Саладин: Әйюбид әулетінің негізін қалаушысы

Саладин – Айюбид әулетінің негізін қалаушы, Мысыр мен Сирияның бірінші сұлтаны. Крестонос соғысындағы маңызды тұлға, ислам әскерлерін жетектеді. ⚔️🕌

47 мин оқу

100%

Дереккөз: Saladin — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Аюбидтер әулетінің негізін қалаушы Салах ад-Дин Юсуф ибн Аюб (шамамен 1137 – 1193 жылғы 4 наурыз), көбінесе Саладин деп танылатын, Аюбидтер әулетінің негізін қалаушы. Курд отбасынан шыққан ол, Мысыр мен Сирияның тұңғыш сұлтаны болды. Үшінші крест жорығының маңызды тұлғасы, ол Леванттағы крестшілерге қарсы мұсылман әскери күшін басқарды. Аюбидтер билігінің шарықталу кезеңінде, олардың мемлекеті Мысыр, Сирия, Жоғарғы Месопотамия, Хиджаз, Йемен және Нубияны қамтыды. Зенгид әулетінің генералы Ширкухпен бірге Саладин 1164 жылы Зенгид билеушісі Нур ад-Диннің бұйрығымен Фатимид Мысырына жіберілді. Олардың бастапқы мақсаты – жас Фатимид халифасы әл-Адидтің уәзірі ретінде Шауарды қайта орнатуға көмектесу болғандықтан, ол қайта тағайындалғаннан кейін Ширкух пен Шауар арасында билік күресі басталды. Ал Саладин, крестшілердің шабуылдарына қарсы әскери табыстары мен әл-Адидке жақындығы арқасында Фатимид үкіметінің қатарында жоғарылап көтерілді. 1169 жылы Шауар өлтіріліп, Ширкух қайтыс болғаннан кейін, әл-Адид Саладинді уәзір етіп тағайындады. Оның билік кезінде сүнни мұсылман Саладин Фатимидтердің құрылысын әлсіретуге кірісті. 1171 жылы әл-Адид қайтыс болғаннан кейін, ол Каирдегі исмаили шиит мұсылман Фатимид халифалығын жойды және Мысырды Бағдадтағы сүнни Аббасид халифалығымен қайта біріктірді. Келесі жылдары ол Палестинадағы крестшілерге қарсы жорыстарға жетекшілік етті, Йеменді сәтті жаулап алды және Мысырдағы Фатимидтік бүліктерді тоқтатты. Нур ад-Диннің 1174 жылы қайтыс болғаннан кейін, Саладин Сирияны жаулап алуға кірісті, Дамаскіге бейбіт түрде, қала басшысының шақыруымен кірді. 1175 жылдың ортасына қарай Саладин Хама мен Хомсты жаулап алды, бұл Сирияның билеушілерінің ресми билеушілері болған басқа Зенгид иелерінің наразылығын тудырды. Ол 1175 жылы Хама мүйіздері шайқасында Зенгидтерді жеңіп, одан кейін Аббасид халифасы әл-Мустади оны «Мысыр мен Сирияның сұлтаны» деп жариялады. Саладин Солтүстік Сирия мен Жоғарғы Месопотамияда жаңа жеңістерге қол жеткізіп, 1177 жылы жергілікті мәселелерді шешу үшін Мысырға оралғанға дейін, қастандықшылардың екі рет жасаған қастандықтарынан құтылды. 1182 жылы Саладин Алеппоны басып алғаннан кейін Ислам Сириясын толық жаулап алды, бірақ Зенгидтердің Мосул бекінісін ала алмады. Саладиннің басшылығымен Аюбид армиясы 1187 жылы Хатин шайқасында крестшілерді жеңіп, Иерусалимді басып алып, Левантта мұсылман әскери үстемдігін қайта орнатты. Крестшілердің Иерусалим патшалығы 13 ғасырдың соңына дейін сақталғанмен, 1187 жылғы жеңіліс аймақтағы мұсылман державаларына қарсы христиан әскери күш-жігерінің шешімді нүктесі болды. Саладин 1193 жылы Дамаскіде қайтыс болды, өзінің жеке байлығының көп бөлігін халқына сыйлады. Ол Омейяд мешітіне іргелес мавзолейге жерленді. Мұсылман мәдениетіндегі маңыздылығымен қатар, Саладин күрд, түрік және араб мәдениеттерінде ерекше құрметке ие. Ол тарихтағы ең танымал күрд тұлғасы ретінде жиі сипатталады.

Founder of the Ayyubid dynasty

Salah ad Din Yusuf ibn Ayyub (c. 1137 – 4 March 1193), commonly known as Saladin, was the founder of the Ayyubid dynasty. Hailing from a Kurdish family, he was the first sultan of both Egypt and Syria. An important figure of the Third Crusade, he spearheaded the Muslim military effort against the Crusader states in the Levant. At the height of his power, the Ayyubid realm spanned Egypt, Syria, Upper Mesopotamia, the Hejaz, Yemen, and Nubia. Alongside his uncle Shirkuh, a general of the Zengid dynasty, Saladin was sent to Fatimid Egypt in 1164, on the orders of the Zengid ruler Nur ad Din. With their original purpose being to help restore Shawar as the vizier to the teenage Fatimid caliph al Adid, a power struggle ensued between Shirkuh and Shawar after the latter was reinstated. Saladin, meanwhile, climbed the ranks of the Fatimid government by virtue of his military successes against Crusader assaults as well as his personal closeness to al Adid. After Shawar was assassinated and Shirkuh died in 1169, al Adid appointed Saladin as vizier. During his tenure, Saladin, a Sunni Muslim, began to undermine the Fatimid establishment; following al Adid's death in 1171, he abolished the Cairo based Isma'ili Shia Muslim Fatimid Caliphate and realigned Egypt with the Baghdad based Sunni Abbasid Caliphate. In the following years, he led forays against the Crusaders in Palestine, commissioned the successful conquest of Yemen, and staved off pro Fatimid rebellions in Egypt. Not long after Nur ad Din's death in 1174, Saladin launched his conquest of Syria, peacefully entering Damascus at the request of its governor. By mid 1175, Saladin had conquered Hama and Homs, inviting the animosity of other Zengid lords, who were the official rulers of Syria's principalities; he subsequently defeated the Zengids at the Battle of the Horns of Hama in 1175, and was thereafter proclaimed the 'Sultan of Egypt and Syria' by the Abbasid caliph al Mustadi. Saladin launched further conquests in northern Syria and Upper Mesopotamia, escaping two attempts on his life by the Assassins, before returning to Egypt in 1177 to address local issues there. By 1182, Saladin had completed the conquest of Islamic Syria after capturing Aleppo, but failed to take over the Zengid stronghold of Mosul. Under Saladin's command, the Ayyubid army defeated the Crusaders at the decisive Battle of Hattin in 1187, capturing Jerusalem and re establishing Muslim military dominance in the Levant. Although the Crusaders' Kingdom of Jerusalem persisted until the late 13th century, the defeat in 1187 marked a turning point in the Christian military effort against Muslim powers in the region. Saladin died in Damascus in 1193, having given away much of his personal wealth to his subjects; he is buried in a mausoleum adjacent to the Umayyad Mosque. Alongside his significance to Muslim culture, Saladin is revered prominently in Kurdish, Turkic, and Arab culture. He has frequently been described as the most famous Kurdish figure in history.

Ерте өмір

Саладин қазіргі Ирактың Тикрит қаласында дүниеге келген. Оның жеке аты – "Юсуф"; "Салах ад-Дин" – лақап, құрметті атау, "Иманның туралығы" деген мағына береді. Оның отбасы күрд тегінен шыққан, ал олардың бастауы Орталық Армениядағы Двин қаласының жанындағы Ажданакан ауылынан басталады. Ол тегінен шыққан Равадия тайпасы осы кезде араб тілінде сөйлейтін әлемге ішінара сіңіп кеткен еді. Саладиннің заманында шейх Абдул Қадыр Ғиланиден артық беделді ғалым болған жоқ, және Саладинге оның және оның шәкірттерінің ықпалы зор болды. 1132 жылы Мосулдың атабегі Зенгидің жеңілген әскері Тигр өзенінің қарсы бетінде Тикрит бекінісіне қарай шегінуге тырысқанда, Саладиннің әкесі, Наджм ад-Дин Айюб оларға кедергі келтірді. Айюб әскерге өткел жасап, Тикритте оларға пана берді. Солтүстік Месопотамияның әскери губернаторы болып тағайындалған, Селжуқтарға қызмет еткен грек құлы Мұжахид ад-Дин Бихруз, Айюбты Зенгиге пана бергені үшін сөккенімен, 1137 жылы Айюбтың інісі Асад ад-Дин Ширкух Бихруздың досын өлтіргеннен кейін Тикриттен қуды. Баха ад-Дин ибн Шаддад айтуынша, Саладин оның отбасы Тикриттен шыққан түні дүниеге келген. 1139 жылы Айюб пен оның отбасы Мосулға көшіп, онда Имад ад-Дин Зенги оның қарызын мойындап, Айюбты Баалбектің бекінісінің қолбасшысы етіп тағайындады. 1146 жылы Зенги қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Нур ад-Дин Алеппоның регенті және Зенгилердің басшысы болды. Қазір Дамаскіде тұратын Саладиннің қалаға ерекше құштарлығы болған, бірақ оның балалық шағы туралы мәлімет аз. Білім туралы Саладин: "Балалар әкелерінің тәрбиесімен тәрбиеленеді" деп жазған. Оның өмірбаясын жазған Анн-Мари Эдде мен әл-Вахранидің айтуынша, Саладин Евклид, Альмагест, арифметика және заң туралы сұрақтарға жауап бере білген, бірақ бұл академиялық идеал еді. Оның Құранды және "дін ғылымдарын" білуі оны замандастарымен байланыстырды; бірнеше дереккөздер оның оқу кезінде әскери қызметке қарағанда діни білімге көбірек қызығушылық танытқанын мәлімдейді. Оның дінге деген қызығушылығына әсер еткен тағы бір фактор – Бірінші крест жорығы кезінде Иерусалимнің христиандарға түскені еді. Баха ад-Дин ибн Шаддадтың (Саладиннің замандасы) айтуынша, Саладин – құдайшыл мұсылман болған, ол Құран оқуды ұнатып, уақытында намаз оқыған және "философтарды, Құдайдың қасиеттерін жоққа шығаратындарды, материалистерді және киелі заңды мойын бұрмағандарды жек көретін". Құран мен хадистер сияқты қасиетті кітаптарда джихад туралы көптеген аяттар бар. Саладин осы мәселеге басқа нәрселерге қарағанда ынталырақ және құлшыныспен қарады, оған байланысты қиындықтар оның жүрегіне және барлық денесіне ауыр тиді; ол басқа ештеңе туралы сөйлемеді, тек шайқасқа дайындалу туралы ойлады, тек қару қолға алғандарға қызығушылық танытты, басқа нәрсе туралы айтқан немесе басқа іс-әрекеттерді қолдаған адамдарға көңілі толмады. 1174 жылы Саладин Александрияда суфи мистикасы Қадид әл-Қаффасты (قديد القفاص) тұтқындауға бұйрық берді. Саладин Азиялық суфилерді Мысырға шақырып, олармен бірге көптеген ханқалар мен зуаялар құрды және оларға мүлік берді. Бірақ Саладиннің ханқаларға деген қызығушылығы қандай екені және ол неге Мысырдан тыс суфилерді қалағаны әлі анық емес. Бұл сұрақтардың жауабы оның қандай суфилерді тартуға тырысқандығында жатыр. Суфилердің Мысырдан тыс жерлерден келуін талап етумен қатар, вақфия олардың ерекше типті болуын да талап еткен сияқты: ханқа тұрғындары діни білімдерімен және пәктігімен танымал болды, ал олардың баракасы (нығметтері) ізделді. Ханқаны суфилерге топ ретінде, шетелден келіп, Каир мен Фустатта қоныстанғандарға беруді талап етті. Егер ондайлар табылмаса, онда ол Шафии немесе Малики, ал олардың ақидалары бойынша – Аш'ари сияқты кедей заңгерлерге берілер еді.

Saladin was born in Tikrit in present day Iraq. His personal name was "Yusuf"; "Salah ad Din" is a laqab, an honorific epithet, meaning "Righteousness of the Faith". His family was most likely of Kurdish ancestry, and had originated from the village of Ajdanakan near the city of Dvin in central Armenia. The Rawadiya tribe he hailed from had been partially assimilated into the Arabic speaking world by this time. In Saladin's era, no scholar had more influence than sheikh Abdul Qadir Gilani, and Saladin was strongly influenced and aided by him and his pupils. In 1132, the defeated army of Zengi, Atabeg of Mosul, found their retreat blocked by the Tigris River opposite the fortress of Tikrit, where Saladin's father, Najm ad Din Ayyub served as the warden. Ayyub provided ferries for the army and gave them refuge in Tikrit. Mujahid ad Din Bihruz, a former Greek slave who had been appointed as the military governor of northern Mesopotamia for his service to the Seljuks, reprimanded Ayyub for giving Zengi refuge and in 1137 banished Ayyub from Tikrit after his brother Asad ad Din Shirkuh killed a friend of Bihruz. According to Baha ad Din ibn Shaddad, Saladin was born on the same night that his family left Tikrit. In 1139, Ayyub and his family moved to Mosul, where Imad ad Din Zengi acknowledged his debt and appointed Ayyub commander of his fortress in Baalbek. After the death of Zengi in 1146, his son, Nur ad Din, became the regent of Aleppo and the leader of the Zengids. Saladin, who now lived in Damascus, was reported to have a particular fondness for the city, but information on his early childhood is scarce. About education, Saladin wrote "children are brought up in the way in which their elders were brought up". According to his biographers, Anne Marie Eddé and al Wahrani, Saladin was able to answer questions on Euclid, the Almagest, arithmetic, and law, but this was an academic ideal. It was his knowledge of the Qur'an and the "sciences of religion" that linked him to his contemporaries; several sources claim that during his studies he was more interested in religious studies than joining the military. Another factor which may have affected his interest in religion was that, during the First Crusade, Jerusalem was taken by the Christians.]] According to Baha ad Din ibn Shaddad (one of Saladin's contemporary biographers), Saladin was a pious Muslim—he loved hearing Quran recitals, prayed punctually, and "hated the philosophers, those that denied God's attributes, the materialists and those who stubbornly rejected the Holy Law." The sacred works [Koran, hadith, etc.] are full of passages referring to the jihad. Saladin was more assiduous and zealous in this than in anything else Jihad and the suffering involved in it weighed heavily on his heart and his whole being in every limb; he spoke of nothing else, thought only about equipment for the fight, was interested only in those who had taken up arms, had little sympathy with anyone who spoke of anything else or encouraged any other activity. In 1174, Saladin ordered the arrest of a Sufi mystic, Qadid al Qaffas (قديد القفاص), in Alexandria. Saladin welcomed Asiatic Sufis to Egypt and he and his followers founded and endowed many khanqahs and zawiyas of which al Maqrizi gives a long list. But it is not yet clear what Saladin's interests in the khanqah actually were and why he specifically wanted Sufis from outside Egypt. The answers to these questions lie in the kinds of Sufis he wished to attract. In addition to requiring that the Sufis come from outside Egypt, the waqfiyya seems to have specified that they be of a very particular type: The inhabitants of the khanqah were known for religious knowledge and piety and their baraka (blessings) was sought after The founder stipulated that the khanqah be endowed for the Sufis as a group, those coming from abroad and settling in Cairo and Fustat. If those could not be found, then it would be for the poor jurists, either Shafi'i or Maliki, and Ash'ari in their creed.

