Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1174 жылдан 1517 жылға дейін Мысыр билеушілерінің мәртебесі
Status held by the rulers of Egypt from 1174 to 1517
Мысыр сұлтаны – Салахиддиннің Әйюбид әулетін құрған 1174 жылдан бастап, 1517 жылы Осман империясының Мысырды жаулап алуына дейін Мысыр билеушілерінің мәртебесі болды. Мысыр сұлтандығының аумағы өзгеріп тұрғанмен, ол көбінесе Шам мен Хиджазды қамтыды, нәтижесінде Әйюбидтер және кейіннен мамлюк сұлтандары Сирия сұлтандары деп есептелді. 1914 жылдан бастап бұл атақ Мысыр мен Суданның Мұхаммед Әли әулетінің басшылары тарапынан қайта қолданылды, бірақ 1922 жылы Мысыр мен Судан патшасы деген атақпен алмастырылды.
Sultan of Egypt was the status held by the rulers of Egypt after the establishment of the Ayyubid dynasty of Saladin in 1174 until the Ottoman conquest of Egypt in 1517. Though the extent of the Egyptian Sultanate ebbed and flowed, it generally included Sham and Hejaz, with the consequence that the Ayyubid and later Mamluk sultans were also regarded as the Sultans of Syria. From 1914, the title was once again used by the heads of the Muhammad Ali dynasty of Egypt and Sudan, later being replaced by the title of King of Egypt and Sudan in 1922.
Әйюбидтер әулеті
Саладиннің билікке көтерілуінен бұрын Египет шиит Фатимид халифалығының орталығы болды, ислам тарихында халифатты шиит ислам тармағының өкілдері басқарған жалғыз кезең осы еді. Фатимидтер Ирактағы сүннит Аббасид халифалығын толыққанды ығыстыруға ұзақ уақыт бойы тырысты, және олардың Аббасид қарсыластары сияқты, олар да халифа титулын қабылдады, бұл исламдық иерархиядағы ең жоғары дәрежеге деген талаптарын көрсетеді. Дегенмен, 1169 жылы Саладин билікке келгеннен кейін Египет сүнниттерге қайта оралды және Аббасид халифалығымен қайта бірікті. Аббасид халифасын өзінің теориялық үстемдігі деп мойындаған Саладин 1174 жылы сұлтан атанды, бірақ осы сәттен бастап Осман империясының басып алуына дейін халифаттың жоғарғы билігі Египет сұлтанының қолына көшті.
Prior to the rise of Saladin, Egypt was the center of the Shia Fatimid Caliphate, the only period in Islamic history when a caliphate was ruled by members of the Shia branch of Islam. The Fatimids had long sought to completely supplant the Sunni Abbasid Caliphate based in Iraq, and like their Abbasid rivals, they also took the title Caliph, representing their claim to the highest status within the Islamic hierarchy. However, with Saladin's rise to power in 1169, Egypt returned to the Sunni fold and the Abbasid Caliphate. Recognizing the Abbasid Caliph as his theoretical superior, Saladin took the title of Sultan in 1174, though from this point until the Ottoman conquest, supreme power in the caliphate would come to rest with the Sultan of Egypt.
Мамлюк әулеттері
1250 жылы Әйюбилер Мамлюктер тарапынан құлатылды, олар Бахри әулетін құрды және олардың билеушілері де сұлтан атағын алды. Бахри әулетінің танымал сұлтандарының қатарында Айн Жалут шайқасында шапшың монғол әскерін жеңген Қутуз және Иерусалим Крестонос патшалығының соңғы қалдықтарын толығымен қайтарып алған Бейбарс бар. Кейіннен Бахрилер қарсылас Мамлюк тобымен құлатылып, 1382 жылы Бурджи әулетін құрды.
In 1250, the Ayyubids were overthrown by the Mamluks, who established the Bahri dynasty and whose rulers also took the title sultan. Notable Bahri sultans include Qutuz, who defeated the invading Mongol army of Hulagu at the Battle of Ain Jalut, and Baibars, who finally recaptured the last remnants of the Crusader Kingdom of Jerusalem. The Bahri were later overthrown by a rival Mameluke group, who established the Burji dynasty in 1382.
