліс те, қарсыластың конвенциялық күштеріне қарсы әскери жеңіс автоматты түрде саяси жеңіске әкелмейтінін көрсетеді. Уильям Линд сияқты кейбір әскери теоретиктер мен полковник Томас Х. Хаммс маневрлік соғыстың кемшіліктерін «төртінші буын соғысы» деп аталатын тұжырымдама арқылы еңсеруді ұсынады. Мысалы, подполковник С. П. Майерс «маневр – бұл тактикалық қақтығыстардың орналасуынан гөрі, науқанды жоспарлау және орындаудың философиялық тәсілі» деп жазады. Майерс маневрлік соғыстың дамуға қабілетті екенін және «қазіргі операциялардағы жедел деңгейде қарсы көтеріліс стратегиясы ретінде науқанды жоспарлау және орындаудағы маневрлік тәсіл өзекті және тиімді болып қала береді» деп қосады. 2022 жылғы Украина соғысының басында Ресейдің шабуылы Украинаның кең ауқымда қолданылатын, иесімен тасымалданатын танкке қарсы зымырандарын кеңінен орналастыруымен тоқтатылды. Ғалым Сет Джонс Ресейдің біріктірілген қаруларды тиімді қолдана алмауынан туған сәтсіздіктен кейін маневрлік соғыстан бас тартып, тозу соғысына көшуге мәжбүр болғанын айтады.

A key requirement for success in maneuver warfare is up to date accurate intelligence on the disposition of key enemy command, support, and combat units. In operations whose intelligence is either inaccurate, unavailable, or unreliable, the successful implementation of strategies based on maneuver warfare can become problematic. When faced with a maneuverable opponent capable of redeploying key forces quickly and discreetly or when tempered, the capacity of maneuver warfare strategies to deliver victory becomes more challenging. The 2006 Lebanon War is an example of such shortcomings being exposed. Despite overwhelming firepower and complete air superiority, Israeli forces were unable to deliver a decisive blow to the command structure of Hezbollah or to degrade its effective capacity to operate. Although inflicting heavy damage, Israel was unable to locate and destroy Hezbollah's diluted force dispositions or to neutralize key command centers. Therefore, it did not meet its war aims. The insurgency in Iraq also demonstrates that a military victory over an opponent's conventional forces does not automatically translate into a political victory. Some military theorists such as William Lind and Colonel Thomas X. Hammes propose to overcome the shortcomings of maneuver warfare with the concept of what they call fourth generation warfare. For example, Lieutenant Colonel S. P. Myers writes that "maneuver is more a philosophical approach to campaign design and execution than an arrangement of tactical engagements". Myers goes on to write that maneuver warfare can evolve and that "maneuverist approach in campaign design and execution remains relevant and effective as a counter insurgency strategy at the operational level in contemporary operations." In the early stages of the 2022 Ukraine war, Russia's advances were stalled by Ukraine's widespread deployment of man portable anti tank missiles. The scholar Seth Jones argued that Russia was forced to abandon maneuver warfare after an inept failure to apply combined arms, forcing a transition to a war of attrition.