Ертедегі экспедициялар

Саладиннің әскери мансабы оның әкесінің інісі Асад ад-Дин Ширкухтың жетекшілігімен басталды. 1163 жылы Фатимид халифасы әл-Адидтің уәзірі Шаварды күшті Бану Рузайк тайпасының мүшесі Диргам өзінің қарсыласы арқылы Мысырдан қуды. Ол Нұр әд-Диннен әскери көмек сұрады, ол оған мойынсұнды және 1164 жылы Ширкухты Диргамға қарсы жорықта Шаварға көмекке жіберді. Саладин 26 жасында олармен бірге кетті. Шавар уәзір болып сәтті қайта тағайындалғаннан кейін, ол Ширкухтан әскерін 30 000 алтын динар сомасына Мысырдан шығарып алуын талап етті, бірақ ол Нұр әд-Диннің оны қалдыруын қалағанын айтып, бас тартты. Бұл жорықта Саладиннің рөлі шағын болды, және Ширкухтың крестшілер мен Шавар әскерлерінің біріккен күштерімен қоршауға алуларына дейін Билбейстен жабдықтау жинауды бұйырғаны белгілі. Билбейсті басып алғаннан кейін крестшілердің Египет әскері мен Ширкухтың әскері Нилдің шөлдегі шекарасында, Гизадан батысқа қарай, әл-Бабен шайқасына қатысты. Саладин Зенгид әскерінің оң жақ қанатын, ал күрдтер сол жақ қанатын, ал Ширкух орталықта орналасты. Алайда, сол кездегі мұсылман деректері Саладинді «орталықтың жүктісі» деп сипаттайды, оған жауды тұзаққа түсіру үшін, тізбектей шегініс жасауды бұйырған. Крестшілер әскері Ширкухтың әскеріне қарсы алғашқыда сәттілікке жетті, бірақ жері аттары үшін тым тік және құмды болды, ал Кесарияның қолбасшысы Хью Саладиннің бөлімшесіне шабуыл жасағанда тұтқындалды. Негізгі позициядан оңтүстікке қарайғы шағын аңғарларда шашыраңқы шайқастардан кейін Зенгид орталық күштері қайтадан шабуылға көшті; Саладин арттан қосылды. Шайқас Зенгидтердің жеңісімен аяқталды, және Ибн әл-Атирдің айтуынша, Саладин Ширкухқа «тасқа біткен тарихтағы ең тамаша жеңістердің» біріне көмектесті, дегенмен Ширкухтың әскерлері көбірек қаза тапты және көптеген дереккөздер бұл шайқасты толық жеңіс деп санамайды. Саладин мен Ширкух Александрияға қарай бет алды, онда оларды құрметпен қарсы алып, ақша және қару-жарақ берді, сондай-ақ база ұсынды. Қаланы қоршауға тырысқан крестшілер-египеттік күштердің басымдығына тап болған Ширкух әскерін екіге бөлді. Ол өзінің күштерімен бірге Александриядан шығып кетті, ал Саладинге қаланы күзету міндеті жүктелді.

Saladin's military career began under the tutelage of his paternal uncle Asad ad Din Shirkuh, a prominent military commander under Nur ad Din, the Zengid emir of Damascus and Aleppo and the most influential teacher of Saladin. In 1163, the vizier to the Fatimid caliph al Adid, Shawar, had been driven out of Egypt by his rival Dirgham, a member of the powerful Banu Ruzzaik tribe. He asked for military backing from Nur ad Din, who complied and, in 1164, sent Shirkuh to aid Shawar in his expedition against Dirgham. Saladin, at age 26, went along with them. After Shawar was successfully reinstated as vizier, he demanded that Shirkuh withdraw his army from Egypt for a sum of 30,000 gold dinars, but he refused, insisting it was Nur ad Din's will that he remain. Saladin's role in this expedition was minor, and it is known that he was ordered by Shirkuh to collect stores from Bilbais prior to its siege by a combined force of Crusaders and Shawar's troops. After the sacking of Bilbais, the Crusader Egyptian force and Shirkuh's army were to engage in the Battle of al Babein on the desert border of the Nile, just west of Giza. Saladin played a major role, commanding the right wing of the Zengid army, while a force of Kurds commanded the left, and Shirkuh was stationed in the centre. Muslim sources at the time, however, put Saladin in the "baggage of the centre" with orders to lure the enemy into a trap by staging a feigned retreat. The Crusader force enjoyed early success against Shirkuh's troops, but the terrain was too steep and sandy for their horses, and commander Hugh of Caesarea was captured while attacking Saladin's unit. After scattered fighting in little valleys to the south of the main position, the Zengid central force returned to the offensive; Saladin joined in from the rear. The battle ended in a Zengid victory, and Saladin is credited with having helped Shirkuh in one of the "most remarkable victories in recorded history", according to Ibn al Athir, although more of Shirkuh's men were killed and the battle is considered by most sources as not a total victory. Saladin and Shirkuh moved towards Alexandria where they were welcomed, given money and arms, and provided a base. Faced by a superior Crusader–Egyptian force attempting to besiege the city, Shirkuh split his army. He and the bulk of his force withdrew from Alexandria, while Saladin was left with the task of guarding the city.

Мысырдың уәзирі

Ширкух Шавармен және Иерусалимнің Амальрик I-мен Мысыр үкімі үшін күресте болды, онда Шавар Амальриктің көмегін сұрады. 1169 жылы Шавар Салах ад-Диннің қолынан қаза тапты, ал Ширкух сол жылы қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін әл-Адидтің уәзірі лауазымына бірнеше үміткер қарастырылды, олардың көпшілігі этникалық күрдтер еді. Олардың этникалық біртүтастығы Әйюбид әулетінің саяси мансабындағы әрекеттерін қалыптастырды. Салах ад-Дин мен оның жақын серіктері түріктердің ықпалынан сақтанды. Бірде Салах ад-Диннің күрд лейтенанты Иса әл-Хаккари уәзірлікке үміткер Әмір Құтб ад-Дин әл-Хадбанниді «Сіз де, Салах ад-Дин де күрдтерсіз, билік түріктердің қолына өтпеуі керек» деп, лауазымынан бас тартуға шақырды. Нұр ад-Дин Ширкухтың мұрагерін таңдады, бірақ әл-Адид Салах ад-Динды Шавардың орнына уәзір етіп тағайындады. Шиит халифа әл-Адидтің сүннит Салах ад-Динды таңдауының себептері әртүрлі. Ибн әл-Асирдің айтуынша, халифа кеңесшілері Салах ад-Дин туралы «одан әлсіз немесе жас адам жоқ» дегеннен кейін оны таңдады және «эмирлердің [басшылардың] ешқайсысы оған бағынбады немесе оған қызмет етпеді». Алайда, осы нұсқа бойынша, кейбір келісімдерден кейін, оны көптеген эмирлер қабылдады. Әл-Адидтің кеңесшілері Сириядағы Зенгидтерді бөлу мақсатымен Салах ад-Динды қолдаған болуы мүмкін деген күдік туды. Әл-Вахрани Салах ад-Диннің таңдалуына оның отбасының «жомарттығы мен әскери шеберлігі» себеп болғанын жазды. Имад ад-Дин Ширкухқа арналған қысқа аза тұрудан кейін, «пікірлер екіге бөлінгеннен» соң, Зенгид эмирлері Салах ад-Динды таңдап, халифті «визирі етіп тағайындауға» мәжбүр етті деп жазды. Салах ад-Диннің египеттік жорықтағы рөліне байланысты Сирияның көптеген қолбасшылары оны қолдады. 26 наурызда уәзір болып тағайындалған Салах ад-Дин «шарап ішуден бас тартып, діни киімге көшті», - деп жазды араб деректері. Ол өзінің мансабында бұрынғыдан да көп билікке және тәуелсіздікке ие болды, бірақ әл-Адид пен Нұр ад-Дин арасындағы ең үлкен адалдық мәселесі әлі де шешілмеді. Сол жылы египеттік әскерлер мен эмирлердің тобы Салах ад-Динды өлтіруге тырысты, бірақ оның барлау басшысы Әли ибн Сафянның көмегімен олардың ниеті туралы білгеннен кейін, ол бас қастандықшы Наджи Муатамин әл-Хилафаны – Фатимид сарайының азаматтық бақылаушысын тұтқындап, өлтірді. Келесі күні Салах ад-Диннің билігіне қарсы болған Фатимид армиясының полктерінен шыққан 50 000 қара африкалық сарбаз, египеттік эмирлер мен қарапайым халықпен бірге көтеріліс ұйымдастырды. 23 тамызға қарай Салах ад-Дин көтерілісті толыққанды басып, Қайырдан ешқашан әскери шабуылға тап болмады. 1169 жылдың соңында Салах ад-Дин Нұр ад-Диннің күштерімен Дамиетта маңында үлкен кресттік Византия әскерін жеңді. 1170 жылдың көктемінде Нұр ад-Дин Салах ад-Диннің өтініші бойынша, сондай-ақ Бағдадтағы Аббасид халифасы әл-Мустанжидтің ынтасымен Салах ад-Диннің әкесін Мысырға жіберді, ол Салах ад-Динды өзінің қарсы халифасы әл-Адидті құлатуға қысым жасауды мақсат етті. Салах ад-Дин өзінің Мысырға ықпалын күшейтіп, ондағы қолдаушылар базасын кеңейтіп отырды. Ол өз отбасы мүшелеріне аймақта жоғары лауазымдар берді; ол қаладағы сүнниттік исламның Малики тармағы үшін колледж салуды, сондай-ақ өзіне тиесілі Шафии деноминациясы үшін әл-Фустатта колледж салуды тапсырды. Мысырда бекінгеннен кейін Салах ад-Дин 1170 жылы Дарумды қоршап, крестшілерге қарсы жорық бастады. Амальрик Дарумды қорғауда оған көмектесу үшін Газадан Тамплиер гарнизонын кері шақырды, бірақ Салах ад-Дин олардың күшінен қашып, 1187 жылы Газаны басып алды. 1191 жылы Салах ад-Дин Газадағы король Балдуин III-нің Тамплиерлер үшін салған бекіністерін қиратты. Ол дәл қашан болғанын білмесе де, сол жылы Ақаба шығанағының басындағы аралда салынған крестшілердің Эйлат қаласына шабуыл жасап, басып алды. Ол мұсылман теңіз флотының өтуіне қауіп төндірмеді, бірақ мұсылман кемелерінің кіші топтарын мазалауы мүмкін еді, сондықтан Салах ад-Дин оны өз жолынан алып тастауға шешім қабылдады.

Shirkuh was in a power struggle over Egypt with Shawar and Amalric I of Jerusalem in which Shawar requested Amalric's assistance. In 1169, Shawar was reportedly assassinated by Saladin, and Shirkuh died later that year. Following his death, a number of candidates were considered for the role of vizier to al Adid, most of whom were ethnic Kurds. Their ethnic solidarity came to shape the Ayyubid family's actions in their political career. Saladin and his close associates were wary of Turkish influence. On one occasion Isa al Hakkari, a Kurdish lieutenant of Saladin, urged a candidate for the viziership, Emir Qutb ad Din al Hadhbani, to step aside by arguing that "both you and Saladin are Kurds and you will not let the power pass into the hands of the Turks". Nur ad Din chose a successor for Shirkuh, but al Adid appointed Saladin to replace Shawar as vizier. The reasoning behind the Shia caliph al Adid's selection of Saladin, a Sunni, varies. Ibn al Athir claims that the caliph chose him after being told by his advisers that "there is no one weaker or younger" than Saladin, and "not one of the emirs [commanders] obeyed him or served him". However, according to this version, after some bargaining, he was eventually accepted by the majority of the emirs. Al Adid's advisers were also suspected of promoting Saladin in an attempt to split the Syria based Zengids. Al Wahrani wrote that Saladin was selected because of the reputation of his family in their "generosity and military prowess". Imad ad Din wrote that after the brief mourning period for Shirkuh, during which "opinions differed", the Zengid emirs decided upon Saladin and forced the caliph to "invest him as vizier". Although positions were complicated by rival Muslim leaders, the bulk of the Syrian commanders supported Saladin because of his role in the Egyptian expedition, in which he gained a record of military qualifications. Inaugurated as vizier on 26 March, Saladin repented "wine drinking and turned from frivolity to assume the dress of religion", according to Arabic sources of the time. Having gained more power and independence than ever before in his career, he still faced the issue of ultimate loyalty between al Adid and Nur ad Din. Later in the year, a group of Egyptian soldiers and emirs attempted to assassinate Saladin, but having already known of their intentions thanks to his intelligence chief Ali ibn Safyan, he had the chief conspirator, Naji, Mu'tamin al Khilafa—the civilian controller of the Fatimid Palace—arrested and killed. The day after, 50,000 Black African soldiers from the regiments of the Fatimid army opposed to Saladin's rule, along with Egyptian emirs and commoners, staged a revolt. By 23 August, Saladin had decisively quelled the uprising, and never again had to face a military challenge from Cairo. Towards the end of 1169, Saladin, with reinforcements from Nur ad Din, defeated a massive Crusader Byzantine force near Damietta. Afterwards, in the spring of 1170, Nur ad Din sent Saladin's father to Egypt in compliance with Saladin's request, as well as encouragement from the Baghdad based Abbasid caliph, al Mustanjid, who aimed to pressure Saladin in deposing his rival caliph, al Ad. Saladin himself had been strengthening his hold on Egypt and widening his support base there. He began granting his family members high ranking positions in the region; he ordered the construction of a college for the Maliki branch of Sunni Islam in the city, as well as one for the Shafi'i denomination to which he belonged in al Fustat. After establishing himself in Egypt, Saladin launched a campaign against the Crusaders, besieging Darum in 1170. Amalric withdrew his Templar garrison from Gaza to assist him in defending Darum, but Saladin evaded their force and captured Gaza in 1187. In 1191 Saladin destroyed the fortifications in Gaza built by King Baldwin III for the Knights Templar. It is unclear exactly when, but during that same year, he attacked and captured the Crusader castle of Eilat, built on an island off the head of the Gulf of Aqaba. It did not pose a threat to the passage of the Muslim navy but could harass smaller parties of Muslim ships, and Saladin decided to clear it from his path.

