Кіріспе
Трансгендерлерге қарсы зорлық-зомбылық немесе жәбірлену
Трансгендерлерге қарсы зорлық-зомбылық трансгендерлерге бағытталған эмоционалдық, физикалық, сексуалдық немесе сөздік зорлық-зомбылықты қамтиды. Бұл термин трансгендерлерге қатысты жеккөрушілік сөздерге және оларды бұқаралық ақпарат құралдарында негативті стереотиптерді күшейтетін бейнелеуге де қолданылады. Транс және гендерлік емес жасөспірімдер қорлау және мазақтау түрінде зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін. Цисгендерлік құрдастарымен салыстырғанда, транс және гендерлік емес жастарда жәбірлену қаупі жоғары, және бұл олардың заттарды қолдануға (есірткіге тәуелділік) бейімделу қаупін арттырады. Трансгендерлерге қарсы жеккөрушілік қылмыстар жиі болады, және "кейбір жағдайларда полицияның немесе басқа мемлекеттік қызметкерлердің немқұрайлылығы трансгендерлердің ерте қайтысына әкелуі мүмкін". Трансгендерлерді зорлық-зомбылықтан қорғау шаралары әртүрлі мемлекеттік аумақтарда әртүрлі болады.
Гейлерді ұрып-соғудан айырмашылығы
Гей-террорлық әрекеттерден айырмашылығы, трансгендерлерге қарсы зорлық-зомбылық нысананың нақты немесе қабылданатын гендерлік идентитігі немесе гендерлік өрнегіне байланысты жасалады, емес жыныстық бағдарға. 1969 жылғы Стоунволл көтерілісінен бастап, трансгендер қауымдастығының өкілдері көбінесе лесбиян, гей және бисексуал қауымдастықтарымен саяси тұрғыдан біріккен. Алайда, зерттеушілер мен трансгендер қауымдастығының белсенділері трансгендерге қарсы зорлық-зомбылықты жыныстық бағдарға негізделген зорлық-зомбылықтан ("гей-террор") бөлек санаттау керек деп сарайды. Трансгендерлікке қарсы қылмыстар ғылыми зерттеулерде гомофобиялық қылмыстардан тұжырымдамалық және сипаттамалық тұрғыдан ерекшеленеді. Бір пікір бойынша, трансгендер адамдарға қарсы зорлық-зомбылықты гейлерге қарсы зорлық-зомбылықпен теңестіру трансгендер қауымдастығының өкілдерінің жеке басын және оларға не болғанын жояды. Дегенмен, гей-террор мен трансгендерге қарсы зорлық-зомбылыққа қарсы науқандар көбінесе ортақ мақсатқа ие болып көрінеді. Гвен Араухоны өлтіру ісінде, оған қарсы жеккөрушілікпен қылмыс жасады деп айыпталғандар трансгендерлік паника қорғанысын қолдануға тырысты, бұл гей-паника қорғанысының бір түрі. Төрешілер келісімге не келе алмады, бірақ олар трансгендерлік паника қорғанысын қабылдамағандығына дәлелдер бар. Бір құқықтық журнал трансгендерлік паника қорғанысын талдап, оның эмоционалдық негізі (күтпеген жыныс мүшелерін көргендегі шок) гей-паника қорғанысының эмоционалдық негізінен (бір жынысты адамның ұсынысынан, мүмкін, жасырылған гомосексуализмнен туындаған шоктан) өзгеше екенін атап көрсетті.