Осман сұлтандығы мен автономды Кедиват
1517 жылы Осман империясы Мысырды жаулап алғаннан кейін Мысыр сұлтандығы жойылды, ал Мысыр Осман империясының провинциясына айналды. Бұл Мамлюк Аббасид әулетінің соңына да белгі берді, себебі Османдықтар қазіргі халифа Әл-Мутаваккил III-ті тұтқындап, оны Осман сұлтаны Селім I-ге құлшылық ету құқығынан бас тартуға мәжбүр етті. Османдықтар кейін Мысыр істеріне көп көңіл бөлмеді, ал мамлюктер Мысырдағы өз билігінің көп бөлігін жылдам қайта қалпына келтірді. Дегенмен, олар Осман сұлтанының қарауындағы вассалдары болып қалды және олардың басшылары тек бей атағымен шектелді. 1523 жылы Османдықтар Мысырдың түрік губернаторы Хайн Ахмед-пашаны тағайындады, ол өзін Мысыр сұлтаны деп жариялады және Мысырдың Осман империясынан тәуелсіздігін мәлімдеді. Ол өзінің билігін бекіту үшін жеке монеталар соқты, бірақ көп ұзамай Парғалы Ибраһим паша басқарған Осман әскерлері оны тұтқынға алып, өлім жазасын орындады. Ибраһим паша тұрақты алмастырушы, Хадым Сүлейман паша табылғанға дейін губернатор міндетін атқарды. 1801 жылы Наполеон I әскерлері жеңілгеннен кейін Мұхаммед Әли-паша билікті басып алып, мамлюктерді құлатты және өзін Мысырдың билеушісі деп жариялады. 1805 жылы Осман сұлтаны Селім III оны Осман билігі астындағы вали ретінде мойындады. Алайда Мұхаммед Әли өзін хедив деп атады және техникалық тұрғыдан Осман империясының вассалы болса да, Мысырды тәуелсіз мемлекет сияқты басқарды. Осман сұлтанына басып озуға және ақырында оны алмастыруға тырысқан Мұхаммед Әли жылдам жаңғырту және әскерилендіру бағдарламасын іске қосты, сондай-ақ Мысыр шекарасын оңтүстікке қарай Суданға, солтүстікке қарай Сирияға дейін кеңейтті. Соңында ол Осман империясына қарсы соғыс ашты, мақсаты билеуші Осман әулетін құлатып, оның орнына өзінің әулетін орнату еді. Үлкен державалардың араласуы Мұхаммед Әлидің өзін сұлтан ету жөніндегі жоғары мақсаттарына жетуіне кедергі келтірді, соның салдарынан Мысыр техникалық тұрғыдан Осман империясының бір бөлігі болып қала берді. Мысырдың автономиясы оның өлімінен кейін сақталды, себебі Порта Мұхаммед Әли әулетін елдің мұрагерлік билеушілері ретінде мойындады. Мұхаммед Әлидің немересі Исмаил I 1863 жылы Мысыр тағына отырды және дереу, бірақ ақырын, атасының мақсаттарына жетуге кірісті. Мысырдың күшінің өсуі, Осман империясының әлсіреуі және тікелей пара берудің нәтижесінде Осман сұлтаны Абдулазиз 1867 жылы Мысыр билеушісін хедив ретінде ресми түрде мойындады. Исмаил Мысырдың Африкадағы шекарасын кеңейткенде және Осман империясының ыдырауы жалғасқанда, Исмаил Египеттің толық тәуелсіздігіне жақын екеніне сенді, тіпті 1869 жылы Суэц каналын ашуды Мысыр сұлтаны деп жариялау үшін пайдалануды жоспарлады. Ол Үлкен державалардың қысымымен басқаша көндірілді, олар Осман билігінің одан әрі ыдырауының салдарынан қорқып, одан сақтанды. Ақырында Исмаилдің билігі оның амбициялық жобаларының салдарынан туған үлкен қарыздарға байланысты сәтсіздікке ұшырады. Еуропалық және Османдық қысым оны 1879 жылы қызметтен шеттетуге және оның орнына одан гөрі икемді ұлы Теуфик тағайындалды. Ораби көтерілісі 1882 жылы хедив Теуфик шақыруымен Ұлыбританияның Мысырға басып кіруіне және елді ондаған жылдар бойы оккупациялауына әкелді.