Мысыр сұлтаны

Имад ад-Диннің айтуынша, Нұр ад-Дин 1171 жылы маусымда Саладинге хат жазып, Египетте Аббасид халифалығын қайта орнатуды тапсырды. Бұл мәселе екі айдан кейін Саладиннің елдегі шиит үкіметіне қарсы болған Шафии фақиы Наджм ад-Дин әл-Хабушанидің қосымша ынталандыруымен реттелді. Осылайша бірнеше египеттік әмірлер өлтірілді, бірақ әл-Адидке олар оған қарсы бүлік көтергені үшін өлтірілген деп айтылды. Содан кейін ол ауырып қалды немесе уланды, бір дереккөз бойынша. Ауру кезінде ол Саладиннен кішкентай балаларына қарауды сұрау үшін келуін өтінді, бірақ Саладин Аббасидтерге қарсы опасыздықтан сескеніп бас тартты және әл-Адид нені қалағанын түсінгеннен кейін өз ісіне өкінді. Ол 13 қыркүйекте қайтыс болды, ал бес күннен кейін Каир мен әл-Фустатта Аббасид хутбасы оқылды, әл-Мустади халифа деп жарияланды. 25 қыркүйекте Саладин Каирден Керак және Монреальға, Иерусалим Корольдігінің шөлдегі қамалдарына, Сириядан шабуыл жасайтын Нұр ад-Динмен бірлескен шабуылға қатысу үшін кетті. Монреальға жеткенге дейін Саладин Каирге қайтып келді, себебі ол өзінің болмауында крестшілердің жетекшілері Египеттегі сатқындарға Саладинге қарсы іштен шабуыл жасап, оның күшін әлсірету үшін қолдау көрсеткенін естіді, әсіресе Фатимидтер бұрынғы мәртебесін қайтаруды жоспарлап бастады. Осы себепті Нұр ад-Дин жалғыз кетті. 1173 жылғы жазда Нубия армиясы, сонымен қатар бұрынғы армян Фатимид әскерлерінің тобы Египет шекарасында Асуанды қоршауға дайындалып жатқаны туралы хабар тарады. Қаланың әмірі Саладиннен көмек сұрады және Саладиннің інісі Туран Шахтың басшылығымен күштер жіберілді. Осының нәтижесінде нубиялықтар кетіп қалды, бірақ 1173 жылы қайта оралды және тағы да қуылды. Бұл жолы египеттік әскерлер Асуаннан ілгерілеп, Нубияның Ибрам қаласын басып алды. Саладин өзінің досы және ұстазы болған Нұр ад-Динге 60 000 динар, "тамаша өндірілген заттар", бірнеше зергерлік бұйымдар және піл сыйға берді. Бұл заттарды Дамаскқа тасымалдау кезінде Саладин крестшілердің ауылдарын тонауға мүмкіндік алды. Ол шөлдегі қамалдарға шабуыл жасамады, бірақ крестшілер аумағында тұратын мұсылман бедуиндерін қуып шығуға тырысты, осылайша франктерді бағдарламадан айыру мақсатында. 1173 жылғы 31 шілдеде Саладиннің әкесі Әюб атқа міну кезінде жарақат алды, содан кейін 9 тамызда қайтыс болды. 1174 жылы Саладин Туран Шахты Йеменді басып алуға жіберді, оны және оның Аден портын Әйюбид әулетінің территориясына қосу үшін.

According to Imad ad Din, Nur ad Din wrote to Saladin in June 1171, telling him to reestablish the Abbasid caliphate in Egypt, which Saladin coordinated two months later after additional encouragement by Najm ad Din al Khabushani, the Shafi'i faqih, who vehemently opposed Shia rule in the country. Several Egyptian emirs were thus killed, but al Adid was told that they were killed for rebelling against him. He then fell ill or was poisoned according to one account. While ill, he asked Saladin to pay him a visit to request that he take care of his young children, but Saladin refused, fearing treachery against the Abbasids, and is said to have regretted his action after realizing what al Adid had wanted. He died on 13 September, and five days later, the Abbasid khutba was pronounced in Cairo and al Fustat, proclaiming al Mustadi as caliph. On 25 September, Saladin left Cairo to take part in a joint attack on Kerak and Montréal, the desert castles of the Kingdom of Jerusalem, with Nur ad Din who would attack from Syria. Prior to arriving at Montreal, Saladin however withdrew back to Cairo as he received the reports that in his absence the Crusader leaders had increased their support to the traitors inside Egypt to attack Saladin from within and lessen his power, especially the Fatimid who started plotting to restore their past glory. Because of this, Nur ad Din went on alone. During the summer of 1173, a Nubian army along with a contingent of Armenian former Fatimid troops were reported on the Egyptian border, preparing for a siege against Aswan. The emir of the city had requested Saladin's assistance and was given reinforcements under Turan Shah, Saladin's brother. Consequently, the Nubians departed; but returned in 1173 and were again driven off. This time, Egyptian forces advanced from Aswan and captured the Nubian town of Ibrim. Saladin sent a gift to Nur ad Din, who had been his friend and teacher, 60,000 dinars, "wonderful manufactured goods", some jewels, and an elephant. While transporting these goods to Damascus, Saladin took the opportunity to ravage the Crusader countryside. He did not press an attack against the desert castles but attempted to drive out the Muslim Bedouins who lived in Crusader territory with the aim of depriving the Franks of guides. On 31 July 1173, Saladin's father Ayyub was wounded in a horse riding accident, ultimately causing his death on 9 August. In 1174, Saladin sent Turan Shah to conquer Yemen to allocate it and its port Aden to the territories of the Ayyubid Dynasty.

Дамаскті жаулап алу

1174 жылдың шілде айының басында Нұр әд-Дин Салах әд-Диннің Мысырына шабуыл жасауға дайындық ретінде Мосулға, Дияр-Бәкрге және Джазираға шақыру жіберіп, әскер жинады. Аюбидтер осы дайындықтарды білген соң кеңес өткізіп, мүмкін болатын қауіп туралы талқылады, ал Саладин Каирдің сыртында өз әскерін жинады. 15 мамырда Нұр әд-Дин өткен аптада ауырып қайтыс болды, ал оның билігі он бір жасар ұлы Салих Исмаил әл-Маликке берілді. Оның өлімі Саладинге саяси тәуелсіздік сыйлады, және Салихқа жазған хатында ол оның жауларына қарсы "қылыштай болады" деп уәде берді, ал әкесінің өлімін "жер сілкінісі секілді" деп сипаттады. Нұр әд-Диннің қайтысынан кейін Саладин қиын шешімге келді: ол Мысырдан крестоносшыларға қарсы әскерін жылжытуға болатын ма, әлде Сирияда Салих шақыруын күте беруге болатын ма? Ол Сирия бәсекелестердің қолына түспес бұрын оны өзіне қосып алуға дайын болды, бірақ бұрынғы қожайынына тиесілі жерге шабуыл жасау – оның сенген ислам принциптеріне қайшы келетін, ол оны екіжүзділікке ұшыратып, крестоносшыларға қарсы соғысқа жетекшілік етуге жарамсыз ететін еді. Саладин Сирияны иелену үшін Салихтан шақыру күтуі керек немесе оған тәртіпсіздік крестоносшылардан қауіп тудыруы мүмкін екенін ескертуі керектігін түсінді. Салих тамыз айында Алеппоға көшірілгенде, қаланың әмірі және Нұр әд-Диннің тәжірибелі сарбаздарының командирі Гумуштигин оның қамқорлығын өз мойнына алды. Әмір Дамаскіден бастап, Сирия мен Джазирадағы барлық қарсыластарын жеңіп алуға дайындалды. Осы қиын жағдайда Дамаск әмірі Гумуштигиннің туысы Сайф әд-Динге (Мосул әмірі) Алеппоға қарсы көмек сұрады, бірақ ол бас тартты, бұл сириялықтарды Саладиннен көмек сұрауға мәжбүр етті, ол оған көмектесуге келісті. Саладин 700 таңдаулы атты әскермен шөлді кезіп өтіп, әл-Керак арқылы өтіп, Босраға жетті. Оның айтуынша, оған "әмірлер, сарбаздар және бедуиндер қосылды – олардың жүректеріндегі сезімдері беттерінен көрінді". 23 қарашада ол Дамаскіге зор құттықтаумен келді және әкесінің ескі үйінде демалды, ал Дамаск цитаделінің қақпалары, оның командирі Райхан бастапқыда бас тартқанмен, Саладиннің ағасы Туттекин ибн Аюбтың қысқаша қоршауынан кейін төрт күннен соң ашылды. Ол қамалға орналасып, қала тұрғындарының құрметі мен сәлеміне ие болды.

In the early summer of 1174, Nur ad Din was mustering an army, sending summons to Mosul, Diyar Bakr, and the Jazira in an apparent preparation of an attack against Saladin's Egypt. The Ayyubids held a council upon the revelation of these preparations to discuss the possible threat and Saladin collected his own troops outside Cairo. On 15 May, Nur ad Din died after falling ill the previous week and his power was handed to his eleven year old son as Salih Ismail al Malik. His death left Saladin with political independence and in a letter to as Salih, he promised to "act as a sword" against his enemies and referred to the death of his father as an "earthquake shock". In the wake of Nur ad Din's death, Saladin faced a difficult decision; he could move his army against the Crusaders from Egypt or wait until invited by as Salih in Syria to come to his aid and launch a war from there. He could also take it upon himself to annex Syria before it could possibly fall into the hands of a rival, but he feared that attacking a land that formerly belonged to his master—forbidden in the Islamic principles in which he believed—could portray him as hypocritical, thus making him unsuitable for leading the war against the Crusaders. Saladin saw that in order to acquire Syria, he needed either an invitation from as Salih or to warn him that potential anarchy could give rise to danger from the Crusaders. When as Salih was removed to Aleppo in August, Gumushtigin, the emir of the city and a captain of Nur ad Din's veterans assumed guardianship over him. The emir prepared to unseat all his rivals in Syria and the Jazira, beginning with Damascus. In this emergency, the emir of Damascus appealed to Saif ad Din of Mosul (a cousin of Gumushtigin) for assistance against Aleppo, but he refused, forcing the Syrians to request the aid of Saladin, who complied. Saladin rode across the desert with 700 picked horsemen, passing through al Kerak then reaching Bosra. According to his own account, was joined by "emirs, soldiers, and Bedouins—the emotions of their hearts to be seen on their faces." On 23 November, he arrived in Damascus amid general acclamation and rested at his father's old home there, until the gates of the Citadel of Damascus, whose commander Raihan initially refused to surrender, were opened to Saladin four days later, after a brief siege by his brother Tughtakin ibn Ayyub. He installed himself in the castle and received the homage and salutations of the inhabitants.

