Кіріспе

Француз генералы Пол Ауссарес (Pôl Osarès; 7 қараша 1918 жыл - 3 желтоқсан 2013 жыл) – француз армиясының генералы, Екінші дүниежүзілік соғыс, Бірінші Индокитай соғысы және Алжир соғысында қатысқан. Алжир соғысы кезіндегі оның әрекеттері және кейіннен оларды қорғауы үлкен дау тудырды. Ауссарес Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік Африкадағы Бос француз күштеріне қосылды. 1947 жылы оған 11-ші шабуылды батальонның басшылығы тапсырылды, ол Францияның бұрынғы сыртқы барлау агенттігі – Сыртқы құжаттама және қарсы тыңшылық қызметінің (SDECE, кейіннен Бас дирекциясымен алмастырылды. Сыртқы қауіпсіздік – DGSE) құрамына кіретін арнайы жасақ бөлімшесі болды. Ауссарес 2000 жылы француз газеті Le Monde-ге берген сұхбатында Алжир соғысы кезінде азаптауды қолданғанын мойындап, қорғағаннан кейін даулы болды. Ол CBS телеарнасының 60 минуттық бағдарламасына берген сұхбатында бұл қорғауды қайталады, сондай-ақ Аль-Каидаға қарсы күресте азаптауды қолдану қажет екенін айтты және 2001 жылы жарық көрген «Касба шайқасы» кітабында Алжир соғысы кезінде азаптауды қолдануын қорғады. Осы даудан кейін ол генералдық шенінен, әскери форма кию құқығынан және Легион д’Онер орденінен айырылды. 2003 жылғы деректі фильмде Ауссарес 1973 жылы Бразилияға көшкеннен кейін Оңтүстік Америка диктаторларына Аргентина, Боливия, Бразилия, Чили және Парагвайдағы әскери режимдерге қарсы шыққан солшыл оппозицияға қарсы кеңінен қолданылған азаптау туралы кеңес бергені анықталды. Ауссарес сонымен қатар Вьетнамдағы американдықтардың «Финикс» бағдарламасы бойынша ЦРУ-ға кеңес бергенін мойындады, онда азаптау қолданылды. Көз жапқышымен танылатын Ауссарес сол көзін сәтсіздеткен көз операциясы салдарынан жоғалтты.

Ерте өмір және әскери мансап

Ауссарес 1918 жылғы 7 қарашада, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталуына төрт күн қалғанда, Лангедоктағы Тарн департаменті, Сент-Пол-Кэп-де-Жоукс қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, Пол Ауссарес аға, ұлының туған кезінде соғысқа байланысты француз әскерінде қызмет етіп жатқан. 1941 жылы Ауссарес Алжирдің Чершель қаласында офицерлік курсант ретінде бір жыл қызмет етті. 1942 жылы Франциядағы арнайы қызметтер бөліміне ерікті болып қосылды. Ол 1944 жылғы тамызда Германия тылындағы Францияға парашютпен түскен "Джедбург" командасының және "CHRYSLER" командасының мүшесі болды. "Джедбургтер" жау тылында жасырын түрде жұмыс істеп, жергілікті қарсылық күштерін біріктіріп, олардың әрекеттерін одақтас қолбасшылардың тілегімен үйлестірді. "CHRYSLER" Алжирден американдық ұшақ арқылы Ариеж аймағындағы жергілікті француз қарсылық күштерімен жұмыс істеу үшін жіберілді. 1946 жылғы 1 қыркүйекте 11-ші шок батальонына қосылып, 1947 жылдан 1948 жылға дейін батальонды басқарды, содан кейін оны Ив Годар алмастырды. Кейін ол Бірінші Индокитай соғысында 1-ші парашютші-шабуылшы полкінде қызмет етті.

