Кіріспе

Альп тауларының негізгі тізбегі, сондай-ақ Альпілік бөлініс деп аталады, – бұл тау жотасының суайырым аймағын құрайтын таулардың орталық сызығы. Тау жоталарының негізгі тізбектері дәстүрлі түрде осылай белгіленеді және әдетте жотаның ең биік шыңдарын қамтиды. Алп тауларында бірнеше маңызды тау топтары негізгі тізбектен айтарлықтай қашықтықта орналасқан, бұл ерекше жағдай. Осы топтардың ішінде Дауфин Альпі, Шығыс және Батыс Грайан, бүкіл Берн Альпі, Тёди, Альбула және Сильврета топтары, Ортлер және Адамелло жоталары, Оңтүстік Тирольдің Доломит таулары, сондай-ақ Воралберг, Бавария және Зальцбургтің төменгі Альпі таулары бар.

Негізгі ерекшеліктері

Альпілік бөліктің көп бөлігі Италиядағы По өзенінің су жиналатын алабы мен Рона, Рейн және Дунай өзендері арасындағы суайырықпен анықталады. Шығысқа қарай суайырық Адиге мен Дунайдың арасында өтеді, содан кейін Австрияға қарай жүріп, екі жағынан Дунайға құяды. Суайырықтың көп бөлігі Италия шекарасында немесе оған жақын орналасқан, бірақ көптеген ерекшеліктер бар, атап айтқанда, По өзенінің алабындағы таудың оңтүстігінде орналасқан Швейцарияның Тичино кантоны. Альпілік бөліністің жалпы ұзындығының шағын бөлігі ғана Еуропаның негізгі суайырығының бір бөлігін құрайды, ол По мен Рейн арасындағы орталық бөлімде орналасқан. Альп таулары көбінесе Рейн аңғары бойымен Комо көлі мен Констанц көлі арасындағы сызықпен Шығыс Альп және Батыс Альпке бөлінеді. Шығыс Альп (ұзын және кең басты қыртысы) Австрия, Германия, Италия, Словения және Швейцарияға жатады. Батыс Альп биік, бірақ оның орталық тізбегі қысқарақ және иілісқан; ол Францияда, Италияда және Швейцарияда орналасқан. Пиц Бернина (4049 метр) – Шығыс Альптің ең биік шыңы, ал Батыс Альптің ең биік шыңы – Монблан (4810.45 метр).

Шығыс Альп таулары

Малоя асуынан (1815 м) бастап негізгі суайдырғыш қысқа ғана қашықтыққа оңтүстік-шығысқа қарай төмендейді, содан кейін шығысқа қарай және Бернина жотасының ең биік шыңы – Пиц Бернинадан (4049 м) Бернина асуына дейін созылады. Бұл жерден негізгі тізбек айқындығын жоғалтады, Пиц Парадизинге (3302 м) дейін көтеріледі, одан кейін Италияның Ливиньо курортының шығысына қарай, солтүстік-шығысқа қарай, Фраэле асуынан (1952 м) және Адда өзенінің бастауынан өтеді, Пиц Муртарол (3180 м) мен Монте Форколаны кесіп өтеді. Осы жерде Дунай, По және Адиже өзендерінің алаптарының үштік нүктесі орналасқан, содан кейін Офен асуына (2149 м) дейін төмендейді, жақын арада солтүстікке бұрылып, Пиц Сесвеннада (3204 м) қайтадан көтеріледі. Решен асуы (1504 м) Альпілік тізбектің үздіксіздігін бұзады. Терең аңғар – Жоғарғы Адижедегі Виншгау, Альптың орографиялық ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Адиже өзенінің негізгі бастауы саналатын кішкентай Решен көлі асудан 4 метр төмен және Инн аңғарынан 8 км қашықтықта жатыр. Бұл асудың шығысында негізгі тізбек Өткүлдің қарлы жотасымен солтүстік-шығысқа қарай Бреннер асуына дейін созылады, ең биік нүктесі – Вайскугель (3739 м), содан кейін Тиммельсжохты (2474 м) кесіп өтіп, Стубай Альпісінде қайтадан көтеріледі. Өткүл мен Стубайдың ең биік шыңдары – Вайлдшпиц (3774 м) және Цукерхютль (3505 м) солтүстікке қарай сәл орналасқан. Бреннер (1370 м) – Альпілік тізбектің негізгі бөлігі арқылы өтетін барлық ірі жол асуларының ең төменгісі болып табылады және Германия мен Италия арасындағы маңызды байланыс құралы болып табылады. Одан кейін суайдырғыш Зиллертал Альпісінің ең биік шыңы – Хохфейлерде (3510 м) шығысқа қарай созылады. Алайда, Дрейхернспицте (3499 м) тізбек екіге бөлінеді: Қара теңіз бен Жерорта теңізі арасындағы негізгі суайдырғыш оңтүстікке қарай, Ризерфернер тобы арқылы Доломит және Юлиан Альпісіне қарай бағыт алады. Негізгі Альпілік суайдырғыш шығысқа қарай Жоғары Тауэрн жотасын кесіп өтеді, Гроссвендигерден (3666 м) өтеді, Австрияның ең биік шыңы – Гросглокнердің солтүстігінен өтеді, Анкогельден (3252 м) өтеді, содан кейін Төменгі Тауэрн арқылы солтүстікке бұрылады, Шладминг Тауерніндегі Хохголлингтің (2863 м) ең биік шыңын кесіп өтеді және Штириядағы Шобер асуына дейін солтүстікке қарай жалғасады. Су ағызу шекарасы Солтүстік Әктас Альпісі арқылы шығысқа қарай созылады, «Вена қақпасы» – Леопольдсбергтің (425 м) тік беткейлерінде аяқталады, ол Дунай суайдырығынан жоғары және Вена алабының үстінде орналасқан.