Сириядағы басқа да жаулап алулар

Ағасы Түктакин ибн Әйюбті Дамаск әкімі етіп тағайындап, Салахаддин Нұраддинге тиесілі болған, бірақ қазір дербес болған басқа қалаларды бағындыруға кірісті. Оның әскері Хаманы оңай басып алды, бірақ Хомс қамалының мықтылығына байланысты оған шабуыл жасаудан аулақ болды. Салахаддин солтүстікке қарай Алеппоға беттеді және 30 желтоқсанда Гумуштигин тақтан бас тартқаннан кейін оны қоршап алды. Салих Салахаддинге түсіп қалудан қорқып, сарайынан шығып, тұрғындарға оны және қаланы жауға тапсырмауды өтінді. Салахаддиннің бір жазбагері «адамдар оның ықпалына түсті» деді. Гумуштигин Сириядағы асасистердің бас дауиі Рашид ад-Дин Синаннан, ол Салахаддин Египеттің Фатимидтерінен ауысқаннан бері келіспеушілікте болған, Салахаддинді лагерінде өлтіруді сұрады. 11 мамыр 1175 жылы он үш асасистен тұратын топ Салахаддиннің лагеріне оңай кірді, бірақ Абу Кубайстың Насих ад-Дин Хумартекин оларды шабуыл жасамас бұрын анықтады. Біреуін Салахаддиннің қолбасшыларының бірі өлтірді, ал қалғандары қашуға тырысқанда қаза тапты. Салахаддиннің ілгерілеуін тоқтату үшін Триполидің Раймоны өз күштерін Нахр әл-Кабирде жинады, онда олар мұсылман жерлеріне шабуыл жасауға қолайлы жағдайда болды. Кейін Салахаддин Хомсқа қарай беттеді, бірақ Сейф ад-Дин қалаға көмекші күштер жіберіп жатқанын естіген соң кері шегінді. Осы уақытта Салахаддиннің Сирия мен Жазирадағы қарсыластары оған қарсы насихат соғысын жүргізіп, ол «өз мәртебесін [Нұраддиннің құлы] ұмытқанын» және ұлын қоршап алып, ескі қожайынына алғыс айтпағанын айтты, «өзінің мырзасына қарсы көтерілді». Салахаддин осы насихатқа қарсы тұру үшін қоршауды тоқтатуды көздеді, ол мұсылманды крестшілерден қорғайтынын мәлімдеді; оның әскері Хамаға оралып, онда крестшілер күштерімен кездесті. Крестшілер бұрыннан шегініп кеткен, ал Салахаддин оны «адамдардың жүректеріне есік ашатын жеңіс» деп жариялады. Содан кейін Салахаддин Хомсқа кірді және 1175 жылдың наурыз айында оның цитаделін қорғаушыларының қарсылығына қарамастан басып алды. Салахаддиннің табыстары Сейф ад-Динды алаңдатты. Зенгидтердің басшысы ретінде, Гумуштигин де оның құрамында болды, ол Сирия мен Месопотамияны өз отбасылық иелігі деп санады және Салахаддин оның әулетінің иеліктерін тартып алмақ болғанда ашуланды. Сейф ад-Дин үлкен әскер жинап, оны Алеппоға жіберді, оның қорғаушылары оларды асыға күтті. Мосул мен Алеппоның біріккен күштері Хамадағы Салахаддинге қарсы аттанды. Сана жағынан кемшілікке тап болған Салахаддин бастапқыда Дамаск провинциясының солтүстігіндегі барлық бағындырылған жерлерден бас тартып, Зенгидтермен келісімге келуге тырысты, бірақ олар бас тартты, оның Мысырға қайтуын талап етті. Осыдан кейін Салахаддин соғысқа дайындалды және Оронт өзенінің шатқалындағы Хама мүйіздері деген төбеде қолайлы орын алды. 1175 жылдың 13 сәуірінде Зенгид әскері оның күштеріне шабуыл жасауға аттанды, бірақ көп ұзамай Салахаддиннің әйюбид ардагерлерімен қоршалып қалды, олар оларды жеңді. Шабуыл Салахаддиннің шешуші жеңісімен аяқталды, ол Зенгидті Алеппо қақпасына дейін қуды, Салихтің кеңесшілерін Дамаск, Хомс және Хама провинцияларының, сондай-ақ Алепподан тыс Маарат әл-Нуман сияқты бірқатар қалалардың Салахаддиннің билігін мойындауға мәжбүр етті. Зенгидтерге қарсы жеңісінен кейін Салахаддин өзін патша деп жариялады және жұма намаздарында және исламдық монеталарда Салих есімін жойды. Содан кейін ол Сирия мен Мысырдың барлық мешіттерінде өзінің есімінен дұға етуге бұйрық берді және Каир монетасының фабрикасында өзінің ресми атағы бар алтын монеталар шығарды — «Мұқтажға көмектесетін патша, Айюб ұлы Жоба, оның туы биік болсын». Бағдадтағы Аббасид халифасы Салахаддиннің билікке келуін қуана қарсы алып, оны «Мысыр мен Сирияның сұлтаны» деп жариялады. Хама шайқасы Әйюбилер мен Зенгидтер арасындағы билік үшін күресті аяқтамады, соңғы қақтығыс 1176 жылдың көктемінде болды. Салахаддин Мысырдан үлкен күштер жинады, ал Сейф ад-Дин Диярбакир мен әл-Жазираның кішігірім мемлекеттерінен әскер жинады. Салахаддин Хамадан шығып, Оронт өзенінен өткенде, күн тұтылды. Ол мұны жақсы белгі деп санады, бірақ солтүстікке қарай жорығын жалғастырды. Ол Алепподан шамамен қашықтықтағы Сұлтанның үйіндісіне жетті, онда оның әскері Сейф ад-Диннің әскеріне тап болды. Осы кезде Зенгидтер Салахаддиннің сол жақ қанатын талқандап, оны өзінен бұрын айдап жіберді, ал Салахаддиннің өзі Зенгид гвардиясының басында шабуыл жасады. Зенгид күштері үрейленіп, Сейф ад-Диннің офицерлерінің көпшілігі өлтірілді немесе тұтқынға алынды — Сейф ад-Дин тым жақыннан қашып құтылды. Зенгид әскерінің лагері, жылқылары, жүктері, шатырлары мен азық-түлігі Әйюбилердің қолына тиді. Бірақ Зенгидтің тұтқынға алынғандарына сыйлықтар беріліп, босатылды. Әйюбид жеңісінен алынған барлық олжа әскерге берілді, Салахаддин өзі үшін ештеңе сақтамады. Ол Алеппоға қарай жалғастырды, ол әлі де оған есіктерін жапты, қаланың алдында тоқтады. Жолда оның әскері Бузаъаны басып алды, содан кейін Манбижді жаулап алды. Одан олар 15 мамырда Азаз бекінісін қоршау үшін батысқа беттеді. Бірнеше күннен кейін Салахаддин капитанның шатырында демалып отырғанда, асасистердің бірі оған шабуыл жасап, пышақпен басына соқты. Оның бас киімінің металл бөлігі тесілмеді, ол асасистің қолын ұстап алды — пышақ тек оның жеңін кесіп алды — және шабуылшы тез өлтірілді. Салахаддин өміріне жасалған қастандықтан алаңдады, ол Гумуштигин мен асасистердің осы қастандықты жоспарлағанын айтты және қоршауға көбірек күш салды. Азаз 21 маусымда капитуляциялады, ал Салахаддин Гумуштигинге жаза беру үшін күштерін Алеппоға жіберді. Оның шабуылдары қайтадан қарсылыққа тап болды, бірақ ол тек соғыс тоқтатуға ғана емес, Алеппомен өзара келісімге де қол жеткізді, онда Гумуштигин мен Салих қаланың билігін сақтап қалды, ал олар Салахаддинді өзі бағындырған барлық жерлердің егемендігін мойындады. Алеппоның мұсылман одақтастары Мардин мен Кейфаның әмірлері де Салахаддинді Сирия патшасы деп мойындады. Келісімге қол қойылғаннан кейін Салихтің кіші қарындасы Салахаддинға Азаз бекінісін қайтаруды сұрады, ол оған көнді және оны көптеген сыйлықтармен бірге Алеппо қақпасына дейін сүйемелдеді.

Leaving his brother Tughtakin ibn Ayyub as Governor of Damascus, Saladin proceeded to reduce other cities that had belonged to Nur ad Din, but were now practically independent. His army conquered Hama with relative ease, but avoided attacking Homs because of the strength of its citadel. Saladin moved north towards Aleppo, besieging it on 30 December after Gumushtigin refused to abdicate his throne. As Salih, fearing capture by Saladin, came out of his palace and appealed to the inhabitants not to surrender him and the city to the invading force. One of Saladin's chroniclers claimed "the people came under his spell". Gumushtigin requested Rashid ad Din Sinan, chief da'i of the Assassins of Syria, who were already at odds with Saladin since he replaced the Fatimids of Egypt, to assassinate Saladin in his camp. On 11 May 1175, a group of thirteen Assassins easily gained admission into Saladin's camp, but were detected immediately before they carried out their attack by Nasih ad Din Khumartekin of Abu Qubays. One was killed by one of Saladin's generals and the others were slain while trying to escape. To deter Saladin's progress, Raymond of Tripoli gathered his forces by Nahr al Kabir, where they were well placed for an attack on Muslim territory. Saladin later moved toward Homs instead, but retreated after being told a relief force was being sent to the city by Saif ad Din. Meanwhile, Saladin's rivals in Syria and Jazira waged a propaganda war against him, claiming he had "forgotten his own condition [servant of Nur ad Din]" and showed no gratitude for his old master by besieging his son, rising "in rebellion against his Lord". Saladin aimed to counter this propaganda by ending the siege, claiming that he was defending Islam from the Crusaders; his army returned to Hama to engage a Crusader force there. The Crusaders withdrew beforehand and Saladin proclaimed it "a victory opening the gates of men's hearts". Soon after, Saladin entered Homs and captured its citadel in March 1175, after stubborn resistance from its defenders. Saladin's successes alarmed Saif ad Din. As head of the Zengids, including Gumushtigin, he regarded Syria and Mesopotamia as his family estate and was angered when Saladin attempted to usurp his dynasty's holdings. Saif ad Din mustered a large army and dispatched it to Aleppo, whose defenders anxiously had awaited them. The combined forces of Mosul and Aleppo marched against Saladin in Hama. Heavily outnumbered, Saladin initially attempted to make terms with the Zengids by abandoning all conquests north of the Damascus province, but they refused, insisting he return to Egypt. Seeing that confrontation was unavoidable, Saladin prepared for battle, taking up a superior position at the Horns of Hama, hills by the gorge of the Orontes River. On 13 April 1175, the Zengid troops marched to attack his forces, but soon found themselves surrounded by Saladin's Ayyubid veterans, who crushed them. The battle ended in a decisive victory for Saladin, who pursued the Zengid fugitives to the gates of Aleppo, forcing as Salih's advisers to recognize Saladin's control of the provinces of Damascus, Homs, and Hama, as well as a number of towns outside Aleppo such as Ma'arat al Numan. After his victory against the Zengids, Saladin proclaimed himself king and suppressed the name of as Salih in Friday prayers and Islamic coinage. From then on, he ordered prayers in all the mosques of Syria and Egypt as the sovereign king and he issued at the Cairo mint gold coins bearing his official title—al Malik an Nasir Yusuf Ayyub, ala ghaya "the King Strong to Aid, Joseph son of Job; exalted be the standard." The Abbasid caliph in Baghdad graciously welcomed Saladin's assumption of power and declared him "Sultan of Egypt and Syria". The Battle of Hama did not end the contest for power between the Ayyubids and the Zengids, with the final confrontation occurring in the spring of 1176. Saladin had gathered massive reinforcements from Egypt while Saif ad Din was levying troops among the minor states of Diyarbakir and al Jazira. When Saladin crossed the Orontes, leaving Hama, the sun was eclipsed. He viewed this as an omen, but he continued his march north. He reached the Sultan's Mound, roughly from Aleppo, where his forces encountered Saif ad Din's army. A hand to hand fight ensued and the Zengids managed to plough Saladin's left wing, driving it before him when Saladin himself charged at the head of the Zengid guard. The Zengid forces panicked and most of Saif ad Din's officers ended up being killed or captured—Saif ad Din narrowly escaped. The Zengid army's camp, horses, baggage, tents, and stores were seized by the Ayyubids. The Zengid prisoners of war, however, were given gifts and freed. All of the booty from the Ayyubid victory was accorded to the army, Saladin not keeping anything himself. He continued towards Aleppo, which still closed its gates to him, halting before the city. On the way, his army took Buza'a and then captured Manbij. From there, they headed west to besiege the fortress of A'zaz on 15 May. Several days later, while Saladin was resting in one of his captain's tents, an Assassin rushed forward at him and struck at his head with a knife. The cap of his head armour was not penetrated and he managed to grip the Assassin's hand—the dagger only slashing his gambeson—and the assailant was soon killed. Saladin was unnerved at the attempt on his life, which he accused Gumushtugin and the Assassins of plotting, and so increased his efforts in the siege. A'zaz capitulated on 21 June, and Saladin then hurried his forces to Aleppo to punish Gumushtigin. His assaults were again resisted, but he managed to secure not only a truce, but a mutual alliance with Aleppo, in which Gumushtigin and as Salih were allowed to continue their hold on the city, and in return, they recognized Saladin as the sovereign over all of the dominions he conquered. The emirs of Mardin and Keyfa, the Muslim allies of Aleppo, also recognised Saladin as the King of Syria. When the treaty was concluded, the younger sister of as Salih came to Saladin and requested the return of the Fortress of A'zaz; he complied and escorted her back to the gates of Aleppo with numerous presents.

Қасқырларға қарсы науқан

Саладин өзінің зенгидтік қарсыластарымен және Иерусалим патшалығымен бітімге келді (соңғысы 1175 жылдың жазында болды), бірақ Рашид ад-Дин Синан басқарған Исмаили дінінің Ассасиндер деп аталатын тобынан қауіп көрінді. Олар Нүсейрия тауларында орналасқан, биік жерлерге салынған тоғыз қамалға ие болды. Саладин әскерінің көп бөлігін Мысырға жіберген соң, 1176 жылдың тамыз айында әскерін Нүсейрия тауларына бастап барды. Ол сол айда ауылды қиратты, бірақ бірде-бір қамалды басып ала алмады. Көптеген мұсылман тарихшылары Саладиннің Хаманың әкімі, оның інісінің, олар екеуі арасында бейбіт келісімге келуге көмектескенін айтады. Саладин күзетшілеріне шамдар берді және Масяфтың сыртындағы шатырының айналасын әк және күлмен себіп, Ассасиндердің әрбір қадамын анықтауға тырысты. Осы нұсқа бойынша, бір түні Саладиннің күзетшілері Масяф төбесінен төмен қарай жарқыл көрді, ол Әйюбилердің шатырлары арасында жоғалып кетті. Сәтке дейін Саладин оянып, шатырдан бір адамның шығып жатқанын көрді. Шамдар орын ауысқан, төсегінің жанында Ассасиндерге тән пішіндегі ыстық нан жатыр, үстінде улы пышақпен қадалып тұрған хат болды. Хатта, ол шабуылдан бас тартса ғана өлімінен құтылатыны жазылған. Саладин үлкен дауыспен айқайлап, шатырдан шыққан адамның өзі Синан екенін мәлімдеді. Тағы бір нұсқада Саладин Ливан тауының маңындағы крестшілер күштеріне қарсы тұру үшін шұғыл қажет болғандықтан, әскерін Масяфтан асыққан түрде шығарды. Шындығында, Саладин Синанмен және оның Ассасиндерімен одақ құруға тырысты, осылайша крестшілерді өзіне қарсы күшті одақтастан айырды. Крестшілерді қууды өзара тиімділік және басымдық деп есептеген Саладин мен Синан кейін ынтымақтастық қарым-қатынастарын сақтап, соңғысы Саладиннің әскерін бірнеше шешуші майдандарда күшейту үшін күштерінің бөлімдерін жіберді.