Филиппвилл

1955 жылы ол 41-ші парашютші деми-бригада құрамына бару үшін Алжирдің Филиппвиль қаласына жіберілді, онда ол барлау офицері болып қызмет етті. Ол бейбіт уақытта таратылған, бірақ алжирлік көтерілісшілердің бүліктерін басуды қалаған француз армиясы үшін қажет деп саналған өзінің деми-бригадасының барлау бөлімін қайта құрды. 1955 жылдың 20 тамызында ФЛН (Алжир Ұлттық Азаттық Майданы) Филиппвиль полициясына шабуыл жасады. Ауссарес бұл шабуыл туралы бұрыннан хабардар болғанын және осылайша көп қан төгілудің алдын алғанын мәлімдейді. ФЛН мүшелері ауыл тұрғындарының көптеген ер адамдарын, әйелдерін және балаларын қарусыз, өздерінің алдында адам қалқаны ретінде жүруге мәжбүр еткен. Ауссарес өзінің батальоны осы ер адамдардың, әйелдердің және балалардың 134-ін өлтіргенін, ал жүздеген адамдар жараланғанын хабарлады. Оның сөзіне сүйенсек, оның тарапынан екі адам қаза тапты, ал шамамен жүзге жуық адам жарақат алды. (Ауссарес, 41-бет)

Суэц операциясы

1956 жылдың көктемінде ол Англияның Солсбери қаласындағы бір айлық, аса құпия жаттығу лагеріне қатысып, Суэц каналындағы шайқасқа дайындалды. 1956 жылдың мамыр айында Суэц каналына бет алған парашютшілермен жаттығуларын жалғастыру үшін Алжирдің Боне қаласына қайтып келді. 1 маусымда 1956 жылы парашютпен секіру кезінде омыртқасы сынды, бұл оның Суэц операциясына қатысуына кедергі келтірді.

Алжирде Массумен бірге қызмет ету

Генерал Жак Массу, Филиппвилдегі көтерілістерге қарсы Аусарсестің жұмысын байқағаннан кейін, оған Алжирде ФЛН-ді бақылауға агент ретінде өзінің басшылығымен жұмыс істеуді бұйырды. Аусарсес 1957 жылдың 8 қаңтарында Алжирде қызметке келді. Алжир шайқасы кезінде ол Жак Массудың бас атқарушысы және барлаушысы болды. 28 қаңтарда ол ФЛН ұйымдастырған қалалық ереуілді қатаң шаралармен тоқтатты. Әскерлер барлық коммуналдық қызметкерлерді күшпен жұмыстарына жеткізді. Дүкендердің есіктерін күшпен ашып, иелері тонаудан қорқып, дүкендерін ашуға мәжбүр болды. Кейін 1957 жылы ол өз әскерлеріне ФЛН-нің маңызды мүшесі Ларби Бен М’Хидиді өз-өзіне қол жұмсағандай етіп, аспақтап тастауға бұйрық берді. Тағы бір оқиғада ол түрмедегі ғимараттың 6-қабатынан әл-Фарабидің белгілі алжирлік адвокаты Али Буменджелді лақтырып тастауға бұйрық берді, оның өзіне-өзі қол жұмсағанын мәлімдеді. Франция екі өлімнің де өз-өзіне қол жұмсау екенін жариялады, бірақ Аусарсес 2000 жылы екі қастандықтың да жасалғанын мойындады.

Сот

Ауссарестің француз мемлекеттік иерархиясының ең жоғарғы деңгейлері азаптауды бұйырғандығын көрсеткен мәлімдемелерінен кейін, Human Rights Watch президент Жак Ширакқа (РПР) Ауссареске соғыс қылмыстары бойынша қудалау салу туралы хат жіберді, бұл ретте бұрынғы кешірімдерге қарамастан, мұндай қылмыстар, сондай-ақ адамзатқа қарсы қылмыстар да болуы мүмкін, кешірілмейтінін мәлімдеді. Ligue des droits de l'homme (LDH, Адам құқықтары лигасы) оған қарсы "соғыс қылмыстарын мақұлдағаны" үшін шағым түсірді, себебі Пол Ауссарес азаптауды қолдануды ақтады, оның пікірінше, қажеттілік қорғанысы [AKA: Жамандықтардың арасынан таңдау] және/немесе өзін-өзі қорғау арқасында өмірлер сақталған (бірақ ол бұл терминді нақты қолданбады). Париждегі ірі сот оны 7500 евро айыппұл төлеуге үкім кесті, ал оның азаптауды қорғаған кітабын жариялаған Plon және Perrin баспа үйлеріне әрқайсысы 15000 евро айыппұл салынды. 2003 жылғы сәуірдегі апелляциялық сот бұл үкімді күшінде қалдырды. 2004 жылғы желтоқсанда Кассациялық сот шағымды қараудан бас тартты. Кассациялық сот өз шешімінде "сөз бостандығының негізі болып табылатын ақпарат беру бостандығы" "адамдық қадір-қасиетке қайшы және жалпыға бірдей ұнатпайтын әрекеттерді ақтаумен бірге фактілерді жариялауға" немесе "оның авторын мақтауға" алып келмейтінін мәлімдеді. Ауссарес кітабында: "Төтенше жағдай туғанда азаптау қажет болды" деп жазған.