Халықаралық
Біріккен Ұлттар Ұйымы 1948 жылы адам құқықтары туралы жалпыға бірдей декларацияны адам құқықтарының алғашқы жаһандық декларациясы ретінде қабылдады. Декларацияда трансгендер адамдар мен зорлық-зомбылыққа (оның ішінде, бірақ физикалық, психологиялық, құқықтық, жүйелік, эмоционалдық және саяси зорлық-зомбылықтан басқа да түрлеріне) қатысты нақты айтылған бірнеше бап бар, бірақ ЛГБТ құқықтары құжатта тікелей көрсетілмеген. 2-бапта: «Тұрқы, түсі, жынысы, тілі, діні, саяси немесе басқа пікірлері, ұлттық немесе әлеуметтік тегі, мүлігі, туған жері немесе басқа да жағдайы» сияқты ешқандай айырмашылықсыз, декларацияда баяндалған барлық құқықтар мен бостандықтарға ие болуға құқылы екендігі жазылған. 5-бапта «Ешкімді де азаптауға, қатыгездікке, адамдыққа жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін төмендететін қарапайымдыққа немесе жазалауға ұшыратпау керек» делінген. 7-бапта «Барлық адамдар заң алдында тең және ешқандай кемсітусіз заңмен тең қорғалуға құқылы. Осы Декларацияны бұзатын кез келген кемсітушілікке қарсы және осындай кемсітуге итермелеушілікке қарсы барлық адамдар тең қорғалуға құқылы» делінген. 9-бапта «негізсіз тұтқындау, қамауға алу немесе жер аудару» тыйым салынған (бұл 2-бапта жеке басын немесе сенімін негізге ала отырып, айырмашылықтан қорғалады). 20-бапта: «әркімнің пікір және ой-пікір білдіру бостандығына құқығы бар; бұл құқық араласусыз пікір білдіруді, сондай-ақ кез келген бұқаралық ақпарат құралдары арқылы және шекараларға қарамастан ақпарат пен идеяларды іздеуді, қабылдауды және таратуды қамтиды» деп көрсетілген.
Пәкістан
Трансгендерлердің құқықтары Пәкістан заңдарымен, 2018 жылғы «Трансгендерлердің (құқықтарын қорғау) туралы» заң арқылы қорғалады, ол елде трансгендерлерге қарсы кемсітушілік пен зорлық-зомбылықты тыйым салады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та қазіргі уақытта он жеті штат және Колумбия округі өздерінің гендерлік идентиті негізінде қорланған адамдарға қатысты жек көру қылмыстары туралы заңдарға ие (олар: Калифорния, Колорадо, Коннектикут, Делавэр, Гавай, Иллинойс, Мэриленд, Массачусетс, Миннесота, Миссури, Невада, Нью-Джерси, Нью-Мексико, Нью-Гэмпшир, Мэн, Орегон, Род-Айленд, Теннесси, Вермонт, Вирджиния, Юта, Вашингтон және Вашингтон, округ Колумбия). Мэтью Шепард заңы федералды жек көру қылмыстары заңдарын гендер, гендерлік идентиті және сексуалдық бағдарды қамту үшін кеңейтті. АҚШ-та федералды жек көру қылмысы ретінде танылу үшін, қылмыста оттық қару, жарылғыш заттар, қару-жарақ, от немесе өртке қатысты құрылғылар қолданылып, дене жарақаты келтірілуі немесе оған әрекет жасалуы керек. Егер құрбан болған немесе айыпталушы штаттар арасында немесе мемлекеттік шекарадан өте алмаса, немесе мемлекетаралық қатынас жолы қолданылмаса, немесе қару штаттар арасында әкелінген болса, немесе егер осы әрекет штаттар арасындағы саудаға кедергі келтірсе немесе оған әсер етсе, онда жек көру қылмыстары федералды емес, штаттық заңдармен реттеледі.
Америка Құрама Штаттары
2000 жылдардың соңында Сиэтл қаласындағы Капитолий Хилл гей ауданында трансгендер адамдарға қарсы зорлық-зомбылық көбейгенінің белгілері байқалды.