Каирге оралу және Палестинаға шабуыл жасау

Нүсейрия тауларынан шыққан соң Салах ад-Дин Дамаскқа оралып, Сириялық әскерлерін үйлеріне қайтарды. Ол Сирияны басқаруды Тұран Шахқа тапсырып, тек жеке серіктерімен ғана Мысырға аттанды. Қаһиреге 22 қыркүйекте жетті. Шамамен екі жылдай елден кеткен соң, Мысырда көптеген мәселелерді ұйымдастырып, қадағалауға кірісті, ең алдымен Қаһирені нығайту және қайта құру қажет болды. Қала қабырғалары жөнделіп, кеңейтілді, ал Қаһире цитаделінің құрылысы басталды. Салах ад-Диннің бұйрығымен 85 метр тереңдіктегі Бір Юсуф ("Жүсіп құдығы") салынды. Қаһиренің сыртындағы ең маңызды жобасы – Гизадағы үлкен көпір болды, ол болжамды маврлардың шапқыншылығына қарсы қорғаныс шебі ретінде салынды. Салах ад-Дин Қаһиреде жақсарту жұмыстарын қадағалап, семсершілер медресесі сияқты оқу орындарын салғызып, елдің ішкі басқаруын ұйымдастырды. 1177 жылдың қараша айында ол Палестинаға жорыққа шықты. Крестшілер жақында Дамаск аумағына басып кіргендіктен, Салах ад-Дин бітім шартының бұрынғы құндылығын жоғалтқанын түсінді. Христиандар өз әскерлерінің көп бөлігін Алеппоның солтүстігіндегі Харим бекінісін қоршауға жіберді, сондықтан Оңтүстік Палестинада қорғаныс нашар болды. Салах ад-Дин жағдайдың пісіп жеткенін сезіп, Аскалонға бет бұрды, оны "Сирияның гүлшешесі" деп атады. Уильям Тир Әйюби әскерінің сарбаздардан тұратынын, оның ішінде 8000-і элиталық әскерлер және Суданнан келген қара терілі сарбаздар болғанын жазды. Олар елді тонап, Рамла мен Лод қалаларын басып алып, тіпті Иерусалим қақпаларына дейін жетті.

Балдуинмен шайқастар мен бітім

Айюбидтер Иерусалимнің Балдуин IV-ге өзінің әйгілі Газадағы Темплер рыцарларымен бірге Аскалонға кез келген шабуылға қарсы ешқандай сақтық шарасын қолданбай кіруге рұқсат берді. Крестшілер армиясының құрамында бар болғаны 375 рыцарь болғанына қарамастан, Саладин оларды тұзаққа түсіруден тартынды, себебі араларында өте білікті тамплиер генералдары болды. 25 қарашада, Айюбид армиясының көп бөлігі болмағанда, Саладин мен оның әскерлері Рамла маңында Монгисард шайқасында (немесе Гезерде, Телл Джезар деп те аталады) күтпеген шабуылға ұшырады. Олар қатарға жинала алмай тұрып, тамплиерлер Айюбид армиясын қылышпен тілгіледі. Бастапқыда Саладин әскерін ұрысқа дайындауға тырысты, бірақ оның күзетшілері қаза тапқанда, жеңіліс сөзсіз екенін түсінді. Ол аз ғана қалған әскерімен бірге жылдам түйеге мініп, Мысыр жеріне қарай аттанды. Монгисардтағы жеңілісіне қарамастан, Саладин крестшілермен қайта соғысуға дайын болды. 1178 жылдың көктемінде ол Хомс қабырғаларының астында орналасты, оның генералдары мен крестшілер армиясы арасында бірнеше шайқастар болды. Хамадағы оның әскерлері жауларын жеңіп, көптеген тұтқындармен бірге олжаны Саладинге жеткізді. Саладин тұтқындарды "имандылардың жерін тонап, қиратқандары үшін" басын кесуге бұйрық берді. Ол жылдың қалған бөлігін жауларымен кездеспей Сирияда өткізді. Саладиннің тыңшылары крестшілер Сирияға шабуыл жоспарлап отырғанын хабарлады. Ол өзінің генералдарының бірі, Фарух Шахқа Дамаск шебін мың әскермен қорғауға, содан кейін шайқастан аулақ болып, ескерту шамдарын жағуға бұйрық берді, ал Саладин шабуылға шығатын болды. 1179 жылдың сәуірінде король Балдуин бастаған крестшілер мен тамплиерлер қарсылық күтпеді және Голан биіктіктерінің шығысында мал жайылып жүрген мұсылман малшыларына күтпеген шабуыл жасауға асықты. Балдуин Фарух Шахтың әскерін қуғанда асығыс әрекет етті, олар Кунейтраның оңтүстік-шығысында шоғырландырылды және Айюбидтер тарапынан жеңіліске ұшырады. Осы жеңістің арқасында Саладин Мысырдан қосымша әскер шақыруға шешім қабылдады және әл-Адильден 1500 атты жіберуді сұрады. Саладин Балдуинге мұсылмандар үшін аса маңызды болған жобадан бас тарту үшін 100 000 алтын монета ұсынды, бірақ ол бас тартты. Содан кейін ол "Шастеллет" деп аталатын және тамплиер рыцарлары қорғаған бекіністі қиратуға шешім қабылдады және штабын Баниясқа көшірді. Крестшілер мұсылман әскерлеріне шабуыл жасауға асығып келгенде, олар тәртіпсіздікке ұшырады, жаяу әскерлер артта қалды. Бастапқы табысқа қарамастан, олар мұсылмандарды шашыратып, Саладин әскерін жинап, крестшілерге шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Шайқас Айюбидтердің шешуші жеңісімен аяқталды және көптеген жоғары шенді рыцарьлар тұтқындалды. Саладин бекіністі қоршауға алды, ол 1179 жылдың 30 тамызында құлады. 1180 жылдың көктемінде Саладин Сафад аймағында Иерусалим патшалығына қарсы күшті науқан бастауға асыққанда, король Балдуин оған бейбітшілік туралы ұсыныстармен хабаршылар жіберді. Құрғақшылық пен нашар егін жинау оның жабдықталуына кедергі келтіргендіктен, Саладин бітімге келісті. Триполидің Раймоны бітімге қарсы болды, бірақ май айында Айюбидтердің оның аумағына шабуылынан және Тартус портынан Саладиннің теңіз флотының пайда болуынан кейін оны қабылдауға мәжбүр болды.

The Ayyubids allowed Baldwin IV of Jerusalem to enter Ascalon with his famous Gaza based Knights Templar without taking any precautions against a sudden attack. Although the Crusader force consisted of only 375 knights, Saladin hesitated to ambush them because of the presence of highly skilled templar generals. On 25 November, while the greater part of the Ayyubid army was absent, Saladin and his men were surprised near Ramla in the battle of Montgisard (possibly at Gezer, also known as Tell Jezar). Before they could form up, the Templar force hacked the Ayyubid army down by body to body of sword. Initially, Saladin attempted to organize his men into battle order, but as his bodyguards were being killed, he saw that defeat was inevitable and so with a small remnant of his troops mounted a swift camel, riding all the way to the territories of Egypt. Not discouraged by his defeat at Montgisard, Saladin was prepared to fight the Crusaders once again. In the spring of 1178, he was encamped under the walls of Homs, and a few skirmishes occurred between his generals and the Crusader army. His forces in Hama won a victory over their enemy and brought the spoils, together with many prisoners of war, to Saladin who ordered the captives to be beheaded for "plundering and laying waste the lands of the Faithful". He spent the rest of the year in Syria without a confrontation with his enemies. Saladin's intelligence services reported to him that the Crusaders were planning a raid into Syria. He ordered one of his generals, Farrukh Shah, to guard the Damascus frontier with a thousand of his men to watch for an attack, then to retire, avoiding battle, and to light warning beacons on the hills, after which Saladin would march out. In April 1179, the Crusaders and Templars led by King Baldwin expected no resistance and waited to launch a surprise attack on Muslim herders grazing their herds and flocks east of the Golan Heights. Baldwin advanced too rashly in pursuit of Farrukh Shah's force, which was concentrated southeast of Quneitra and was subsequently defeated by the Ayyubids. With this victory, Saladin decided to call in more troops from Egypt; he requested al Adil to dispatch 1,500 horsemen. In the summer of 1179, King Baldwin had set up an outpost on the road to Damascus and aimed to fortify a passage over the Jordan River, known as Jacob's Ford, that commanded the approach to the Banias plain (the plain was divided by the Muslims and the Christians). Saladin had offered 100,000 gold pieces to Baldwin to abandon the project, which was particularly offensive to the Muslims, but to no avail. He then resolved to destroy the fortress, called "Chastellet" and defended by the Templars knights, moving his headquarters to Banias. As the Crusaders hurried down to attack the Muslim forces, they fell into disorder, with the infantry falling behind. Despite early success, they pursued the Muslims far enough to become scattered, and Saladin took advantage by rallying his troops and charging at the Crusaders. The engagement ended in a decisive Ayyubid victory, and many high ranking knights were captured. Saladin then moved to besiege the fortress, which fell on 30 August 1179. In the spring of 1180, while Saladin was in the area of Safad, anxious to commence a vigorous campaign against the Kingdom of Jerusalem, King Baldwin sent messengers to him with proposals of peace. Because droughts and bad harvests hampered his commissariat, Saladin agreed to a truce. Raymond of Tripoli denounced the truce but was compelled to accept after an Ayyubid raid on his territory in May and upon the appearance of Saladin's naval fleet off the port of Tartus.

Ішкі істер

1180 жылдың маусым айында Саладин Кейфаның артукид әмірі Нұр әд-Дин Мұхаммедті Геук Суда қабылдады, оған және оның бауыры Әбу Бәкірге Имад әд-Диннің мәліметінше, 100 000 динардан астам құны бар сыйлықтар тартты. Бұл Артукидтермен одақ орнату және Месопотамия мен Анатолиядағы басқа әмірлерге әсер ету мақсатымен жасалды. Бұрын Саладин Нұр әд-Дин мен Рум сұлтаны Килиж Арслан II арасындағы қарым-қатынасты жақсартуды ұсынған еді, екеуі де қақтығысқа ұшырағаннан кейін. Соңғысы Нұр әд-Динге оның қызына үйленгені үшін сыйлық ретінде берілген жерлерді қайтаруды талап етті, өйткені ол қызына зорлық көрсетіліп, Селжұқ территориясын алу үшін пайдаланылып жатыр деген хабарды алды. Нұр әд-Дин Саладиннен мәселені шешу үшін араласуын өтінді, бірақ Арслан бас тартты. Нұр әд-Дин мен Саладин Геук Суда кездескеннен кейін, Селжұқ әмірінің басшысы Ихтияр әд-Дин әл-Хасан Арсланның бағынуын растады, содан кейін келісімге қол қойылды. Кейін Саладин Арсланның Нұр әд-Динге оның қызына қарсы тағы да зорлық көрсеткені туралы хабарды алғанда ашуланды. Ол Малатья қаласына шабуыл жасаумен қорқытып: «Маған екі күндік сапар, мен қалаға жеткенше [атымнан] түспеймін», - деді. Бұл қауіптен қорқыған Селжұқтар келіссөздер жүргізуді талап етті. Саладин Арсланның қызына қамқорлық жасауы дұрыс деп санады, бірақ Нұр әд-Дин оған паналағандықтан, ол оның сеніміне қиянат жасай алмайды. Ақырында, Арсланның қызы бір жылға жіберілді, ал егер Нұр әд-Дин бұл талапты орындамаса, Саладин оған қолдау көрсетуден бас тартатынын айтты. Фарах Шахты Сирияны басқаруға қалдырып, Саладин 1181 жылдың басында Каирге оралды. Әбу Шаманың айтуынша, ол Рамазан айын Мысырда өткізбекші болған, содан кейін жазда Меккеге хажға баруды жоспарлаған. Бірақ белгісіз себептермен ол қажылыққа бару жоспарын өзгерткен сияқты, маусым айында Ніл өзенінің жағалауын тексеріп жүргенін көрді. Ол тағы да бедуиндермен қақтығысқа түсті; Файюмдағы феодалдарға өтемақы ретінде пайдалану үшін олардың феодалдарының үштен екісін алып қойды. Бедуиндер крестшілермен сауда жасады деп айыпталды, сондықтан олардың астығы тәркіленді және олар батысқа қарай көшіп кетуге мәжбүр болды. Кейіннен Аюбид соғыс кемелерін Танис көлінің жағалауын тонаған бедуин өзен қарақшыларына қарсы пайдаланды. 1181 жылдың жазында Саладиннің бұрынғы сарай әкімшісі Баха әд-Дин Қарақұш, Йеменнің Забид қаласындағы Туран Шахтың бұрынғы орынбасары Маджд әд-Динді тұтқындауға күш салды, ол Каирдегі өзінің сарайында Имад әд-Дин әл-Ишфаханиды тойға шақырып отырғанда. Саладиннің жақындары Маджд әд-Диннің Забид кірістерін жымқырғанын айыптады, бірақ Саладиннің өзі бұл айыптауларды растайтын дәлел жоқ деп сенді. Ол Маджд әд-Динді 80 000 динар төлесе босатты. Сонымен қатар, Саладиннің ағалары әл-Адил мен Тадж әл-Мұлук Буриге де қосымша сомалар төленуі керек еді. Маджд әд-Диннің тұтқындалуы Туран Шахтың Йеменнен кетуіне байланысты наразылықтың бір бөлігі болды. Оның орынбасарлары оған провинциядан кіріс жіберіп отырса да, орталық билік болмады және Аденнің Изз әд-Дин Усманы мен Забидтің Хиттан арасында ішкі дау туды. Саладин әл-Адильге жазған хатында: «Бұл Йемен – қазына үйі. Біз оны жаулап алдық, бірақ бүгінгі күнге дейін одан ешқандай пайда көре алмадық. Тек сансыз шығындар, әскер жіберу және үміттенген нәтижеге қол жеткізбейтін үміттер ғана болды».