The Ottoman conquest of Egypt in 1517 ended the Egyptian Sultanate, with Egypt henceforth a province of the Ottoman Empire. It also marked the end of the Mamluk Abbasid dynasty, as the Ottomans captured the current Caliph Al Mutawakkil III, and forced him to relinquish the title to the Ottoman Sultan Selim I. The Ottomans subsequently paid little interest to Egyptian affairs, and the Mamelukes rapidly regained most of their power within Egypt. However, they remained vassals of the Ottoman Sultan and their leaders were limited to the title of Bey. In 1523, the Ottoman appointed Turkish governor of Egypt, Hain Ahmed Pasha, declared himself the Sultan of Egypt and Egypt independent from the Ottoman Empire. He struck his own coins to legitimize his rule, but soon thereafter, Ottoman forces under Pargalı Ibrahim Pasha captured him and executed him, with Ibrahim Pasha assuming the governorship until he found a more permanent replacement, Hadım Süleyman Pasha. Following the defeat of Napoleon I's forces in 1801, Muhammad Ali Pasha seized power, overthrowing the Mamelukes, and declaring himself ruler of Egypt. In 1805, the Ottoman Sultan Selim III reluctantly recognized him as Wāli under Ottoman suzerainty. Muhammad Ali, however, styled himself as Khedive, and though technically a vassal of the Ottoman Empire, governed Egypt as if it were an independent state. Seeking to rival and ultimately supplant the Ottoman Sultan, Muhammad Ali implemented a rapid modernization and militarization program, and expanded Egypt's borders south into Sudan and north into Syria. Eventually, he waged war on the Ottoman Empire with the intention of overthrowing the ruling Osman Dynasty and replacing it with his own. Though the intervention of the Great Powers prevented Muhammad Ali from realizing his grandiose ambitions of becoming sultan himself, obliging Egypt to remain technically part of the Ottoman Empire, Egypt's autonomy survived his death with the Porte recognizing the Muhammad Ali Dynasty as hereditary rulers of the country. Muhammad Ali's grandson, Ismail I, acceded to the Egyptian throne in 1863 and immediately set about achieving his grandfather's aims, though in a less confrontation manner. A combination of growing Egyptian power, deteriorating Ottoman strength, and outright bribery led to Ottoman Sultan Abdulaziz formally recognizing the Egyptian ruler as Khedive in 1867. As Ismail expanded Egypt's borders in Africa, and the Ottoman Empire continued to decay, Ismail believed he was close to realizing formal Egyptian independence, and even contemplated using the opening of the Suez Canal in 1869 to declare himself Sultan of Egypt. He was persuaded otherwise by pressure from the Great Powers, who feared the consequences of further disintegration of Ottoman power. Ultimately, Ismail's reign ended in failure, due to the massive debt his ambitious projects had incurred. European and Ottoman pressure forced his removal in 1879 and replacement by his far more pliant son Tewfik. The subsequent Orabi Revolt resulted in Great Britain invading Egypt in 1882 on the invitation of Khedive Tewfik, and beginning its decades long occupation of the country.