"Данаханаға арналған заңдар"
Дәретханаға қатысты заң жобалары – дәретханаға қол жеткізу және гендерлік идентичностьпен байланысты ұсынылатын заң жобалары. АҚШ-та туу куәлігінде көрсетілген жынысына сәйкес келмейтін адамдардың дәретханаға кіруін шектеу мақсатында бірнеше заң жобалары ұсынылды. Кейбір заң жобаларының негіздемесі – трансгендер әйелдер болып танылатын сылтаумен дәретханаға кірген цисгендер еркектер жасаған зорлық-зомбылық әрекеттерінен цисгендер әйелдерін қорғау, бірақ осыған дейін мұндай оқиғалардың ешқандай дәлелі табылмады. Кейбір трансгендерлер гендерлік бейтарап дәретханаларды пайдалануға разы, тіпті осыны қалайды, ал енді бірі – өз гендерлік идентичностімен сәйкес келетін дәретхананы пайдалану құқығын күтеді. Гейлер, лесбиянкалар және гетеросексуалдар білім беру желісінің зерттеуі бойынша, трансгендер студенттерге балама мүмкіндіктер ұсыну кері нәтиже беріп, олардың оқудан шеттелуіне немесе толығымен оқуды тастауына себеп болуы мүмкін. Өзінің сыртқы келбетіне сәйкес келмейтін дәретхананы пайдалану заңдарға бағынып, әлеуметтік нормаларды бұзу болып табылады. Бір зерттеу көрсеткендей, цисгендер адамдар адамның сыртқы келбеті мен ол кірген дәретхана арасындағы үйлесімсіздіктен ыңғайсыздық сезінеді, тіпті дәретхана олардың биологиялық жынысына сәйкес келсе де.
Транссексуалдарды ванна бөлмелерінде қинау
Трансгендер адамдар дәретханаларда цисгендер адамдардан көбірек мазақтауға ұшырайды, керісінше емес. Бір сауалнамада трансгендерлердің 70 пайызы өздерінің гендерлік идентитігіне сәйкес келетін дәретхананы пайдалануға тырысқанда кемсітушілікке ұшыраған, оның ішінде "жайға кіруден бас тарту, сөзбен мазақтау және физикалық шабуылға ұшырау" жағдайлары тіркелген. Мұндай мазақтаудың мысалы 2018 жылы болды, Калифорниядағы конгресске кандидат республикашыл Джазмина Сааведра Лос-Анджелестегі фастфуд мейрамханасының әйелдер дәретханасындағы жабық кабинадан "ер адамның дауысын" естігенін айтып, мейрамхана менеджерінің көмегімен сол адамды мейрамханадан қуған видеоны түсірді. Видеода Сааведра трансгендер әйелге қарсы бұрыш газ баллоны мен электрошокер қолдануға дайын екенін мәлімдеді. Мұндай тактика трансгендер адамның қазіргі немесе бұрынғы гендерлік идентитігін жария етуге әкелуі мүмкін. Вашингтондағы DC Trans Coalition тобы жүргізген трансгендерлер арасындағы сауалнама нәтижесінде "сауалнамаға қатысушылардың 70 пайызы сөзбен мазақтауға, шабуылға ұшырағанын және қоғамдық дәретханаға кіруден бас тарту фактілерін хабарлаған". 2020 жылдың 23 ақпанында Пуэрто-Рикодағы Тоа-Бахадағы мейрамхананың қызметкері трансгендер әйелдің әйелдер дәретханасына кіргені туралы полицияға хабарлаған. Полиция мейрамханаға келді және трансгендер әйелмен сөйлесті. Біреу полицияның әрекетін видеоға түсіріп, әлеуметтік желілерге жариялады. Сол күні трансгендер әйел Алекса Негроно Лучано, сондай-ақ Неулиза Лучано Руис деген атпен де таныс, қаза тапты.
Үндістан
2018 жылы Үндістанның Хайдарабад қаласында трансгендер әйел, трансгендер әйелдер балаларды сексуалдық құлдыққа сатуда деген жалған WhatsApp хабарларынан кейін наразы тұрғындар тобының қолынан қаза болды. Шабуылда тағы үш трансгендер әйел жарақаттанды.
