Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Таулардың қалыптасуына жататын геологиялық процестер
Geological processes that underlie the formation of mountains
Таулардың қалыптасуы – Жер қыртысының (тектоникалық плиталардың) ірі масштабты қозғалыстарымен байланысты геологиялық процестердің жиынтығы. Қатпарлану, жарылу, жанартаулық активтік, магмалық интрузия және метаморфизм – барлығы тау құрылысының орогендік процесінің бөлігі болуы мүмкін. Таулардың қалыптасуы, олардың үстіндегі геологиялық құрылымдармен міндетті түрде байланысты емес. 18-шы ғасырдың соңынан бастап 1960-шы жылдары плиталық тектоникамен ығыстырылғанға дейін, көптеген таулардың қалыптасуын түсіндіру үшін геосинклиналь теориясы қолданылды. Жасалған ландшафт ерекшеліктерін жатқан тектоникалық процестермен байланыстырып түсіну тектоникалық геоморфология деп аталады, ал геологиялық тұрғыдан жас немесе дамып жатқан процестерді зерттеу – неотектоника деп аталады.
Mountain formation refers to the geological processes that underlie the formation of mountains. These processes are associated with large scale movements of the Earth's crust (tectonic plates). Folding, faulting, volcanic activity, igneous intrusion and metamorphism can all be parts of the orogenic process of mountain building. The formation of mountains is not necessarily related to the geological structures found on it. From the late 18th century until its replacement by plate tectonics in the 1960s, geosyncline theory was used to explain much mountain building. The understanding of specific landscape features in terms of the underlying tectonic processes is called tectonic geomorphology, and the study of geologically young or ongoing processes is called neotectonics.
Тау түрлері
Таулардың бес негізгі түрі бар: жанартаулық, қатпарлы, үстірт, жарылымдық және күмбезді. Жергілікті масштабта қолданылатын толықрақ жіктеу, плиталық тектоника теориясынан бұрын қалыптасқан және осы түрлерге қосымша түрлерді қосады.
There are five main types of mountains: volcanic, fold, plateau, fault block, and dome. A more detailed classification useful on a local scale predates plate tectonics and adds to these categories.
Жанартау таулары
Тектоникалық тақталардың қозғалысы тақта шекаралары бойында жанартауларды жасайды, олар атқылап, таулар құрайды. Вулканикалық доға жүйесі – тереңге батып бара жатқан мұхиттық тақтаның қабығы еріп, суды бірге батыратын субдукция аймағына жақын орналасқан жанартаулар тізбегі. Көптеген жанартаулар Тынық мұхитының айналасындағы белдеуде (Тынық мұхитының отты шеңбері) және Жерорта теңізінен Азия арқылы Индонезия архипелагындағы Тынық мұхиты белдеуімен қосылатын тағы бір белдеуде кездеседі. Жанартау тауларының ең маңызды түрлері – композиттік конус немесе стратовулкандар және қалқан тәрізді вулкандар. Қалқан тәрізді вулканның төмен тұтқырлыққа ие материалдың, негізінен базальттың шығуына байланысты көлбеу конусы болады. Мауна-Лоа 4° 6° бұрышпен классикалық мысал. (Көлбеу және тұтқырлық арасындағы қатынас тыныштық бұрышы тақырыбына жатады.) Композиттік вулкан немесе стратовулканның конусы тік көтеріледі (33° 40°), себебі шығарылатын материалдың тұтқырлығы жоғары, ал атқылаулар қалқан тәрізді вулкандарға қарағанда күштірек және сирек болады. Мысалдарға Везувий, Килиманджаро, Фудзи тауы, Шаста тауы, Худ тауы және Рейнир тауы жатады.
Movements of tectonic plates create volcanoes along the plate boundaries, which erupt and form mountains. A volcanic arc system is a series of volcanoes that form near a subduction zone where the crust of a sinking oceanic plate melts and drags water down with the subducting crust. Most volcanoes occur in a band encircling the Pacific Ocean (the Pacific Ring of Fire), and in another that extends from the Mediterranean across Asia to join the Pacific band in the Indonesian Archipelago. The most important types of volcanic mountain are composite cones or stratovolcanoes and shield volcanoes. A shield volcano has a gently sloping cone because of the low viscosity of the emitted material, primarily basalt. Mauna Loa is the classic example, with a slope of 4° 6°. (The relation between slope and viscosity falls under the topic of angle of repose.) A composite volcano or stratovolcano has a more steeply rising cone (33° 40°), because of the higher viscosity of the emitted material, and eruptions are more violent and less frequent than for shield volcanoes. Examples include Vesuvius, Kilimanjaro, Mount Fuji, Mount Shasta, Mount Hood and Mount Rainier.
Қиылысқан таулар
Пластиналар соқтығысқанда немесе бірінің астына екіншісі сығысып кіргенде (яғни, бірі екіншісінің үстіне шығарда), пластиналар бүгіліп, қатпарланып, таулар пайда болады. Көптеген ірі континенттік тау жүйелері итеру және қатпарлану немесе орогенезбен байланысты. Мысалы, Балқан таулары, Юра және Загрос таулары.