Батыс Альп таулары

Боччетта ди Альтаре немесе ди Колле ди Кадибонадан (Савонаның батысына қарай) басталатын негізгі тізбегі алдымен оңтүстік-батысқа, содан кейін солтүстік-батысқа қарай Кол де Тендаға дейін созылады, бірақ жалпы қонысжай ағаштардың биіктігінен аса алмайды. Кол де Тендадан кейін бағыт алдымен батысқа, содан кейін солтүстік-батысқа қарай Rocca dei Tre Vescovi (2840 м) және Enciastraia-дан (2955 м) оңтүстікке қарай, суайдырында шамамен 3000 метрлік бірнеше шыңдарға жетеді, бірақ ең биігі, Пунта делл'Аргентера (3297 м) солтүстікке қарай сәл ілгері жылжыған. Rocher des Trois Eveques-тен басталатын су бөлігі ұзаққа созылып солтүстікке қарай бағыт алады, бірақ осы аймақтың ең биік екі шыңының бірі – Aiguille de Chambeyron (3412 м) батыста, ал екіншісі – Monviso (3841 м) су бөлігінің шығысында орналасқан. Валь Пелице бастауынан бастап негізгі тізбегі солтүстік-батысқа қарай созылып, Монт Таборға (3178 м) жеткенше орташа биіктігі төмендейді, ол негізгі тізбектің батысқа қарай бағытталған шығыңқы бұрышының шыңы болып табылады. Бұл жерде бөліну шығысқа қарай Айгюль де Сколеттеге (3505 м) дейін созылады, бірақ Rocciamelone-ге (3509 м) көтерілгенге дейін солтүстік-батысқа және оңтүстік-шығысқа қарай үлкен қисық жасап, қайта оралады. Содан кейін Леваннаның шығыс шыңына дейін (3619 м) солтүстікке қарай бағыт алады, бұл бөлік қарлы шыңдардың қатарында көтеріледі, бірақ аймақтың ең биік нүктесі, Pointe de Charbonnel (3760 м) батысқа қарай сәл тұр. Тізбек тағы да солтүстік-батысқа қарай бұрылып, бірнеше биік шыңдарға (ең биігі – Aiguille de la Grande Sassière, 3751 м) көтеріледі, содан кейін Кіші Сент-Бернард асуының айтарлықтай төмендігіне жетеді. Содан кейін бөліну қысқа уақытқа солтүстікке қарай Col de la Soigne-ге бұрылып, Монблан тізбегінің жотасымен солтүстік-шығысқа қарай жалғасады, оның шыңы Альп тауларының ең биік нүктесі Монблан (4810 м) болып табылады. Бөлінетін көптеген биік шыңдар бар, атап айтқанда Grandes Jorasses (4208 м), ол Мон Долентке (3823 м) жетуден бұрын Франция, Италия және Швейцария кездесетін жерге жетеді. Сол жерден оңтүстік-шығысқа қысқа секіргеннен кейін, Үлкен Сент-Бернард асуына жақын жерде, тізбек жалпы шығыс бағытын алады, ол Монте-Розаға жеткенше сақталады, онда солтүстікке қарай бұрылып, Симплон асуына қарай бір кішкентай төмендікке ие болады. Гран-Сен-Бернард асуы мен Симплон арасындағы суайдынының бөлігінде негізгі тізбектің орташа биіктігі