Пәкістан
Заңмен қорғалғандарына қарамастан, Пәкістанда трансгендер адамдар зорлық-зомбылықтың құрбаны болып келеді. 2015 жылдан 2020 жылдың қыркүйегіне дейін Пәкістанда 68 трансгендер адам өлтірілді, ал 1500 адам бірнеше жағдайда сексуалдық зорлыққа ұшырады. 2018 жылы Хайбер-Пахтунхва аймағында трансгендерлерге қатысты 479 зорлық-зомбылық оқиғасы тіркелді. 2019 жылы Amnesty International ұйымы трансгендер журналист Шаманың Пәкістанның Пешавар қаласында тоғыз ер адамнан зорлық көріп, зорталғанын хабарлады. 2020 жылдың қыркүйегінде белгілі трансгендер белсендісі Гүл Панра алты рет оқ жараланды. Найяб Али трансгендер болғандықтан, оған сексуалдық шабуыл жасалып, қышқыл құйылды деген күдік бар.
Ұлыбритания
Англия, Шотландия және Уэльсте полиция тіркеген трансгендерлерге қарсы жеккөрушілік қылмыстар 2016–2017 қаржы жылында (1073 қылмыс) тіркелгеннен бастап 2018–2019 қаржы жылында (1944 қылмыс) 81%-ға артты.
БАҚ-та
Бұқаралық ақпарат құралдары қасақана бұрмалау мен қорқыту арқылы трансфобияны қоздыруы мүмкін. Трансгендер адамдары көбінесе ақпарат құралдарында жағымсыз бейнеленеді немесе мүлдем көрсетілмейді. Олардың бейнесі қызығушылық тудыратын немесе ерекше жандар ретінде, психикалық тұрақсыздықтан зардап шегетін, қаскөй немесе ұры ретінде көрсетілуі мүмкін. Мұның айқын мысалы – WikiLeaks-ке құпия құжаттарды жібергені үшін түрмеге қамалған АҚШ әскерінің трансгендер сарбазы Челси Мэннингтің гендерлік өзгеруіне арналған назар. Fox News телеарнасы Мэннингтің өзгеруі туралы хабарды Aerosmith тобының "Dude (Looks Like a Lady)" әнімен бастады, ал жүргізуші Гретчен Карлсон Челсиді бұрынғы есімімен атап, The New York Times газетін оның таңдаған гендерлік есімдіктерді қолдану арқылы "оған көмектескені" үшін сықақ етті. Әскер оған әйелдерге қарағанда ұзын шаш өсіруге рұқсат бермеді және сот оның дұрыс гендерлік есімдіктерді қолдануын міндеттегенге дейін "жаңсақ түсініктерді болдырмау үшін" бұрынғы есімін пайдалануды жалғастырды.
Транс денсаулық
2011 жылғы Ұлттық трансгендерлік кемсіту сауалнамасының денсаулық және денсаулық сақтау жөніндегі есебінде (NTDSR), 6 450 трансгендер және гендерлік нормадан тыс адамдар қатысты. Өздерін туған жынысымен сәйкес санамайтын адамдар денсаулық сақтау қызметтерін алуда қиындықтарға келіседі және гендерлік идентитімен байланысты денсаулық проблемаларына ұшырау ықтималдығы артады.
