Кіріспе

Американдық биотехнологиялық фирма (1981–2006)

Chiron Corporation («KYron») – 1981 жылы құрылған, Калифорния штатының Эмеривилл қаласында орналасқан, 2006 жылдың 20 сәуірінде Novartis компаниясы сатып алған американдық көпұлтты биотехнологиялық фирма. Оның бес құрлықтағы он сегіз елде кеңселері мен құрылыстары болды. Chiron компаниясының қызметі мен зерттеулері үш негізгі салаға бағытталған: биофармацевтика, вакциналар және қанды тексеру. Chiron вакциналары мен қанды тексеру бөлімшелері Novartis Vaccines and Diagnostics компаниясын құру үшін біріктірілді, ал Chiron BioPharmaceuticals Novartis Pharmaceuticals компаниясына енгізілді. 2014 жылы Novartis қан құю диагностикасы бөлімшесін Grifols компаниясына сатуды аяқтады және вакциналар бөлімшесін GlaxoSmithKline компаниясына сату туралы келісімдерді жариялады.

Ерте тарих

1981 жылы «Chiron» компаниясын төрағасы Уильям Дж. Рутер, президенті және бас атқарушы директоры профессор Эдвард Пенхует, сондай-ақ ғылыми-зерттеу жөніндегі вице-президенті Пабло ДТ Валенсуэла құрды. Барлығы Калифорния университетінің академиктері болды: Пенхует Берклиде сабақ беруді жалғастырды, ал қалғандары Сан-Францискодан. Компанияның мақсаты – гендік инженерияны қолданып вакциналар жасау, сондай-ақ ЖИТС, герпес және безгек сияқты ауруларды емдеу, алдын алу және диагностикалау болды. Басқа серіктестіктердің ішінде «Thicon Inc.» жараларды емдеу үшін өсу факторы гормонын әзірлеумен, ал «Merck & Co» қолда бар гепатит B вакцинасын жақсартумен айналысты. 1982–1988 жылдар аралығында «Chiron» Эмеривилл зертханаларында гепатитті емдеу үшін қарқынды молекулалық биологиялық зерттеулер жүргізілді. 1987 жылы Рутер және оның Эмеривиллдегі зерттеу тобы гепатит B-ға қарсы алғашқы коммерциялық генетикалық инженериямен жасалған вакцинаны жасады. Екі жыл өткен соң, 1989 жылы доктор Майкл Хоутон, доктор Ки Лим Чоо және доктор Джордж Куо, АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталығындағы (CDC) доктор Дэниел Брэдлимен бірлесе отырып, А және В емес гепатитінің 80-90% жағдайына жауапты вирустық агенттің геномын анықтады – бұл агент гепатит C вирусы деп аталды. Осы маңызды жаңалық үшін Майкл Хоутон 2020 жылы медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегері болды.

Кеңейту

1988 жылы Chiron компаниясы Johnson & Johnson және Warner Lambert компанияларымен бірлесіп, биотехнологиялық дәрі-дәрмектердің келесі буынын әзірлеу үшін Mimesys Inc. атты бірлескен кәсіпорын құрды. Келесі жылы Chiron DuPont компаниясынан келген Грегори Лоулесті президент және бас директор лауазымына тағайындады. Бұл қосымша сатып алуларға әкелді, соның ішінде Ortho Diagnostic Systems компаниясымен бірлесіп DuPont компаниясын сатып алу; Мюнхендегі Adatomed GmbH; Cetus Corporation биотехнологиялық компаниясымен бірігу, себебі Cetus өзінің Interleukin 2 дәрісіне рұқсат ала алмады. Грегори Лоулес кетпеуге келіскеннен кейін, Cetus компаниясының президенті және бас директоры болды, ал 1998 жылы оның орнына Glaxo Wellcome компаниясынан Шон Лэнс, 2003 жылы GlaxoSmithKline компаниясынан Хауард Пайн келді. Cetus компаниясын сатып алғаннан кейін Chiron өз қызметін бес бөлімге бөліп берді: Cetus Oncology – қатерлі ісікке қарсы дәрі-дәрмектер үшін; Biocine Company – вакциналар үшін; Chiron Diagnostics – қанды тексеру және басқа диагностикалық тесттер үшін (кейіннен Bayer AG компаниясына 1,1 миллиард долларға сатылды); Chiron Intraoptics – көз хирургиясы үшін және Chiron Technologies – зерттеу және әзірлемелер үшін. Бір жылдан кейін Berlex Laboratories Inc. компаниясы жасаған рецидивті-ремиттетін склерозды емдеудің алғашқы құралы – бета-интерферон, Бетасерон пайда болды. 1997 жылы Chiron Regranex препаратындағы белсенді компонент – бекаплермин, диабеттік аяқ жараларын емдеуге арналған жергілікті емді ұсынды, оны Ortho McNeil Pharmaceutical Inc. өндірді. 2001 жылы Chiron PathoGenesis компаниясын, цистикалық фиброзбен ауыратын науқастардың өкпе инфекциясын емдеуге бекітілген алғашқы ингаляциялық антибиотик – Tobi антибиотик дәрісі үшін сатып алды. 1996 жылы алғашқы вакцина өнімі – Fluad адъювантты тұмау вакцинасы шығарылды, ал 1998 жылы Behring (Германия) және Sclavo (Италия) еуропалық вакцина бизнесін сатып алу арқылы вакциналар желісі едәуір кеңейтілді. 2003 жылы PowderJect компаниясы сатып алынды, бұл Chiron компаниясын тұмау вакцинасын өндіруші екінші және вакцина бизнесі бойынша әлемдегі бесінші ірі компанияға айналдырды. 1998 жылы Gen Probe компаниясымен бірлесіп Chiron компаниясының нуклеин қышқылы (NAT) тестілеу бизнесі іске қосылды, бір жылдан кейін Procleix жүйесі іске қосылды, ол донорлық қан мен плазмадағы вирустық РНК және ДНК-ны инфекцияның өте ерте кезеңдерінде анықтайды, осы кезде инфекциялық агенттер бар болғанымен иммунодиагностикалық тесттермен анықтау мүмкін емес. 2002 жылы Chiron Matrix Pharmaceuticals Inc. компаниясын және оның тезацитабин өнімін сатып алып, қатерлі ісікке қарсы дәрі-дәрмектер портфелін кеңейтті. Сондай-ақ Chiron Ливерпульдегі зауытында MMR вакцинасын (қызылша, құтыру және жәндік) өндірді. Chiron Crucell компаниясымен бірлесіп (қазір Johnson & Johnson компаниясының бөлігі) Quinvaxem деп аталатын бес компонентті вакцинаны әзірледі, ол балалардағы 5 ауруға қарсы бағытталған.