басқа бөліктерге қарағанда жоғары. Бірақ, ол көптеген биік шыңдарда көтерілгенімен, мысалы, Мон Велан (3727 м), Маттерхорн (4478 м), Лискамм (4533 м), Монте-Розаның Норд-Энде (4575 м) және Вайсми (4023 м), аймақтың көптеген ең биік нүктелері, мысалы, Гранд-Комбин (4314 м), Дент-Бланш (4357 м), Вайсхорн (4505 м), Монте-Розаның шынайы шыңы немесе Дюфурспиц (4634 м) және Дом (4545 м) барлығы оның солтүстік беткейінде және негізгі тізбекте емес. Ал Гран-Сен-Бернар мен Симплон арасындағы тізбекте 3000 метрден төмен орналасқан жерлер санаулы ғана. Симплон асуы (1994 м) негізгі тізбектегі өзгеріске сәйкес келеді: шыңдар мен асулар төмендеген, бірақ Сплюгенпасқа дейін барлық ең биік шыңдар суайдырында орналасқан. Сол жерден Сент-Готтард асуына дейін (2106 м) бөліну солтүстік-шығысқа қарай Монте-Леоне (3533 м) және Пиццо-Ротондо (3192 м) арқылы өтеді. Витенвассеренстокқа жақын жерде По, Рейн және Рона өзендерінің алабы кездесетін жер және Еуропа суайдыны Альпілік бөліктерге қосылады. Сент-Готтардтан Малояға дейін Рейн мен По бассейндерінің арасындағы суайдыны жалпы шығыс бағытта өтеді. Ол Лукомагно асуынан (1915 м), Скопи (3200 м), Пиц Медель (3210 м) және Пиц Терри (3149 м) арқылы өтеді, онда Рейнвальдхорнға (3402 м) қарай оңтүстікке бұрылады. Мұнда бөлік Вогельбергтен (3220 м) шығысқа қарай Сан-Бернардино асуына (2067 м), содан кейін Пиццо Тамбодан (3279 м), Сплюгенпасстан (2114 м) және Пиц Тимуннан (3209 м) бұрылады. Мұнда бұрылыс тағы да оңтүстікке қарай Пиццо Стеллаға (3163 м) қарай, содан кейін шығысқа қарай Пицц Галлагиуннан (3107 м) өтіп, Лунгин асуына жақын жерде Альп тауларының негізгі үш бөлінісіне жетеді: мұнда су Атлант мұхиты, Жерорта теңізі немесе Қара теңізге ағып кетуі мүмкін. Еуропаның негізгі суайдыны мұнда Альпілік бөліктерді солтүстікке қарай қалдырады, ал бөлік шығысқа қарай Малоя асуына дейін жалғасады (1815 м).

Мұздықтар

Негізгі тізбекте тәуелсіз немесе сыртқы тізбектерге қарағанда мұздықтар мен мәңгі қар көп. Бір ғасыр бұрын олардың ең ұзындары Шамонидегі (қазіргі) Mer de Glace және Зерматтағы (қазіргі) Горнер мұздықтары болды. Шығыс Альптегі ең ұзын мұздық – Пастерце мұздығы (1911 жылы), ол Дрейхерренспицтен шығысқа қарай орналасқан Гросглокнердің (3798 м) еңісіне жабысып тұрса да, нақты негізгі суайдырына жақын емес. Алайда, Шығыс Альптегі тағы екі ұзын мұздық (Хинтерейс және Гепач) Эцталь Альптерінде орналасқан, сондықтан нақты негізгі су бөлігіне жақын.