In June 1180, Saladin hosted a reception for Nur ad Din Muhammad, the Artuqid emir of Keyfa, at Geuk Su, in which he presented him and his brother Abu Bakr with gifts, valued at over 100,000 dinars according to Imad ad Din. This was intended to cement an alliance with the Artuqids and to impress other emirs in Mesopotamia and Anatolia. Previously, Saladin offered to mediate relations between Nur ad Din and Kilij Arslan II—the Seljuk sultan of Rûm—after the two came into conflict. The latter demanded that Nur ad Din return the lands given to him as a dowry for marrying his daughter when he received reports that she was being abused and used to gain Seljuk territory. Nur ad Din asked Saladin to mediate the issue, but Arslan refused. After Nur ad Din and Saladin met at Geuk Su, the top Seljuk emir, Ikhtiyar ad Din al Hasan, confirmed Arslan's submission, after which an agreement was drawn up. Saladin was later enraged when he received a message from Arslan accusing Nur ad Din of more abuses against his daughter. He threatened to attack the city of Malatya, saying, "it is two days march for me and I shall not dismount [my horse] until I am in the city." Alarmed at the threat, the Seljuks pushed for negotiations. Saladin felt that Arslan was correct to care for his daughter, but Nur ad Din had taken refuge with him, and therefore he could not betray his trust. It was finally agreed that Arslan's daughter would be sent away for a year and if Nur ad Din failed to comply, Saladin would move to abandon his support for him. Leaving Farrukh Shah in charge of Syria, Saladin returned to Cairo at the beginning of 1181. According to Abu Shama, he intended to spend the fast of Ramadan in Egypt and then make the hajj pilgrimage to Mecca in the summer. For an unknown reason, he apparently changed his plans regarding the pilgrimage and was seen inspecting the Nile River banks in June. He was again embroiled with the Bedouin; he removed two thirds of their fiefs to use as compensation for the fief holders at Fayyum. The Bedouin were also accused of trading with the Crusaders and, consequently, their grain was confiscated and they were forced to migrate westward. Later, Ayyubid warships were deployed against Bedouin river pirates, who were plundering the shores of Lake Tanis. In the summer of 1181, Saladin's former palace administrator Baha ad Din Qaraqush led a force to arrest Majd ad Din—a former deputy of Turan Shah in the Yemeni town of Zabid—while he was entertaining Imad ad Din al Ishfahani at his estate in Cairo. Saladin's intimates accused Majd ad Din of misappropriating the revenues of Zabid, but Saladin himself believed there was no evidence to back the allegations. He had Majd ad Din released in return for a payment of 80,000 dinars. In addition, other sums were to be paid to Saladin's brothers al Adil and Taj al Muluk Buri. The controversial detainment of Majd ad Din was a part of the larger discontent associated with the aftermath of Turan Shah's departure from Yemen. Although his deputies continued to send him revenues from the province, centralized authority was lacking and an internal quarrel arose between Izz ad Din Uthman of Aden and Hittan of Zabid. Saladin wrote in a letter to al Adil: "this Yemen is a treasure house We conquered it, but up to this day we have had no return and no advantage from it. There have been only innumerable expenses, the sending out of troops and expectations which did not produce what was hoped for in the end."

Франктерге қарсы жорық және Зенгидтермен соғыс

Сейф ад-Дин 1181 жылдың маусымында қайтыс болды, ал оның інісі Изз ад-Дин Мосул басшылығын мұра етті. 4 желтоқсанда Алеппода Зенгидтердің мұрагер ханзадасы Салих қайтыс болды. Ол өлер алдында өзінің бас офицерлеріне Изз ад-Динге адалдық ант беруді бұйырды, өйткені Салахдинге қарсы тұра алатын жалғыз күшті Зенгид билеушісі осы Изз ад-Дин еді. Изз ад-Дин Алеппода құрметпен қарсы алынды, бірақ Мосул мен Алеппоны бірге басқару оның мүмкіндіктеріне тым ауыр салмақ салды. Сондықтан ол Алеппоны ағасы Имад ад-Дин Зангиге Синджарға айырбастау шартымен тапсырды. Салахдин бұрынғы Зенгидтермен жасасқан келісімін сақтау үшін бұл мәмілеге қарсылық көрсетпеді. 1182 жылдың 11 мамырында Салахдин, Мысыр Әйюби әскерінің жартысы және көптеген бейбіт азаматтармен бірге Каирден Сирияға аттанды. Кетуге бір күн қалғанда ол жолдастарымен отырғанда, ұлының тәліміндегі бір өлең жолы айтылды: «Надждтің жусан гүлінің хош иісін сезініңіз, өйткені осы кештен кейін ол енді қайтпайды». Салахдин бұл жолдың жаман белгі екенін сезінді және ол ешқашан Мысырға қайта оралмады. Крестшілер күштері оны тоқтату үшін шекарада жиналғанын білген Салахдин Синай түбегі арқылы Ақаба шығанағының басындағы Айлаға дейін шөл жолымен жүрді. Ешқандай қарсылыққа ұшырамаған Салахдин Монреаль аймалындағы елді мекендерді тонады, ал Болдуиннің әскері араласпай, жақыннан бақылады. Ол маусым айында Дамаскіге жеткенде Фәррух Шахтың Ғалилеяға шабуыл жасап, Дабурияны тонағанын және крестшілер үшін маңызды Хабис-Жалдек бекінісін басып алғанын естіді. Шілде айында Салахдин әскерін Иордан өзенінен өтізіп, Ғалилеяға жеткізіп, оңтүстікке қарай Бетсанды тонау үшін жорық жасады. Белвоар қамалының жанындағы шайқаста ол айтарлықтай крестшілер күштерімен кездесті, бірақ христиан әскерін жеңе алмады және өз әскерін жабдықтау мүмкіндігінен айырылды, сондықтан өзеннен шегінді. Тамыз айында Бекаа аңғары арқылы Бейрутке жетіп, Мысыр флотымен кездесіп, қаланы қоршауға алды. Бірнеше күнге соңын қоршағанмен, қалаға ешқандай зиян келтіре алмады және Месопотамиядағы мәселелерді шешу үшін кері қайтты. Харран әмірі Кукбари (Музаффар ад-Дин Гөкбори) Салахдинді Солтүстік Месопотамияны құрайтын Джазира аймағын басып алуға шақырды. Салахдин оның шақыруын қабылдады және 1182 жылдың қыркүйегінде Зенгидтермен жасасқан келісім ресми түрде аяқталды. Джазираға жасаған жорықтан бұрын аймақтың Зенгид билеушілері арасында, әсіресе Мосулға құрмет көрсетуден бас тарту туралы шиеленіс күшейді. Евфрат өзенінен өткенге дейін Салахдин Алеппоны үш күн қоршап, бітімгершілік аяқталғанын көрсетті. Өзенге жақын Бираға жеткенде Кукбари мен Хисн Кайфаның Нұр ад-Дині оған қосылды және біріккен күштер Джазира қалаларын бірінен соң бірін басып алды. Бірінші Эдесса, содан кейін Саруж, Ракка, Киркесия және Нусайбин құлады. Ракка маңызды өткел болды және 1176 жылы Салахдинге Манбиджді жоғалтқан Кутб ад-Дин Инал басқарды. Салахдиннің әскерінің үлкендігін көрген Инал қарсылық көрсетпей, мүлігін сақтап қалу шартымен берілді. Салахдин қала тұрғындарына бірден әсер етіп, бірқатар салықтарды жою туралы жарлық шығарды және оларды қазыналық жазбалардан өшірді, «ең бақытсыз билеушілер – қалтасы толы, ал халқы аш болғандар» деді. Раккадан ол әл-Фудейин, әл-Хусейн, Максим, Дураин, Арабан және Хабурды жаулап алуға аттанды. Олардың барлығы оған адалдық серт берді. Салахдин қарсылық көрсетпеген Нусайбинді басып алды. Орташа өлшемді қала Нусайбин аса маңызды болмаса да, ол Мардин мен Мосулдың арасында және Диярбакирге жеңіл жетуге болатын стратегиялық жерде орналасқан еді. Осы жеңістердің ортасында Салахдин крестшілердің Дамаск ауылдарына шабуыл жасап жатқаны туралы хабар алды. Ол: «Олар ауылдарды қиратсын, біз қалаларды жаулап аламыз. Қайтып келгенде олармен күресуге одан да көп күшіміз болады», – деді. Сонымен қатар, Алеппода қала әмірі Занги Салахдиннің солтүстік және шығыстағы қалаларына – Балис, Манбидж, Саруж, Бузаа, әл-Карзайнға шабуыл жасады. Ол сондай-ақ, Әйюбилер оны басып алған жағдайда пайдалануына жол бермеу үшін А’заздағы өзінің цитаделін қиратты.

Saif ad Din had died earlier in June 1181 and his brother Izz ad Din inherited leadership of Mosul. On 4 December, the crown prince of the Zengids, as Salih, died in Aleppo. Prior to his death, he had his chief officers swear an oath of loyalty to Izz ad Din, as he was the only Zengid ruler strong enough to oppose Saladin. Izz ad Din was welcomed in Aleppo, but possessing it and Mosul put too great of a strain on his abilities. He thus, handed Aleppo to his brother Imad ad Din Zangi, in exchange for Sinjar. Saladin offered no opposition to these transactions in order to respect the treaty he previously made with the Zengids. On 11 May 1182, Saladin, along with half of the Egyptian Ayyubid army and numerous non combatants, left Cairo for Syria. On the evening before he departed, he sat with his companions and the tutor of one of his sons quoted a line of poetry: "enjoy the scent of the ox eye plant of Najd, for after this evening it will come no more". Saladin took this as an evil omen and he never saw Egypt again. Knowing that Crusader forces were massed upon the frontier to intercept him, he took the desert route across the Sinai Peninsula to Ailah at the head of the Gulf of Aqaba. Meeting no opposition, Saladin ravaged the countryside of Montreal, whilst Baldwin's forces watched on, refusing to intervene. He arrived in Damascus in June to learn that Farrukh Shah had attacked the Galilee, sacking Daburiyya and capturing Habis Jaldek, a fortress of great importance to the Crusaders. In July, Saladin led his army across the Jordan and into Galilee, where he marched south to sack Bethsan. He was met by a substantial Crusader force in an inconclusive battle near Belvoir Castle, but he was unable to destroy the Christian army and could not logistically sustain his own army any longer, so he withdrew across the river. In August, he passed through the Beqaa Valley to Beirut, where he rendezvoused with the Egyptian fleet and laid siege to the city. Failing to make any headway, he withdrew after a few days to deal with matters in Mesopotamia. Kukbary (Muzaffar ad Din Gökböri), the emir of Harran, invited Saladin to occupy the Jazira region, making up northern Mesopotamia. He complied and the truce between him and the Zengids officially ended in September 1182. Prior to his march to Jazira, tensions had grown between the Zengid rulers of the region, primarily concerning their unwillingness to pay deference to Mosul. Before he crossed the Euphrates, Saladin besieged Aleppo for three days, signaling that the truce was over. Once he reached Bira, near the river, he was joined by Kukbary and Nur ad Din of Hisn Kayfa and the combined forces captured the cities of Jazira, one after the other. First, Edessa fell, followed by Saruj, then Raqqa, Qirqesiya and Nusaybin. Raqqa was an important crossing point and held by Qutb ad Din Inal, who had lost Manbij to Saladin in 1176. Upon seeing the large size of Saladin's army, he made little effort to resist and surrendered on the condition that he would retain his property. Saladin promptly impressed the inhabitants of the town by publishing a decree that ordered a number of taxes to be canceled and erased all mention of them from treasury records, stating "the most miserable rulers are those whose purses are fat and their people thin". From Raqqa, he moved to conquer al Fudain, al Husain, Maksim, Durain, 'Araban, and Khabur—all of which swore allegiance to him. Saladin proceeded to take Nusaybin which offered no resistance. A medium sized town, Nusaybin was not of great importance, but it was located in a strategic position between Mardin and Mosul and within easy reach of Diyarbakir. In the midst of these victories, Saladin received word that the Crusaders were raiding the villages of Damascus. He replied, "Let them whilst they knock down villages, we are taking cities; when we come back, we shall have all the more strength to fight them." Meanwhile, in Aleppo, the emir of the city Zangi raided Saladin's cities to the north and east, such as Balis, Manbij, Saruj, Buza'a, al Karzain. He also destroyed his own citadel at A'zaz to prevent it from being used by the Ayyubids if they were to conquer it.

