Кіріспе

Австрия және көршілес елдер арқылы өтетін Шығыс Альп тауларының бір бөлігі Орталық Шығыс Альптер (link=no) деп аталады, сондай-ақ Австрияның Орталық Альптері (link=no) немесе жай ғана Орталық Альптер деп те айтылады. Олар Австриядағы Шығыс Альптердің негізгі тізбегін және Швейцария, Лихтенштейн, Италия және Словенияның іргелес аймақтарын қамтиды. Олардың оңтүстігінде Оңтүстік Тас Альп таулары жатыр. "Орталық Альптер" термині Австрия географиясында елдің жеті маңызды ландшафт аймағының бірі ретінде кеңінен қолданылады. "Орталық Шығыс Альптер" әдетте Альпілік клуб жіктемесімен (Alpenvereinseinteilung, AVE) байланыстырылатын Шығыс Альптерге қатысты қолданылады. Орталық Альп таулары Альп тауларының шығыс бөлігін, оның орталық тау тізбегін, сондай-ақ солтүстік және оңтүстікке қарай созылатын немесе оны ілесе жүретін жоталарды құрайды. Австрияның Орталық Альптеріндегі ең биік тау – Гросглокнер.

Орналасқан жері

Орталық Альптер Шығыс Альптердің ең биік шыңдарына ие және геологиялық құрамы жағынан ерекшеленетін Солтүстік Тас Альптері мен Оңтүстік Тас Альптері арасында орналасқан. "Орталық Шығыс Альптер" термині көбінесе Австрияда орналасқан, Комо көлі маңындағы Бергамаск Альптерінен бастап, Швейцарияның Граубюнден кантонындағы Бернина жотасы, Рейн өзенінің Лихтенштейн жағалауы бойымен батысқа қарай, Мур өзенінен шығысқа қарайғы төменгі жартастарға дейін, соның ішінде Австрияның Штириясындағы Хохвечселге дейін созылатын Шығыс Альптердің кеңірек аймағын білдіруге де қолданылуы мүмкін. Инн, Салзах және Эннс өзендерінің аңғарлары олардың солтүстік шекарасын, ал Драу өзені (шамамен Периадриатикалық тізімге сәйкес) – оңтүстік шекарасын белгілейді. Ұсынылған SOIUSA жүйесінде "Орталық Шығыс Альптер" Реттік Альптерді қамтиды, оның ішінде Швейцариядағы 4049 метрлік Пиц Бернина, Альптердің ең шығысқа орналасқан 4000 метрлік шыңы бар Бернина жотасы кіреді. Дегенмен, AVE жүйесінде Альпілік клубтың жіктеуі бойынша Шығыс Альп тауларының толық тізіміне Альпілік клуб анықтағандай Орталық Шығыс Альптер емес, Батыс Тас Альптеріндегі Бернина және оған жақын жоталар кіреді.

Орталық Альптер Австрияның маңызды ландшафт аймағы

Австрияда Шығыс Альп таулары Солтүстік Альп, Грейваке аймағы, Орталық Альп және Оңтүстік Альпке бөлінеді. Соңғысы ішінара Оңтүстік Каринтияда, бірақ көбінесе Солтүстік-Шығыс Италияда жатыр. Орталық және Солтүстік Альп таулары Клостерталь–Арлберг–Инн аңғары–Сальцах аңғарынан Зель көліне дейінгі Солтүстік бойлық ойыс (nördliche Längstalfurche) арқылы бөлінеді, сондай-ақ Ваграйн биіктіктері–Жоғарғы Энс аңғары–Шобер өтегіші–Мюрц аңғары Альптары–Земмеринг–Оңтүстік Вена бассейні де осыған жатады. Орталық Альп және Оңтүстік Альп таулары Пустер аңғары (Риенц аңғары–Тоблах жазығы–Жоғарғы Драва (Drau) аңғары)–Драва аңғары–Клагенфурт бассейні–Межа (Mieß) немесе Периадриаттік тігісі (Periadriatic Seam) арқылы бөлінеді, ол толығымен Оңтүстік бойлық ойысқа (südlichen Längstalzug) сәйкес келмейді.

