Кіріспе

Криптокристалл кремний қышқылынан және микрогранулярлы кварцтан кезекпен тұратын тау жынысы. Агат (['/æ//ɡ//ɪ//t/ AGit]) – халцедонның жолақты түрі, ол түрлі-түрлі түстерде кездеседі. Агаттар көбінесе жанартаулық және метаморфтық тау жыныстарының ішінде пайда болады. Ежелгі Грецияда агаттан әшекей бұйымдар жиі жасалған, грек жауынгерлерінің әшекейлері мен мөрлері үшін қолданылған, ал тесілген және жылтыратылған агаттан жасалған мұқабалы алқалар Инд өзені цивилизациясының б.з.д. III мыңжылдығына дейін жетеді.

Этимология

Тасқа Теофраст, грек философы және табиғаттанушысы, ат қойды. Ол б.з.б. 4-3 ғасырлар аралығында Сицилиядағы Дирилло өзенінің жағалауында немесе Ахатес (Ἀχάτης) өзенінде осы тасты тапқан.

Құрылысы мен қасиеттері

Агат минералдары бұрыннан бар тау жыныстарының үстінде немесе ішінде қалыптасады, осыдан олардың қалыптасу уақытын дәл анықтау қиынға түседі. Олардың жатырлықтары архей эонына дейін қалыптасқан деп саналады. Агаттар көбінесе жанартаулық тау жыныстарының қуыстарында түйіршіктер түрінде кездеседі. Бұл қуыстар сұйық жанартау материалдарының ішінде тұтқындалған газдардан пайда болып, қуысшалар құрайды. Содан кейін бұл қуыстар жанартаулық сұйықтықтан алынған кремнийге бай сұйықтықтармен толтырылады. Ерітіндінің сипаттамаларының немесе жиналу жағдайларының өзгеруі келесі қабаттардың да сәйкес өзгеруіне алып келуі мүмкін. Қабаттардың осы өзгеруі халцедонның жолақтарына әкеледі, көбінесе жолақты агатты құрайтын кристалдық кварц қабаттарымен кезектеседі. Агат қуыстың ішінде кристалдар қалыптастырады, және әрбір кристалдың төбесі қуыстың ортасына қарай бағытталуы мүмкін. Бастапқы қабат көбінесе қара-жасыл түсті болады, бірақ темір оксидінің әсерінен өзгеруі мүмкін, нәтижесінде тотқа ұқсас түс пайда болады. Мексикада кездесетін "Crazy lace agate" көбінесе күрделі өрнегімен және жарқын түстерімен ерекшеленеді, бүкіл тасқа шашыраған контурлық сызықтар мен дөңгелек тамшылардың кездейсоқ таралуын көрсетеді. Тас әдетте қызыл және ақ түсті, бірақ сары және сұр түстердің үйлесімдері де кездеседі. "Moss agate", аты айтқандай, мүк тәрізді өрнекке ие және жасыл түсті болады. Түсі өсімдік өсуінен емес, халцедон мен тотыққан темірдің қоспасынан пайда болады. Дендритті агат та вегетативтік белгілерді көрсетеді, оның ішінде марганец пен темір оксидтерінің болуынан пайда болған папоротник тәрізді өрнектер бар. "Turritella agate" (Elimia tenera) ұзын спиральді қабықтары бар тұщы су Turritella гастроподтарының қазылған қабықтарынан түзіледі. Сол сияқты, маржан, тасбаған ағаш, кеуекті тау жыныстары және басқа да органикалық қалдықтар да агат құрауы мүмкін. "Lake Michigan cloud agate" сияқты суық су агаттары жанартау процестерінде пайда болған жоқ, керісінше теңіздік әк және доломит қабаттарында қалыптасқан. Жанартаулық агаттар сияқты, суық су агаттары да тастың түбіндегі қалталар мен тігістерді жапқан кремний гельдерінен пайда болды. Бұл агаттар әдетте азырақ боялған, сұр және ақ халцедонның жолақты сызықтарымен сипатталады. "Greek agate" - б.з.б. 400 жылға дейін Сицилияның бұрынғы грек колониясында табылған ақшыл ақтан қоңыр түсті агаттың атауы. Гректер оны зергерлік бұйымдар мен моншақтар жасауға пайдаланған. "Brazilian agate" қабатты түйіндердің үлкен геодалары түрінде кездеседі. Бұл түстер ақ және сұр түстермен араласқан қоңыр түсті тонмен сипатталады. Ол көбінесе сәндік мақсаттар үшін түрлі түстерге боялады. "Polyhedroid agate" көпбұрышқа ұқсас жазық бүйірлі пішінде қалыптасады. Кесілгенде, ол көбінесе концентрлі көпбұрыштардың ерекше қабатталуын көрсетеді. Өсу кристаллографиялық бақылауда болмайды, бірақ бұрыннан бар кристалдар арасындағы кеңістіктердің толтырылуынан туындайды. "Iris agate" - ұсақ жолақты және әдетте түссіз агат, жұқа кесілгенде ақ жарықтың спектрлік ыдырауын оның құрамдас түстеріне көрсетеді, бұл үшін дюймге 400-ден 30,000-ға дейін жолақтар қажет. Агаттың басқа түрлері: "Holley blue agate" (кейде "Holly blue agate" деп те жазылады), Орегон штатының Холли қаласының маңында ғана кездесетін сирек қара көк түсті тас агат; "Lake Superior agate"; "Carnelian agate" (қызыл реңктері бар); "Botswana agate"; "Plume agate"; "Condor agate"; ағын арналары немесе шұңқыр өлшемді "түтіктер" бар "Tube agate"; қорғаныс қаздар мен қабырғаларын еске түсіретін концентрлі белдеулері бар "Fortification agate"; Минессота штатының Кроу-Винг округіне жақын Куюна темір кенінде ғана кездесетін "Binghamite"; гидротермиялық түрде жиналған гематит қабатының үстінде мөлдір агат қабатының нәтижесінде пайда болатын иридесцентті, ішкі жарқылы немесе "от" көрсететін "Fire agate"; Мэриленд штатында ғана кездесетін қызыл және сары түсті "Patuxent River stone"; және кейде сулы кішкентай көпіршіктер бар ұсақ су тамшыларын қамтитын "Enhydro agate". Агат - зергерлік бұйымдар жасауға жиі қолданылатын әмбебап асыл тас. Агат беріктігімен бағаланады, Мосс шкаласы бойынша қаттылығы 6,5-7. Ол түрлі-түсті, жолақты өрнектерімен және кең түстік диапазонымен танымал. Агат қызыл, қызғылт сары, сары, жасыл, көк, күлгін және қызғылт түстердің, сондай-ақ қара және ақ түстердің әртүрлі түстерінде кездеседі. Агат әдетте басқа асыл тастарға қарағанда қолжетімдірек.