Мосул үшін күресу

Саладин Мосулға жақындағанда, үлкен қаланы басып алу және бұл әрекеттің себебін ақтау мәселесімен бетпе-бет келді. Мосулдың зенгидтері Бағдаттағы Аббасид халифасы ән-Насирге көмек сұрады, оның уәзірі оларға қолдау көрсетті. Ән-Насир екі тарапты келістіру үшін Бадр әл-Бадрды (жоғары дәрежелі діни қайраткер) жіберді. Саладин 1182 жылдың 10 қарашасында қалаға келді. Изз ад-Дин оның талаптарын қабылдамады, оларды адалсыздық пен артық деп есептеді, сондықтан Саладин бірден қамалмен нығайтылған қаланы қоршауға алды. Бірнеше ұсақ шайқастардан кейін және халифа бастаған қоршаудың тоқтап қалуынан соң, Саладин беделін жоғалтпай, әскери қысымды сақтап, шегінудің жолын табуға тырысты. Ол Изз ад-Диннің бауыры Шараф ад-Дин билеген Синджарға шабуыл жасауға шешім қабылдады. 30 желтоқсанда 15 күндік қоршаудан кейін қала түсті. Саладиннің әскерлері тәртіпсіздік жасап, қаланы тонады, бірақ Саладин әкімші мен оның офицерлерін Мосулға жіберу арқылы қорғай алды. Синджарда гарнизон орнатып, ол Изз ад-Дин жинаған коалицияны күтті. 1183 жылдың ақпан айында Саладин әскерімен Харан қаласында коалициямен кездесті, бірақ оның жақындағанын естіген соң, коалиция Саладинге елшілер жіберіп, бейбітшілік сұрады. Әр әскер өз қалаларына қайтты, ал әл-Фадли: «Олар [Изз ад-Диннің коалициясы] ерлердей шабуылдады, әйелдердей жоғалып кетті» деп жазды. 2 наурызда Мысырдан әл-Адил Саладинге крестшілер «исламның жүрегіне» соққы бергенін хабарлады. Рейнольд де Шатильон Қызыл теңіз жағалауындағы қалалар мен ауылдарды тонау үшін Акаба шығанағына кемелерін жіберді. Бұл крестшілердің сол теңізге ықпалын кеңейту немесе сауда жолдарын басып алу әрекеті емес, қарақшылық шабуыл еді. Дегенмен, Имад ад-Дин бұл шабуыл мұсылмандарды алаңдатқанын жазды, өйткені олар осы теңізге шабуыл жасауға дағдыланбаған, ал Ибн әл-Атир тұрғындардың крестшілермен жауынгер немесе саудагер ретінде тәжірибесі болмағанын айтты. Ибн Жубайрға крестшілер 16 мұсылман кемесін өртеп жібергенін, содан кейін Айдабта қажылар кемесі мен керуенін басып алғанын айтты. Олар Мединаға шабуыл жасап, Мұхаммедтің денесін алып кетуге ниеттенгендерін де хабарлады. Әл-Макризи бұл қауесетті күшейте түсіп, Мұхаммедтің қабірі крестшілер жеріне көшірілетінін, мұсылмандар сол жерге қажылыққа баратынын мәлімдеді. Әл-Адил өзінің әскери кемелерін Фустат пен Александриядан армян жалдамалы Лулудың басшылығымен Қызыл теңізге көшірді. Олар крестшілердің блокадасын бұзып, көптеген кемелерін жойды, тіреліп, шөлге қашқандарын қуып, тұтқындады. Саладиннің бұйрығымен, крестшілерден аман қалған 170 адам түрлі мұсылман қалаларында өлтірілді. Саладиннің пікірінше, Мосулға қарсы соғыс аумақтық тұрғыдан жақсы жүріп жатты, бірақ ол әлі де мақсаттарына жете алмады және оның әскері азайып бара жатты. Тақи ад-Дин өз әскерін Хамаға қайтарды, ал Насир ад-Дин Мұхаммед пен оның әскері кетіп қалды. Бұл Изз ад-Дин мен оның одақтастарын шабуылға түрткі берді. Бұрынғы коалиция Харраннан 140 шақырым қашықтықтағы Харзамда қайта жиналды. Сәуірдің басында Насир ад-Дин күтпей, Саладин мен Тақи ад-Дин коалицияға қарсы жорыққа шықты, кедергісіз шығысқа қарай Рас әл-Айнға бет алды. Сәуірдің соңында, Саладиннің айтуынша, үш күндік «нақты шайқастан» кейін, Аюбилер Амидті басып алды. Ол қаланы 80 000 шамнан, жебе ұштарынан толы мұнарадан және 1 040 000 кітаптан тұратын қоймасымен бірге Нұр ад-Дин Мұхаммедке тапсырды. Нұр ад-Дин Саладинге қалаға иелік ету туралы құжат берді, оған адал болуға ант берді, крестшілерге қарсы соғыстағы барлық жорықтарда оған еріп, қалаға келтірілген залалды өтеуге уәде берді. Амидтің құлауы, аумақтық пайдасынан басқа, Мардиннің Иль-Газиін Саладиннің қызметіне кіруіне ықпал етті, бұл Изз ад-Диннің коалициясын әлсіретті. Саладин халифа ән-Насирдің қолдауын алу үшін, Мосул мен оның аймақтарын басып алуға заңдық негіздеме беретін құжатты сұрап, оған хат жіберді. Саладин халифаны Мысыр мен Йеменді Аббасидтердің туымен басып алғанын, ал Мосулдың зенгидтері Селжуктарды (халифаттың қарсыластарын) ашық қолдап, тек қана қажет болғанда ғана халифаға келгенін айтып көндіруге тырысты. Ол сондай-ақ Изз ад-Диннің күштерін мұсылмандардың крестшілерге қарсы «Қасиетті соғысын» бұзғаны үшін айыптады, «олар соғыспауға ғана қанағаттанбай, соғыса алатындардың да жолын кеседі» деді. Саладин өзінің әрекеттерін қорғап, Сирияға крестшілермен күресуге, ассасиндердің дінсіздігін тоқтатуға және мұсылмандардың бұрыс істерін тоқтатуға келгенін айтты. Егер Мосул оған берілсе, Иерусалим, Константинополь, Грузия және Магрибтегі Альмохадтар жерлері басып алынатынын, «Алланың сөзі жоғары тұрып, Аббасид халифаты әлемді тазалап, шіркеулерді мешітке айналдырғанша» осылай болатынын уәде берді. Саладин мұның Алланың қалауымен болатынын, халифадан қаржылық немесе әскери көмек сұрамастан, Тикрит, Дакук, Хузистан, Киш аралы және Оман аймақтарын басып алып, халифаға сыйға тартатынын мәлімдеді.

As Saladin approached Mosul, he faced the issue of taking over a large city and justifying the action. The Zengids of Mosul appealed to an Nasir, the Abbasid caliph at Baghdad whose vizier favored them. An Nasir sent Badr al Badr (a high ranking religious figure) to mediate between the two sides. Saladin arrived at the city on 10 November 1182. Izz ad Din would not accept his terms because he considered them disingenuous and extensive, and Saladin immediately laid siege to the heavily fortified city. After several minor skirmishes and a stalemate in the siege that was initiated by the caliph, Saladin intended to find a way to withdraw without damage to his reputation while still keeping up some military pressure. He decided to attack Sinjar, which was held by Izz ad Din's brother Sharaf ad Din. It fell after a 15 day siege on 30 December. Saladin's soldiers broke their discipline, plundering the city; Saladin managed to protect the governor and his officers only by sending them to Mosul. After establishing a garrison at Sinjar, he awaited a coalition assembled by Izz ad Din consisting of his forces, those from Aleppo, Mardin, and Armenia. Saladin and his army met the coalition at Harran in February 1183, but on hearing of his approach, the latter sent messengers to Saladin asking for peace. Each force returned to their cities and al Fadil wrote: "They [Izz ad Din's coalition] advanced like men, like women they vanished." On 2 March, al Adil from Egypt wrote to Saladin that the Crusaders had struck the "heart of Islam". Raynald de Châtillon had sent ships to the Gulf of Aqaba to raid towns and villages off the coast of the Red Sea. It was not an attempt to extend the Crusader influence into that sea or to capture its trade routes, but merely a piratical move. Nonetheless, Imad ad Din writes the raid was alarming to the Muslims because they were not accustomed to attacks on that sea, and Ibn al Athir adds that the inhabitants had no experience with the Crusaders either as fighters or traders. Ibn Jubair was told that sixteen Muslim ships were burnt by the Crusaders, who then captured a pilgrim ship and caravan at Aidab. He also reported that they intended to attack Medina and remove Muhammad's body. Al Maqrizi added to the rumor by claiming Muhammad's tomb was going to be relocated to Crusader territory so Muslims would make pilgrimages there. Al Adil had his warships moved from Fustat and Alexandria to the Red Sea under the command of an Armenian mercenary Lu'lu. They broke the Crusader blockade, destroyed most of their ships, and pursued and captured those who anchored and fled into the desert. The surviving Crusaders, numbered at 170, were ordered to be killed by Saladin in various Muslim cities. From the point of view of Saladin, in terms of territory, the war against Mosul was going well, but he still failed to achieve his objectives and his army was shrinking; Taqi ad Din took his men back to Hama, while Nasir ad Din Muhammad and his forces had left. This encouraged Izz ad Din and his allies to take the offensive. The previous coalition regrouped at Harzam some 140 km from Harran. In early April, without waiting for Nasir ad Din, Saladin and Taqi ad Din commenced their advance against the coalition, marching eastward to Ras al Ein unhindered. By late April, after three days of "actual fighting", according to Saladin, the Ayyubids had captured Amid. He handed the city to Nur ad Din Muhammad together with its stores, which consisted of 80,000 candles, a tower full of arrowheads, and 1,040,000 books. In return for a diploma—granting him the city, Nur ad Din swore allegiance to Saladin, promising to follow him in every expedition in the war against the Crusaders, and repairing the damage done to the city. The fall of Amid, in addition to territory, convinced Il Ghazi of Mardin to enter the service of Saladin, weakening Izz ad Din's coalition. Saladin attempted to gain the Caliph an Nasir's support against Izz ad Din by sending him a letter requesting a document that would give him legal justification for taking over Mosul and its territories. Saladin aimed to persuade the caliph claiming that while he conquered Egypt and Yemen under the flag of the Abbasids, the Zengids of Mosul openly supported the Seljuks (rivals of the caliphate) and only came to the caliph when in need. He also accused Izz ad Din's forces of disrupting the Muslim "Holy War" against the Crusaders, stating "they are not content not to fight, but they prevent those who can". Saladin defended his own conduct claiming that he had come to Syria to fight the Crusaders, end the heresy of the Assassins, and stop the wrong doing of the Muslims. He also promised that if Mosul was given to him, it would lead to the capture of Jerusalem, Constantinople, Georgia, and the lands of the Almohads in the Maghreb, "until the word of God is supreme and the Abbasid caliphate has wiped the world clean, turning the churches into mosques". Saladin stressed that all this would happen by the will of God, and instead of asking for financial or military support from the caliph, he would capture and give the caliph the territories of Tikrit, Daquq, Khuzestan, Kish Island, and Oman.

Алеппоны басып алу

Саладин назарын Мосулдан Алеппоға бұрды, ағасы Тадж әл-Мүлік Буриді қаланың солтүстік-шығысында 130 км жердегі Телл Халидті басып алуға жіберді. Қоршау басталды, бірақ Телл Халидтің губернаторы 17 мамырда Саладиннің өзі келгеннен кейін, қоршау басталмас бұрын берілді. Имад ад-Диннің айтуынша, Телл Халидтен кейін Саладин солтүстікке қарай Айнтабқа бет бұрды, бірақ армиясы оған қарай бұрылғанда оны иеленді, бұл оған Алеппоға қарай шамамен 100 км кері жылдам қозғалуға мүмкіндік берді. 21 мамырда ол қаланың сыртында лагерь құрды, Алеппо цитаделінің шығысына орналасты, ал әскерлері солтүстік-шығыстағы Банакуза және батыстағы Баб Джананды қоршады. Ол әскерлерін қалаға тым жақын орналастырды, ерте жетістікке үміттене отырып. Занги ұзақ қарсылық көрсетпеді. Ол халқының арасында беделсіз болды және бұрын билік еткен Синджар қаласына қайта оралуды қалады. Занги Алеппоны Саладинге беруге, ал Саладин оған Синджар, Нусайбин және Ракканы қайтаруға келісім жасалды. Занги осы аймақтарды әскери қызмет көрсету шартымен Саладиннің вассалы ретінде ұстайтын болды. 12 маусымда Алеппо Әйюбидтердің қолына ресми түрде берілді. Алеппо халқы бұл келіссөздер туралы білмеді және Саладиннің туы цитадельде көтерілгенде таң қалды. Саладиннің ескі досы Изз ад-Дин Джурдук сияқты екі әмір оны құттықтап, оған қызмет етуге ант берді. Саладин ханафи соттарын шафии басқарумен алмастырды, бірақ қаланың діни басшылығына араласпайтынына уәде берді. Ақшасы жетіспесе де, Саладин Зангиге цитадельдегі барлық тауарларын алып кетуге және қалғанын – Саладин өзі сатып алған – сатуға рұқсат берді. Бұрынғы алмасуға қатысудан тартынғанына қарамастан, ол Алеппоның "жерлердің кілті" екеніне және "бұл қала – Сирияның көзі, ал цитадель – оның оқушысы" деп атап, табысқа жеткеніне күмәнданбады. Саладин үшін қаланың басып алынуы Фаррух Шахқа "бізге тек сүтті ағызу керек, сосын Алеппо біздікі болады" деген уәдесінен кейін күткен сегіз жылдан астам уақыттың аяқталуын білдірді. Алеппо цитаделінде бір түн өткізгеннен кейін Саладин крестоносшылар бақылауындағы Антиохияға жақын орналасқан Харимге аттанды. Қала "кіші мамлюк" Сурхақтың қолында болды. Саладин оған Харимді Бусра қаласымен және Дамаскідегі мүлікпен алмастыруды ұсынды, бірақ Сурхақ одан да көп сұрағанда, Харимдегі оның гарнизоны оны қуды. Ол Саладиннің орынбасары Тақи ад-Дин тарапынан Харимді Антиохияның Богемонд III-ге беруді жоспарлап отыр деген айыппен тұтқындалды. Саладин оның тапсыруын алғаннан кейін Харимді крестоносшылардан қорғауды ұйымдастырды. Ол халифаға және Йемендегі Баалбек пен оның қол астындағыларына армяндарға шабуыл жасамақшы екенін хабарлады. Алайда ол аттанбас бұрын бірнеше әкімшілік мәселелерді шешу қажет болды. Саладин мұсылман тұтқындары үшін айырбастау шартымен Богемондпен келісімге келді, содан кейін А'зазды Алам ад-Дин Сулейманға, ал Алеппоны Сайф ад-Дин әл-Язкуджға берді – біріншісі Саладинге қосылған Алеппоның әмірі, екіншісі Саладинді А'заздағы қастандықтан құтқаруға көмектескен Ширкухтың бұрынғы мамлюгі болды.

Saladin turned his attention from Mosul to Aleppo, sending his brother Taj al Muluk Buri to capture Tell Khalid, 130 km northeast of the city. A siege was set, but the governor of Tell Khalid surrendered upon the arrival of Saladin himself on 17 May before a siege could take place. According to Imad ad Din, after Tell Khalid, Saladin took a detour northwards to Aintab, but he gained possession of it when his army turned towards it, allowing him to quickly move backward another c. 100 km towards Aleppo. On 21 May, he camped outside the city, positioning himself east of the Citadel of Aleppo, while his forces encircled the suburb of Banaqusa to the northeast and Bab Janan to the west. He stationed his men dangerously close to the city, hoping for an early success. Zangi did not offer long resistance. He was unpopular with his subjects and wished to return to his Sinjar, the city he governed previously. An exchange was negotiated where Zangi would hand over Aleppo to Saladin in return for the restoration of his control of Sinjar, Nusaybin, and Raqqa. Zangi would hold these territories as Saladin's vassals in terms of military service. On 12 June, Aleppo was formally placed in Ayyubid hands. The people of Aleppo had not known about these negotiations and were taken by surprise when Saladin's standard was hoisted over the citadel. Two emirs, including an old friend of Saladin, Izz ad Din Jurduk, welcomed and pledged their service to him. Saladin replaced the Hanafi courts with Shafi'i administration, despite a promise that he would not interfere in the religious leadership of the city. Although he was short of money, Saladin also allowed the departing Zangi to take all the stores of the citadel that he could travel with and to sell the remainder—which Saladin purchased himself. In spite of his earlier hesitation to go through with the exchange, he had no doubts about his success, stating that Aleppo was "the key to the lands" and "this city is the eye of Syria and the citadel is its pupil". For Saladin, the capture of the city marked the end of over eight years of waiting since he told Farrukh Shah that "we have only to do the milking and Aleppo will be ours". After spending one night in Aleppo's citadel, Saladin marched to Harim, near the Crusader held Antioch. The city was held by Surhak, a "minor mamluk". Saladin offered him the city of Busra and property in Damascus in exchange for Harim, but when Surhak asked for more, his own garrison in Harim forced him out. He was arrested by Saladin's deputy Taqi ad Din on allegations that he was planning to cede Harim to Bohemond III of Antioch. When Saladin received its surrender, he proceeded to arrange the defense of Harim from the Crusaders. He reported to the caliph and his own subordinates in Yemen and Baalbek that he was going to attack the Armenians. Before he could move, however, there were a number of administrative details to be settled. Saladin agreed to a truce with Bohemond in return for Muslim prisoners being held by him and then he gave A'zaz to Alam ad Din Suleiman and Aleppo to Saif ad Din al Yazkuj—the former was an emir of Aleppo who joined Saladin and the latter was a former mamluk of Shirkuh who helped rescue him from the assassination attempt at A'zaz.