Геоморфология

Бұл тау жүйесі Шығыс Альптегі ең биік шыңдарға ие және мұздықтармен ең көп жабылған. Шығыс және Батыс Альп арасындағы көшігу аймағында оның шыңдары батысқа қарай аймаққа анық басымдық танытады (Пиз-д'Эрр, Пиз-Розег). Дегенмен, шеткерлеуінде Гурктал Альпі және шығыс етегі сияқты биіктігі төмен, көбінесе тік жарлы емес тау тізбектері де кездеседі. Шығыс Альп, Батыс Альптен Альпілік Рейн аңғары және Сплюген өткелі арқылы Констанц көлінен Комо көліне дейінгі сызықпен бөлінеді.

Геология

Орталық Альптер негізінен әртүрлі австроальптық қабаттардың (Төменгі және Жоғарғы австроальптық) гнейсі мен тақта тастарынан тұрады, бірақ Хоэ Тауэрн мен Энгадин аймақтарында олар негізінен юра кезеңінің тау жыныстары мен әктастарынан, ал жергілікті жерлерде (Бергелл және Ризерфернер) граниттен құралған. Австроальптық қабаттар Пенинидтік қабаттар жиынтығының үстіне итеріледі. Альпілік бүктелу кезінде іс жүзінде қозғалмаған, кристаллды тау жыныстарының массивтері Орталық Альптерде кездеспейді – Батыс Альптердегіден айырмашылығы. Аталған гранит Периадриаттық тілімнің жарықшақ аймағына жақын жерге енген. Батыс Альптерде осы бөлініс Солтүстік Тас Альптер, Орталық Альптер және Оңтүстік Тас Альптер болып бөлінбейді. Австроальп Альп тауларының шығыс жиегінде, шығыста Альпілік алқаптың және Паннония алабының үшіншілік шөгінділерінің астына батып кетеді. Бұл жарықшақ аймағында белсенді вулканизм байқалады (мысалы, Штирияның термалдық аймағында).

Альпілік клубтың жіктелуі

AVE No. Атауы Карта Ел Ең биік тау Биіктігі (м) Сурет 25 Австрия Лихтенштейн Шесаплана 2964 26 Сильвретта Альптері Австрия 3411 27 Самнаун Альптері Швейцария Муттлер 3294 28 Вервалль Альптері 3168 29 Сесвенна Альптері Италия Австрия 3204 30 Италия Вильдшпитце 3768 31 Штубай Альптері Италия 3507 32 Сарнтал Альптері Хирцер 2781 33 Тукс Альптері 2884 34 Китцбюхель Альптері Кройцйох 2558 35 Зиллерталь Альптері Хохфайлер 3510 36 Венедигер тобы Гросвенедигер 3666 37 Ризерфернер тобы Австрия Хохгалль 3436 38 Вилльгратен таулары Италия 2962 39 Гранатшпитце тобы 3232 40 Глокнер тобы 3798 41 Шобер тобы Петцек 3283 42 Гольдберг тобы Хохарн 3254 43 Кройцек тобы 2784 44 Анкогель тобы Хохальмшпитце 3360 45a 2711 45b Шладминг Тауэрн Хохголлинг 2862 45c Реттлкирхшпитце 2475 45d Зеккау Тауэрн Гейерхаупт 2417 46a Гурктал Альптері Айзенхут 2441 46b Лаванттал Альптері Словения Зирбитцкогель 2396 47 Мурдың шығысы алдындағы Альптер Стухлек 1782 Орталық Шығыс Альптер AVE жіктемесі бойынша Батыс Шығыс Альптерінің келесі жоталарын да қамтиды, геологиялық тұрғыдан Оңтүстік Альптерге жатады және Батыс Әктас Альптері бөліміне де кіреді:

AVE No. Атауы Карта Ел Ең биік тау Биіктігі (м) Сурет 63 Плессур Альптері 2980 64 Оберхабштейн Альптері Италия 3392 65 Альбула Альптері 3418 66 Бернина тобы Швейцария 4049 67 Ливиньо Альптері Швейцария 3439 68 Бергамаск Альптері 3052 Ортлер Альптері және Собретта Гавия тобы кейде Орталық Альптермен бірге жіктеледі, өйткені олар Периадриаттық тізімнің геологиялық жарылысының солтүстігінде орналасқан; алайда, жалпы аймақтық географиялық мағынада олар Оңтүстік Әктас Альптерінің бөлігі ретінде қарастырылады, өйткені олар Veltlin (Adda)–Vintschgau (Etsch) бойлық ойысының оңтүстігінде орналасқан. Сондай-ақ, тау жыныстары тұрғысынан, Ортлер негізгі қырқасы Оңтүстік Әктас Альптерінің бөлігі болып табылады.