Кіріспе

Аббаси дәуірінің мұсылман араб ақыны (850 жылы қайтыс болған) Хабиб ибн Аус әл Тахи (حبيب بن أوس الطائي; шамамен 796/807 – 845), көбінесе Абу Тамам (أبو تمام) деген лақап атымен белгілі, араб ақыны және христиан ата-анасынан туған мұсылман. Ол әдебиетте 9 ғасырдағы ерте өлеңдер жинағы – "Хамаса" (الحماسة) арқылы ең танымал, ол араб әдебиетінің ең ұлы антологияларының бірі саналады.

Өмірбаян

Әбу Таммам Сирияда, Дамаск маңындағы Жасим (қазіргі Сирия) деген шағын қалада дүниеге келген. Бұл қала Тиберия теңізінің солтүстік-шығысында, Дараға жақын орналасқан. Ол Дамаскіде шарап сатқан Тадхус (Таддео немесе Феодосий) атты христианның ұлы еді. Оның жас өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Әбу Таммамның өзі ислам дініне кіргені, әкесінің атын Аус деп өзгерткені және өзін араб тайпасы Тейіге байланыстырып, шежіре жасағаны айтылады. Әл-Нажаши мәлімдемесіне сәйкес, Әбу Таммам он екі имамдық шиит мұсылман болған, бұл оның кейбір өлеңдерінен көрінеді. Ол сондай-ақ Әли әл-Рида мен оның ұлы Мұхаммед әл-Жауадтың замандасы болды және оларды өлеңдерінде еске алды. Ол жастық шағын Хомста өткізгендігі белгілі, бірақ бір дерек бойынша, бала кезінде Каирдегі мешітте су сатумен айналысқан. Ақын ретінде алғаш рет Мысырда көзге түскен, бірақ өмір сүруге мүмкіндік таппағандықтан Дамаскқа, содан кейін Мосулға кеткен. Сол жерде ол Сириядағы Аббасид халифатының халифасы әл-Мамуннан қолдау іздеген, бірақ оны әсерге алмаған. Содан кейін ол халифаттың шығыс бөлігіне сапар шегіп, түрлі лауазымды тұлғаларды мақтап, олардың ықыласын тудырды. Мысалы, Арминияның әкімі Халид ибн Язид әл-Шейбани оған әр жолы 10 000 дирхамнан беріп, саяхаттарын қаржылаған. Әл-Мамунның қайтысынан кейін, жаңадан танымал болған Әбу Таммам жаңа халифа әл-Мутасиммен кездесуге тырысып, ол оны бірден өзіне жақынға алды. 833 жылдан кейін ол көбінесе Бағдадта, халифа сарайында тұрды. Бағдадтан ол Хорасанға сапар шегіп, Абдулла ибн Таһирдің қамқорлығын иеленді. Шамамен 845 жылы ол Ма'аррат әл-Ну'ман қаласында болды, онда әл-Бухтури (820-897 жж.) ақынымен танысты. 845 жылы Мосулда қайтыс болды. Әбу Таммам әдебиетте 9 ғасырдағы ертедегі өлеңдер жинағы – "Хамаса" арқылы танымал. "Хамасада" он кітап өлең бар, олардың барлығы тақырып бойынша жіктелген. Олардың кейбіреулері ұзын өлеңдерден үзінділер. Бұл ерте араб поэзиясының қазынасы, өлеңдері ерекше әдемі. Кейінірек сол атпен антология жасаған әл-Бухтури, ал қазіргі уақытта бұл термин "батырлық эпос" деген мағынаны білдіреді. Әбу Таммамның шәкірті және замандасы болған әл-Бухтури де Тай тайпасының мүшесі еді. Араб әдебиетінде бұл екі ақынды жиі салыстырады. Әдетте, Әбу Таммам жасанды (масну) поэзия стилінің өкілі деп есептеледі. Ал оның шәкірті әл-Бухтури табиғи (матбу) поэзия жанрының өкілі ретінде қарастырылады. Әбу Таммамға тағы екі ұқсас жинақ жатқызылады. Оның өлеңдері жинақтарының табысынан кейін біршама назарсыз қалған, бірақ олар оның өмірінде үлкен беделге ие болды. Оның өлеңдері араб поэзиясының ауызша негізделген концепцияларынан стильдік үзілісті көрсетеді, көбінесе тарихи оқиғалар мен тұлғаларды сипаттайды. Олар стильдерінің тазалығымен, өлеңдерінің сапасымен және тақырыптарды берудегі шеберлігімен ерекшеленеді, сондай-ақ Аббасид дәуіріндегі басым Мутазили философиясымен байланысты. Оның өлеңдері 1875 жылы Каирде жарық көрді. Ақын Адунистің айтуынша, Әбу Таммам "поэзияны тіл арқылы әлемді құру ретінде қарастырды, ақын мен сөз арасындағы қарым-қатынасты екі ғашықтың қарым-қатынасына, ал поэзия жазу әрекетін жыныстық актіге теңеді".