Алжирден кейін

Ауссарестің соғыстан кейін әскери мансабы табысты болды. Көптеген әріптес офицерлерінен айырмашылығы, ол француз әскерлері күштерін шығара бастағаннан кейін Алжирдегі күресті жалғастыру үшін OAS жауынгерлік тобына қосылуды қаламады. 1961 жылы ол АҚШ-тағы француз дипломатиялық миссиясының әскери атташесі болып тағайындалды, ол бұрынғыда оның басқаруында болған Алжир соғысының он ардагерімен бірге. АҚШ-та ол сондай-ақ Солтүстік Каролина штатындағы Форт-Брэггте 10-шы арнайы күштер тобымен бірге қызмет етті, бұл топ конвенциялық емес соғыс тактикасына маманданған әскери бөлім еді. Ол онда Алжир шайқасынан алынған сабақтарды оқытты, оның ішінде бүлікке қарсы тактика, тергеу және азаптау әдістері болды делінеді. Ауссаресстің сөзіне сүйенсек, ол әсіресе полковник Тринкьердің «бұзықшылық соғысы» туралы кітабынан сабақ берді (Ауссарес Алжирде Тринкьердің қол астында қызмет еткен). Американың Вьетнам кезеңіндегі «Феникс» бағдарламасы, Вьетконг мүшелігіне күдіктілерге қарсы азаптау (электр тогымен азаптау, суға батыру және зорлау сияқты) қолданған, Ауссаресстің американдық шәкірттерінен шабыттанды, олар Тринкьердің кітабының көшірмесін ЦРУ агенты Роберт Комерге жібергеннен кейін. Кейінірек АҚШ армиясының полковнигі Карл Бернард «Осы кітаптан бастап [Қазіргі соғыс] «Феникс» жобасы жоспарланды» деп еске алды. Алайда Роберт Л. Миллер Ауссаресстің кейінгі кітабының кіріспесінде американдық офицерлер бүліктерді жеңу үшін азаптау мен шұғыл өлім жазасының тиімділігі туралы Ауссаресстің ұсыныстарын қабылдамағанын мәлімдеді. Ауссарес 1973 жылы әскери диктатура кезінде Бразилияға көшті, онда ол әскерилермен өте жақын байланыста болды. Чилидің DINA-ның бұрынғы басшысы, генерал Мануэль Контрерасқа сәйкес, Чили офицерлері Ауссаресстің бұйрығымен Бразилияда оқытылды және Оңтүстік Америка хунталарына бүлікке қарсы соғыс және Аргентина, Боливия, Бразилия, Чили, Парагвай және Уругвайдағы әскери режимдерге қарсы оппозицияға қарсы кеңінен қолданылған азаптауды қолдану туралы кеңес берді.

Танымал мәдениет

Жан Лартегуйдің "Сентуриондар" және "Преториандар" романдарындағы Джулиан Бойсфеурас кейіпкері, Лартегуйдің сөзіне сүйенсек, ешкімнің прототипі емес, бірақ көптеген адамдар оның кем дегенде ішінара Ауссарес пен Роджер Тринкьерден шабыттанғанын айтады. Дженс Бьёрнбоудың "Оқ-дәрі қоймасы" романындағы "асыл жазалаушылар" санаториясындағы тұтқынның өмірбаяны Ауссареспен бірдей: ол Алжирде қызмет еткен және кейіннен әдістерін Оңтүстік Америкалық өлім отрядтарына үйреткен деп суреттеледі.