Сот іс-әрекеттері

1991 жылы Cetus компаниясы сатып алынғанда, Eastman Kodak компаниясы полимераза тізбекті реакция өнімінің құқықтары үшін сотқа шағымданып, бірақ 1993 жылы дау шешілді. Roche Holding A.G. компаниясы Chiron компаниясынан HCV және ВИЧ вирустарын анықтауға арналған жартылай эксклюзивті нуклеин қышқылының (NAT) ғаламдық патенттерін сатып алуға келісім жасады. Делавэр штатындағы сотта кепілдікті бұзу, алаяқтық, немқұрайлы түрде қате ақпарат беру, адалдық және әділдік міндеттемелерін бұзу, сондай-ақ сатып алумен байланысты шартты бұзу туралы талаптар қойылды. 2004 жылы Chiron компаниясы Ұлыбритания үкіметі Ливерпуль қаласындағы зауытындағы Fluvirin грипп вакцинасын өндіруге берген лицензиясын тоқтатқаннан кейін жағымсыз жариялымдарға тап болды, себебі вакцинада ластану болды. Бұл әрекет АҚШ үкіметін вакцина жетіспеушілігіне алып келді. Тамыз айында вакцинаның 4 миллион дозасы Serratia marcescens бактериясымен ластанғаны хабарланды. Компания түзету бағдарламасын іске қосып, 2005 жылы MHRA-дан өндіріс лицензиясын қайта алды. Дегенмен, бұл оқиға 2003 жылы Fluvirin вакцинасын өндіру және жеткізу қабілетін жоғары бағалағаны үшін Chiron компаниясына және оның басшыларына қарсы шамамен 280 миллион долларлық топтық сот процесіне әкелді, бұл Novartis компаниясына зауыт уақытша жабылған кезде Chiron акцияларын нарықтық құнынан төмен бағамен сатып алуға мүмкіндік берді. 2008 жылы 30 миллион доллар төленді.

Бомбалау

2003 жылдың 27 тамызында Калифорния штатының Эмеривилл қаласында «Хирон» компаниясының штаб-пәтерінде екі бомба жарылды. Өздерін «Революциялық жасушалар» деп атаған топ журналистерге электрондық хат жіберіп, жарылысқа өздерінің қатысқандарын мойындады және бұл әрекетінің себебі «Хиронның» жануарлар үстінде тәжірибе жүргізетін «Ханттингдон Life Sciences» компаниясымен бұрынғы шарттары екенін мәлімдеді. ФБР Даниэль Андреас Сан-Диегоны басты күдікті деп танып, оны ФБР-дің іздеп отырған ең қауіпті террористер тізіміне қосты.

Хиронның ақыры

Novartis Corporation 1996 жылы Sandoz Laboratories және Ciba Geigy компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды және Федералды сауда комиссиясының шешімі бойынша Chiron компаниясының жартысынан аспайтын үлесіне ие болды. Сандоздың бірнеше еншілес компаниялары монополияға қарсы заңнамаға байланысты сатылды. Бір жыл өткен соң, бұрынғы Chiron компаниясының бір бөлігі сатылып, қалған бөлігі Bayer компаниясына жалға берілді. 2011 жылы Bayer, Novartis-тен жалға алған өндіріс орнынан бас тартатынын хабарлады. Ал Novartis 2013 жылы жаһандық қайта құрылымдау аясында бұрынғы Chiron активтерінің басым бөлігінен айырылды.