Психикалық денсаулық
Трансгендерлік адамдар депрессия, мазасыздық, тамақтану тәртібінің бұзылуы және посттравматикалық стресс синдромы (ПТСС) сияқты психикалық денсаулық проблемаларымен жиірек күреседі, сондай-ақ физикалық денсаулықтағы теңсіздіктерге (мысалы, жүрек-қан тамырлары аурулары) тап болады. 2015 жылғы Ұлттық трансгендерлік сауалнаманың нәтижесінде 27 715 респонденттің арасынан "өткен жылы өзіне қол жұмсау туралы ойлағандардың 48 пайызы болды, бұл АҚШ халқының 4 пайызынан әлдеқайда жоғары, ал өмірінде бір рет болса да өзіне қол жұмсау туралы ойлағандардың саны 82 пайызды құрады". Транс адамдардың өзіне қол жұмсау әрекеттерінің көрсеткіші жалпы халықтан гөрі жоғары. 2013 жылы АҚШ ересек азаматтарының 2,2 пайызы өзіне қол жұмсауға тырысқан, ал транс адамдардың 41 пайызы 2011 жылы өмірінде бір рет болса да осы әрекетке баруға тырысқан. 2008 жылы Солтүстік Америкадағы трансгендер әйелдер арасындағы ЖИТС жұқтыру деңгейі 27,7 пайызды құрады.
Денсаулық сақтаумен қамтамасыз ету
2010 және 2011 жылдарғы NTDSR нәтижелерінде сауалнамаға қатысқан адамдардың 19%-ы жыныстық идентификациясы бойынша медициналық көмекке қол жеткізуден бас тартқандарын, ал 50%-ы трансгендерлердің денсаулық сақтау қажеттіліктері туралы қызметкерлердің жеткіліксіз білімі бар екенін хабарлады. "Қолжетімді сақтандыру туралы" заңға сәйкес, федералдық қаржыландыру алатын кез келген денсаулық сақтау бағдарламасы жыныстық идентификация бойынша кемсітушілікке жол беруге құқықсыз. Кемсітушілікке басқа пациенттерге қолжетімді қызметтерді қабылдаудан, емдеуден немесе ұсынудан бас тарту; пациенттерді қанағаттандырмайтын тексеруге ұшырату; қызметкерлердің немесе пациенттердің зорлық-зомбылық жасауына жол беру немесе оған жауап бермеу; қолдау көрсету қызметтерін ұсынудан бас тарту; түрлендіру терапиясына қатысуға мәжбүрлеу; және денсаулық сақтау құқықтарын пайдалануға кез келген түрде кедерес келтіру кіреді.
Растық айырмашылықтар
Нәсілдік дискриминация жыныстық идентификация негізіндегі дискриминацияның әсерін күшейтетіні дәлелденген. Түсті терілі трансгендер студенттер мектептерде қорқыту мен зорлық-зомбылыққа көбірек бейім. Америкалық үндістердің трансгендер студенттері мектепте жыныстық шабуылға ең көп ұшырайды – 24%, одан кейін көп нәсілді (18%), азиялық (17%) және қара нәсілді (15%) студенттер. Ақ нәсілді трансгендер студенттердің арасында жыныстық шабуыл көрсеткіші 9% құрайды. Қара транс әйелдердегі ЖИТС жұқтыру деңгейі басқа топтарға қарағанда жоғары – 30,8–56,3%, ал трансгендер адамдардың орташа көрсеткіші 27,7% құрайды.
Полиция мен қамауға алу
2011 жылғы Ұлттық трансгендерлік кемсіту туралы сауалнамада полициямен байланысқа түскен жауап берушілердің 22%-ы көзқарастың ықпалынан туындаған мазақтауға ұшырағанын хабарлады. 20%-ы тең қызметтерден бас тартуды айтты. 48%-ы полициядан көмек сұрауға ұялды. Түрмеде жазасын өткерген жауап берушілер түрмедегілерге қарағанда қызметкерлерден көбірек мазақтауға ұшырағанын көрсетті. Барлық жауап берушілердің 7%-ы тек гендерлік идентитісін білдіруіне байланысты түрме жасынында ұсталғанын, ал қара нәсілді жауап берушілер арасында бұл көрсеткіш 41%, латын американдық трансгендерлер арасында 21% болды. Трансгендерлер түрмеде медициналық көмекке, әсіресе гормоналды терапияға қол жеткізуден бас тарту туралы хабарлады, соның ішінде қара трансгендерлер мен американдық индейлердің трансгендерлері ең жоғары көрсеткіштерді тіркеді.