Қолданылуы

Агат – қатты тастан ою өнерінде қолданылатын ең көп таралған материалдардың бірі. Ол көптеген ежелгі қоныстарда табылды, бұл оның ежелгі әлемде кеңінен қолданылғанын көрсетеді. Мысалы, Крит аралындағы Кноссос археологиялық қазбалары қола дәуірі Миной мәдениетіндегі оның ролін көрсетеді. Сондай-ақ, ол ғасырлар бойы теріні жылтырату құралы ретінде пайдаланылып келген. Декоративтік өнерде одан шыналар, брошкалар немесе басқа да әшекейлер, қағаз пышақтар, сия қаптар, мәрмәр және мөрлер жасалады. Агат бүгінде де сәндік бұйымдар, кабошондар, моншақтар, ою-өрнектер мен интарсия өнері үшін, сондай-ақ әр түрлі өлшемдегі және текті жылтыратылған және домалатылған үлгілер үшін қолданылады. Идар-Оберштейн – агатты өнеркәсіптік деңгейде пайдаланған орталықтардың бірі. Бастапқыда жергілікті агаттардан Еуропа нарығы үшін түрлі бұйымдар жасалса, 20-ғасырдың басында бұл бизнес жаһандануға ұшырады: Идар-Оберштейн Бразилиядан кеме балласты ретінде үлкен көлемде агат импорттады. Олар түрлі химиялық процестерді қолдана отырып, түрлі-түсті моншақтар жасап, оларды бүкіл әлемге сатты. Агат тастар өнер мен қолөнерде ұзақ жылдардан бері қолданылып келеді. Орегон штатындағы Яхатс қаласындағы пресвитериан шіркеуінің ғибадатханасындағы алты терезе жергілікті жағажайлардан жиналған агаттардан жасалған. Агаттың өнеркәсіптік қолданылуы оның қаттылығын, жоғары жылтыратылған бетін сақтау қабілетін және химиялық әсерге төзімділігін пайдаланады. Ол дәстүрлі түрде зертханалық таразылар мен дәлдік маятниктері үшін пышақ жиектерін жасауға, ал кейде химиялық заттарды ұсату және араластыру үшін илемдер мен домалақтар жасауға қолданылған.

Денсаулыққа әсері

Үндістан мен Қытайда силикоз сияқты тыныс алу аурулары, сондай-ақ агат өнеркәсібімен айналысатын жұмысшылар арасындағы туберкулездің көбеюі зерттелді.