Мысыр сұлтандығының қалпына келуі
1882 жылдан бастап Мысырдың мәртебесі күрделіленіп, түйінделді: ресми түрде Осман империясының провинциясы, жартылай ресми түрде өз монархиясы, қарулы күштері және Судандағы аумақтық иеліктері бар дербес мемлекет, ал іс жүзінде – британдық марионетка. Мысырдағы Осман билігінің құқықтық иллюзиясы 1914 жылы Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғыста Орталық державаларға қосылғанда аяқталды. Британдықтарға қарсы болған хедив Аббас II Осман империясының жағына шығуы мүмкін деген алаңдаушылықпен, британдықтар оны інісі Хусейн Камельдің пайдасына тақтан түсірді және Мысырды британдық протекторат деп жариялады. Осман билігінің ресми аяқталуын білдірген Хусейн Камель сұлтан титулын алды, ал 1917 жылы оның орнына келген Фуад I да сол титулды сақтап қалды. Бірақ шындығында Мысыр британдық үстемдікте қала берді. Хусейн Камель де, Фуад та Суданға қатысты Мысырдың талаптарын мойындады, ал египеттік ұлтшылдар оларды кезекпен «Мысыр мен Судан сұлтаны» деп жариялады. Британдық оккупацияға қарсы ұлтшылдардың наразылығы 1922 жылы Ұлыбританияны Мысырдың тәуелсіздігін ресми мойындауға мәжбүр етті. Алайда, сұлтан титулы алынып, оның орнына патша титулы қойылды. Кейіннен британдықтар тарапынан жер аударылған ұлттық көшбасшы Саад Заглул бұл британдықтардың өздерінің патшасынан жоғары тұрған египеттік билеушіні мойындаудан бас тартуының салдары болды (титулдар иерархиясында сұлтан, Ирандағы шах сияқты, императормен теңестіріледі, ол әлемдік билікті мойындамайтын егеменді билеуші). Тағы бір себеп – титулдың өзгеруі сол кездегі Мысырдың секуляризация процесінің күшеюін көрсетті, себебі сұлтан титулы ислами сипатқа ие, ал патша деген сөздің арабша баламасы – «малик» діни мағынадан мүлдем бос. 1952 жылғы Египет революциясында Фуадтың ұлы Фарук I тақтан түсірілген кезде, еркін офицерлер оның нәресте ұлын Суданға қатысты Мысырдың егемендігін нығайту және британдық оккупацияны жоққа шығару мақсатымен сұлтан деп жариялауды қысқа мерзімге қарастырды. Алайда, революционерлер билікті бекітуден кейін Мысыр монархиясын жоюға келіскендіктен, бұл бекергі әрекет болады деп шешті және Фаруктың ұлы Фуад II патша деп жарияланды. Келесі жылы, 1953 жылдың 18 маусымында революциялық үкімет монархияны ресми түрде жойды және Мысыр республикаға айналды.
From 1882 onwards, Egypt's status became deeply convoluted: officially a province of the Ottoman Empire, semi officially a virtually independent state with its own monarchy, armed forces, and territorial possessions in Sudan, and for practical purposes a British puppet. The legal fiction of Ottoman sovereignty in Egypt was finally ended in 1914 when the Ottoman Empire joined the Central Powers in First World War. Alarmed that the anti British Khedive Abbas II would side with the Ottomans, the British deposed him in favor of his uncle Hussein Kamel and declared Egypt a British protectorate. Symbolizing the official end of Ottoman rule, Hussein Kamel took the title Sultan as did his brother Fuad I who succeeded him in 1917, though in reality Egypt remained under British domination. Both Hussein Kamel and Fuad maintained Egypt's claim to Sudan, with Egyptian nationalists declaring both in turn to be the "Sultan of Egypt and Sudan". Rising nationalist anger at the continued British occupation forced Britain to formally recognize Egyptian independence, in 1922. However, the title of Sultan was dropped and replaced with King. Nationalist leader Saad Zaghlul, who was later exiled by the British, maintained that this was because the British refused to recognize a sovereign Egyptian ruler who outranked their own king (in the hierarchy of titles, sultan, like shah in Iran, is comparable to emperor, being a sovereign who recognizes no secular superior). Another reason offered for the change in title, is that it reflected the growing secularization of Egypt at the time, as sultan has Islamic overtones, whereas the Arabic word for king, malik, does not. Upon overthrowing Fuad's son, King Farouk I, in the Egyptian revolution of 1952, the Free Officers briefly considered declaring his infant son Sultan to reinforce Egypt's sovereignty over Sudan and demonstrate their rejection of British occupation. However, since the revolutionaries had already decided to abolish the Egyptian monarchy after a brief period of consolidating their hold on power, they determined that it would be an idle gesture and Farouk's son was duly declared King Fuad II. The following year, on 18 June 1953, the revolutionary government officially abolished the monarchy and Egypt became a republic.