When plates collide or undergo subduction (that is, ride one over another), the plates tend to buckle and fold, forming mountains. Most of the major continental mountain ranges are associated with thrusting and folding or orogenesis. Examples are the Balkan Mountains, the Jura and the Zagros mountains.
Блок таулар
Ақаулық блок көтерілген немесе еңкейген кезде, блок тау пайда болуы мүмкін. Көтеріңкі блоктар хорст, ал төмендіктер грабен деп аталады. Жер бетінің кеңеюі созу күштерін тудырады. Созу күштері тақтаның жарылуына жеткілікті болғанда, орталық блок қос жақтағы блоктарға қатысты төмен түседі. Мысалы, Сьерра-Невада таулары, онда делминация 650 км ұзындығы және 80 км ені бар блок құрады. Бұл блок көптеген жеке бөліктерден тұрады, олар көлбеу батысқа қарай еңкейген, ал шығысқа қараған тік беткейлер континенттік АҚШ-тың ең биік тау қатарын құрайды. Тағы бір мысал – Болгариядағы Рила-Родоп массиві, оның құрамында Беласица (сызықтық хорст), Рила тауы (күмбезді хорст) және Пирин тауы бар – бұл Струма және Места өзендерінің күрделі грабен аңғарлары арасында орналасқан алып антиклинді құрайтын хорст.
When a fault block is raised or tilted, a block mountain can result. Higher blocks are called horsts, and troughs are called grabens. A spreading apart of the surface causes tensional forces. When the tensional forces are strong enough to cause a plate to split apart, it does so such that a center block drops down relative to its flanking blocks. An example is the Sierra Nevada range, where delamination created a block 650 km long and 80 km wide that consists of many individual portions tipped gently west, with east facing slips rising abruptly to produce the highest mountain front in the continental United States. Another example is the Rila–Rhodope massif in Bulgaria, including the well defined horsts of Belasitsa (linear horst), Rila mountain (vaulted domed shaped horst) and Pirin mountain—a horst forming a massive anticline situated between the complex graben valleys of the Struma and Mesta rivers.
Пассивті маржаның көтерілуі
Орогендік таулардан өзгеше, Скандинавия таулары, Гренландияның шығысы, Бразилияның жоталары немесе Австралияның Ұлы бөлінуі сияқты биік пассивті континенттік шекараларды түсіндіретін жалпы қабылданған геофизикалық модель жоқ. Әртүрлі биік пассивті континенттік шекаралар көтерілудің бірдей механизмін бөліседі деп есептеледі. Бұл механизм Жер литосферасындағы алысқа таралатын кернеулермен байланысты болуы мүмкін. Осы көзқарас бойынша, биік пассивті шекараларды алып антиклинальді литосфералық бүктелулермен салыстыруға болады, мұнда бүктелу жұқадан қалың қыртысқа өту аймағына горизонтальды қысымның әсерінен туындайды (барлық пассивті шекаралардағыдай).
Unlike orogenic mountains there is no widely accepted geophysical model that explains elevated passive continental margins such as the Scandinavian Mountains, eastern Greenland, the Brazilian Highlands, or Australia's Great Dividing Range. Different elevated passive continental margins most likely share the same mechanism of uplift. This mechanism is possibly related to far field stresses in Earth's lithosphere. According to this view elevated passive margins can be likened to giant anticlinal lithospheric folds, where folding is caused by horizontal compression acting on a thin to thick crust transition zone (as are all passive margins).
Ыстық нүктелер вулкандары
Ыстық нүктелер Жердің мантиясындағы мантиалық қауырсын деп аталатын магма көзімен қамтамасыз етіледі. Бұрын мұхиттық қабыршақтың балқыуымен байланысты деп есептелгенімен, жақындағы дәлелдер бұл байланысты жоққа шығарады. Қауырсынның қалыптасу механизмі зерттеу нысаны болып қалады.
Hotspots are supplied by a magma source in the Earth's mantle called a mantle plume. Although originally attributed to a melting of subducted oceanic crust, recent evidence belies this connection. The mechanism for plume formation remains a research topic.
Ақаулық блоктары
Таулардың пайда болуына себеп болатын Жер қыртысының бірнеше қозғалыстары жарылымдармен байланысты. Бұл қозғалыстарды қабаттардың реологиясы мен изостазия күштерін қолдана отырып, көтерілген блоктың биіктігін және блоктар арасындағы жарықтың енін болжауға мүмкіндік беретін талдауға болады. Жарылулар мен жарылымдардың қозғалысын болжауға арналған алғашқы иілгіш тақта модельдері бүгінгі кинематикалық және иілу модельдеріне дамыды.
Several movements of the Earth's crust that lead to mountains are associated with faults. These movements actually are amenable to analysis that can predict, for example, the height of a raised block and the width of an intervening rift between blocks using the rheology of the layers and the forces of isostasy. Early bent plate models predicting fractures and fault movements have evolved into today's kinematic and flexural models.