Кіріспе
Пироксинит – пироксен тобының минералдарынан тұратын ультрамафикалық магмалық тау жынысы, мысалы, авгит, диопсид, гиперстен, бронзит немесе энстатит. Пироксиниттер клинпироксиниттерге, ортопироксиниттерге және екі түрлі пироксен қамтитын вебстериттерге жіктеледі (төмендегі схеманы қараңыз). Бұл топқа жақын мүйізді блендиттер де жатады, олар негізінен мүйізді блендиттен және басқа амфиболдардан тұрады. Олар көбінесе магмалық текті, бірақ кейбір пироксиниттер Шотландияның метаморфты Льюис кешеніне кіреді. Пироксенге бай тау жыныстары пироксенді горнфелс фациесі деп аталатын контакттық метаморфизм нәтижесінде пайда болады, олардың құрамында кремнийлі шөгінділер немесе базальттық протолиттер болады және сәйкесінше метапелиттер мен метабазиттерге жатады.
Pyroxenite is an ultramafic igneous rock consisting essentially of minerals of the pyroxene group, such as augite, diopside, hypersthene, bronzite or enstatite. Pyroxenites are classified into clinopyroxenites, orthopyroxenites, and the websterites which contain both types of pyroxenes (see diagram below). Closely allied to this group are the hornblendites, consisting essentially of hornblende and other amphiboles. They are essentially of igneous origin, though some pyroxenites are included in the metamorphic Lewisian complex of Scotland. The pyroxene rich rocks, which result from the type of contact metamorphism known as pyroxene hornfels facies, have siliceous sediment or basaltic protoliths, and are respectively metapelites and metabasites.
Интрузивті және мантиялық пироксиниттер
Игнейлік пироксиниттер габбролар мен нориттермен тығыз байланысты, олар фельдшпаттың болмауымен ерекшеленеді, ал перидотиттер 40%-дан астам оливин қамтиды. Бұл байланысты олардың қалыптасу жолы да көрсетеді, себебі олар көбінесе габбро мен перидотит массаларымен бірге кездеседі және жеке-жеке сирек табылмайды. Олар көбінесе өте ірі ұсақталған, бірнеше сантиметрге жететін жеке кристалдарды қамтиды. Оливин мен фельдшпаттан басқа, негізгі қосымша минералдар – хромит және басқа шпинельдер, гранат, магнетит, рутил және скаполит болып табылады. Пироксиниттер ультрамафикалық интрузияларда магма камерасының түбінде пироксин кристалдарының жинақталуы арқылы кумуляттар түрінде қалыптасуы мүмкін. Бұл жерде олар әдетте габбро және анортит жинақталған қабаттарымен байланысты болады және көбінесе интрузияның жоғары бөлігінде орналасады. Олар магнетит қабаттарымен, илменит қабаттарымен бірге кездесуі мүмкін, бірақ хромит жинақталғандары сирек. Пироксиниттер перидотит массаларының ішінде қабаттар түрінде де кездеседі. Бұл қабаттар көбінесе Жоғарғы мантияның жоғары көтерілетін магмалары мен перидотит арасындағы реакция нәтижесі ретінде қарастырылады. Қабаттардың қалыңдығы әдетте бірнеше сантиметрден бір метрге дейін жетеді. Базальтта және кимберлитте ксенолиттер түрінде кездесетін пироксиниттер осындай қабаттардың фрагменттері ретінде интерпретацияланады. Кейбір мантиялық пироксиниттерде гранат болғанымен, олар эклогиттер емес, себебі олардағы клинопироксин омфацитке қарағанда аз мөлшерде натрий қамтиды, ал пироксиниттердің құрамы әдетте базальттан өзгеше болады. Пироксиниттер базальттың генезінде маңызды рөл атқаруы мүмкін (мысалы, Lambart et al., 2016), магма өндірісіне тікелей үлес қосу арқылы немесе эклогиттің жартылай еруінен пайда болған перидотит пен магма арасындағы реакция нәтижесінде жанама түрде (мысалы, Sobolev and others, 2007).
Пироксинитті лавалар
Толығымен пироксеннен тұратын жанартаулық тау жыныстары сирек кездеседі, олар архейлік жасыл тас белдеулеріндегі спинифекс текстуралы тік сызықты денелермен, лава түтіктерімен және қалың лава ағындарымен ғана шектеледі. Мұнда пироксинит лавалары лава ағынының түбінде пироксеннің орнында кристалдануы және жинақталуы нәтижесінде пайда болады, бұл ерекше спинифекс текстурасын қалыптастырады, сонымен қатар кейде мезокумулаттық және ортокумулаттық сегрегациялар да пайда болады. Бұл мәні бойынша коматит лава ағындарындағы оливин спинифекс текстураларының қалыптасуымен ұқсас, тек магма химиясы пироксеннің кристалдануына жағдай жасау үшін өзгешеленеді. Типтік орны – Батыс Австралияның Мурчисон аймағындағы Гуллева жасыл тас белдеуі және Лавертонның жанындағы Дукетон белдеуі, онда пироксен спинифекс лавалары алтын кендерімен тығыз байланысты.
Тарату
Олар көбінесе габбро мен перидотитте бөгеттер немесе сегрегациялар түрінде кездеседі: Шетландта, Гудзон өзеніндегі Кортлендте, Солтүстік Каролинада (вебстерит), Балтиморда, Жаңа Зеландияда және Саксонияда. Олар сондай-ақ Оңтүстік Африкадағы Бушвельд магмалық кешенінде және Зимбабведегі Ұлы Дикке кездеседі. Пироксиниттер көбінесе төмен температурадағы кері метаморфизм және тозу әсерінен серпентизацияға ұшырайды. Тау жыныстары көбінесе серпентинмен толық ауыстырылады, олар кейде гиперстеннің қабаттануы және аугиттің тікбұрышты айырылуы сияқты бастапқы минералдардың бастапқы құрылымдарын сақтайды. Қысымдық метаморфизм кезінде мүйізді бленда дамиды және әртүрлі амфиболиттер мен мүйізді блендалы шисталар пайда болады. Кейде пироксинге бай тау жыныстары нефелин сиенитінің базалық фациялары ретінде кездеседі; Шотландияның Лох-Борралан магмалық кешенінде табылған борланит түрімен байланысты меланит пироксиниттері осыған жақсы мысал.