Крестшілермен соғыстар

Салибышылардың шабуылдары Салахиддиннің одан әрі жауап беруіне себеп болды. Рейнальд Шатильон, әсіресе, Қызыл теңіздегі флотымен мұсылман сауда және қажылық жолдарын қиындатты, бұл су жолы Салахиддинге ашық болуы қажет еді. Рейнальд Мекке мен Мединаның қасиетті қалаларына шабуыл жасаумен қорқытты. 1183 жылдың 29 қыркүйегінде Салахиддин Иордан өзенін кешіп, Бейсанға шабуыл жасады, бірақ ол бос болды. Ертесі күні оның әскерлері қаланы тонап, өртеп, батысқа қарай жылжыды. Олар Наблус жолындағы Карак пен Шаубактан крестшілердің күшеюін тоқтатып, тұтқындарды алды. Сол кезде Гай Лузиньян бастаған негізгі крест әскері Сепфористен әл-Фулаға көшті. Салахиддин олардың күштерін қиындату үшін 500 шабуылшы жіберіп, өзі Айн Жалутқа аттанды. Крестшілер күштері патшалықтың өз қаражатынан шығарған ең ірі күштер деп есептелді, бірақ мұсылмандар одан да басым болды, сондықтан Әйюбилер күтпеген жерден Айн Жалут өзенінен төмен жылжыды. Бірнеше Әйюби шабуылдарынан кейін – Зир’ин, Форбелет және Табор тауына шабуылдар – крестшілер олардың негізгі күштеріне шабуыл жасауға құмар болған жоқ, ал Салахиддин өз әскерін өзен арғы жағына қайтарды, азық-түлік азайған соң. Салахиддин Рейнальдтан кек алуы керек болды, сондықтан ол екі рет Рейнальдтың Ольтрежордандағы бекінісі, Керакты қоршады. Біріншісі 1183 жылы, Галилеяға жасаған сәтсіз жорығынан кейін болды, бірақ көмекші күштер оны кері шегінуге мәжбүр етті. 1184 жылғы жорығын Керакты екінші рет қоршаумен бастады, бұл жолы крестшілер әскерін ашық жерде шайқасқа тартуға үміттенді, бірақ олар оны жеңіп, бекіністі сәтті қорғады. Керакты қоршаудың сәтсіздігінен кейін Салахиддин уақытша басқа ұзақ мерзімді жобаға назар аударды және 1182 жылы сәтті бастаған Мосул маңындағы Изз ад-Дин (Мас’уд ибн Мавдуд ибн Занги) аумағына шабуылдарды қайта бастады. Алайда, содан бері Мас’уд Әзірбайжанның күшті билеушісімен және 1185 жылы Загрос таулары арқылы әскерін жылжыта бастаған Жибалмен одақтасып, Салахиддиннің шабуылдарына кедергі келтірді. Мосулдың қорғаушылары көмек келе жатқанын білгенде, күш-жігерін арттырды, ал Салахиддин кейіннен ауырып қалды, сондықтан 1186 жылдың наурыз айында бейбіт келісімге қол қойылды. Осы уақытта Рейнальд 1186-87 жылдардың қысында хажға бара жатқан қажылардың керуенін тонап, Керакқа қарсы соғыс ашты. 13 ғасырдың соңындағы Вильгельм Тирдің ескі француз тіліндегі жалғасы бойынша Рейнальд Салахиддиннің әпкесін керуенге шабуыл жасағанда тұтқынға алды; бұл талап заманауи мұсылмандық немесе франк дереккөздерінде расталмаған, керісінше Рейнальд алдыңғы керуенге шабуыл жасағанын және Салахиддин әпкесі мен ұлының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін күзетшілерді орнатқанын айтады. Салахиддин шабуыл туралы естігенде, ол Рейнальдты келісімді бұзғаны үшін өлтіруге ант берді. Бұл ашу Салахиддинді Керактың бүлікшіл билеушісін ұстап тұру үшін жартылай шаралар қолданбай, оның орнына Иерусалимнің христиан патшалығының бүкіл құрылымын құлатуға мәжбүр етті, осылайша 1187 жылдың жазындағы шабуылды жеделдетті. 1187 жылдың 4 шілдесінде Салахиддин Гай Лузиньянның, Иерусалимнің королі Консортының және Триполидің Реймонд III-нің біріккен күштеріне Хатин шайқасында қарсы шықты. Осы шайқаста ғана крестшілер күштері Салахиддиннің қажырлы әскерімен жойылды. Бұл крестшілер үшін үлкен апат және крест жорықтары тарихындағы шешуші нүкте болды. Салахиддин Рейнальдты тұтқынға алып, оның мұсылман керуендеріне шабуыл жасағаны үшін жазалау үшін жеке жауапкершілікке алды. Керуендердің мүшелері мұсылмандар мен крестшілер арасындағы бітім-шартты айтып, оның мейірімін сұрады, бірақ Рейнальд мұны елемеді және ислам пайғамбары Мұхаммедті қорлады, кейбіреулерін өлтіріп, азаптап өлтірді. Мұны естіген Салахиддин Рейнальдты өлім жазасына кесуге ант берді. Гай де Лузиньян да тұтқындалды. Рейнальдтың өлім жазасына кесілгенін көрген ол келесі жазасын өзі тартады деп қорықты. Алайда оның өмірін Салахиддин сақтап қалды, ол Рейнальд туралы былай деді: «Патшалардың патшаларды өлтіру салты емес, бірақ ол адам барлық шектеулерді бұзған, сондықтан мен оған осылай қарадым».

Crusader attacks provoked further responses by Saladin. Raynald of Châtillon, in particular, harassed Muslim trading and pilgrimage routes with a fleet on the Red Sea, a water route that Saladin needed to keep open. Raynald threatened to attack the holy cities of Mecca and Medina. On 29 September 1183, Saladin crossed the Jordan River to attack Beisan, which was found to be empty. The next day his forces sacked and burned the town and moved westwards. They intercepted Crusader reinforcements from Karak and Shaubak along the Nablus road and took prisoners. Meanwhile, the main Crusader force under Guy of Lusignan moved from Sepphoris to al Fula. Saladin sent out 500 skirmishers to harass their forces, and he himself marched to Ain Jalut. When the Crusader force—reckoned to be the largest the kingdom ever produced from its own resources, but still outmatched by the Muslims—advanced, the Ayyubids unexpectedly moved down the stream of Ain Jalut. After a few Ayyubid raids—including attacks on Zir'in, Forbelet, and Mount Tabor—the Crusaders still were not tempted to attack their main force, and Saladin led his men back across the river once provisions and supplies ran low. Saladin still had to exact retribution on Raynald, so he twice besieged Kerak, Raynald's fortress in Oultrejordain. The first time was in 1183, following his unsuccessful campaign into Galilee, but a relief force caused him to withdraw. He opened his campaign of 1184 with a second siege of Kerak, hoping this time to draw the Crusader army into battle on open ground, but they outmaneuvered him and successfully relieved the fortress. Following the failure of his Kerak sieges, Saladin temporarily turned his attention back to another long term project and resumed attacks on the territory of Izz ad Din (Mas'ud ibn Mawdud ibn Zangi), around Mosul, which he had begun with some success in 1182. However, since then, Masʻūd had allied himself with the powerful governor of Azerbaijan and Jibal, who in 1185 began moving his troops across the Zagros Mountains, causing Saladin to hesitate in his attacks. The defenders of Mosul, when they became aware that help was on the way, increased their efforts, and Saladin subsequently fell ill, so in March 1186 a peace treaty was signed. Meanwhile, Raynald retaliated for the earlier sieges of Kerak by looting a caravan of pilgrims on the Hajj during the winter of 1186–87. According to the later 13th century Old French Continuation of William of Tyre, Raynald captured Saladin's sister in a raid on a caravan; this claim is not attested in contemporary sources, Muslim or Frankish, however, instead stating that Raynald had attacked a preceding caravan, and Saladin set guards to ensure the safety of his sister and her son, who came to no harm. On hearing of the attack, Saladin vowed that he would personally slay Raynald for breaking the truce, a vow he would keep. The outrage also led Saladin to resolve to dispense with half measures to rein in the unruly lord of Kerak, and to instead topple the entire edifice of the Christian Kingdom of Jerusalem, thus precipitating the invasion of the summer of 1187. On 4 July 1187, Saladin faced the combined forces of Guy of Lusignan, King Consort of Jerusalem, and Raymond III of Tripoli at the Battle of Hattin. In this battle alone the Crusader force was largely annihilated by Saladin's determined army. It was a major disaster for the Crusaders and a turning point in the history of the Crusades. Saladin captured Raynald and was personally responsible for his execution in retaliation for his attacks against Muslim caravans. The members of these caravans had, in vain, besought his mercy by reciting the truce between the Muslims and the Crusaders, but Raynald ignored this and insulted the Islamic prophet, Muhammad, before murdering and torturing some of them. Upon hearing this, Saladin swore an oath to personally execute Raynald. Guy of Lusignan was also captured. Seeing the execution of Raynald, he feared he would be next. However, his life was spared by Saladin, who said of Raynald, "[i]t is not the wont of kings, to kill kings; but that man had transgressed all bounds, and therefore did I treat him thus."

Иерусалимнің басып алынуы

Саладин кресткерлердің барлық қалаларын жаулап алған. Саладин Иерусалимді қан төгілмей басып алуды жөн көрді және жомарт шарттар ұсынды, бірақ ішіндегілер қасиетті қаладан кетуден бас тартты, оны бейбіт жолмен тапсыруды көрмей, өлімге дейін күресте жоюға ант берді. Иерусалим оның әскерлеріне қоршаудан кейін 1187 жылы 2 қазанда берілді. Қоршау басталғанда Саладин Иерусалимнің франк тұрғындарына келісім беруге дайын болмады. Ибелиннің Балианы мұндай бөлме берілмесе, 5000-ға жуық тұтқынға алынған мұсылманның бәрін өлтіремін деп қорқытты, сондай-ақ Исламның қасиетті жерлері – Dome of the Rock және al Aqsa мешітін жоямын деп қорқытты. Саладин кеңеспен ақылдасып, келісімге келді. Келісім Иерусалимнің көшелерінде оқылып берілді, сондықтан әркім қырық күн ішінде өзін қамтамасыз етіп, Салахдинге оның бостандығы үшін келісілген алым төлей алады. Қаладағы әрбір франк үшін еркек, әйел немесе бала үшін ерекше төмен төлем төленуі керек еді, бірақ Саладин қазынашыларының қалауына қарсы, төлем алуға мүмкіндігі жоқ көптеген отбасыларға кетуіне рұқсат берді. Иерусалимнің патриархы Гераклий 18000 кедей азаматтың құнын төлеп, басқа 15000 адамды құлдыққа түсіру үшін ақша жинауды ұйымдастырды. Салахдиннің ағасы әл-Адил "өзінің жеке пайдалануы үшін Салахдиннен мың дана сұрады, содан кейін оларды сол жерде босатты". Көптеген жаяу әскерлер құлдыққа сатылған. Иерусалимді жаулап алғаннан кейін, Саладин яһудилерді шақырып алып, оларға қалаға қоныстануға рұқсат берді. Асылда, Асклонның тұрғындары, яғни яһудилердің үлкен бір қонысы, оның өтінішіне жауап берді. Тир қазіргі Ливан жағалауында орналасқан, мұсылман әскерлері басып алмаған соңғы ірі кресттік қала болды. Салахдиннің Иерусалимге дейін Тирді басып алуы стратегиялық тұрғыдан тиімді болар еді, алайда ол Иерусалимді бірінші болып қуып шығуды таңдады, өйткені бұл қала ислам үшін маңызды. Тирдің қолбасшысы Конрад Монферрат болды, ол оның қорғанысын нығайтып, Саладиннің екі қоршауына төтеп берді. 1188 жылы Тортозада Саладин Гю Лузиньянды босатып, оны әйелі Сибиллаға қайтарып берді. Олар алдымен Триполиге, содан кейін Антақияға барды. 1189 жылы олар Тирді өз патшалығы үшін қайтарып алуға тырысты, бірақ Конрад оларды қабылдамады, өйткені ол Гайды патша деп танымады. Кейін Гей Акроны қоршауға алады. Саладин Грузияның Тамар патшайымымен достық қарым-қатынаста болды. Саладиннің өмірбаянын жазған Баха ад-Дин ибн Шаддад, Саладин Иерусалимді жаулап алғаннан кейін Грузия патшайымы Иерусалимдегі грузин монастырларының тәркіленген иелігін қайтаруды сұрауға сұлтанға елшілерін жібергенін айтады. Саладиннің жауаптары жазылмаған, бірақ королеваның күш-жігері сәтті болған көрінеді, өйткені Акра епискобы Жак де Витри, басқа христиан зыяратшыларынан айырмашылығы, грузиндерге өздерінің байрақтарымен қалаға еркін кіруге рұқсат етілгенін хабарлайды. Ибн Шаддад сонымен қатар Тамар патшайым Византия императорының ақиқат крестінің монументтерін алуға тырысқанын айтады, ол Хатин шайқасында монументтерді олжа ретінде алған Саладинге 200 000 алтын монета ұсынды, бірақ пайдасыз болды. Баха ад-Диннің айтуынша, осы жеңістерден кейін Саладин Еуропаға шабуыл жасау туралы ойланып: "Менің ойымша, Құдай маған Палестинаның қалған бөлігін жеңіп берген кезде, мен өз аумағымды бөліп, өз тілегімді білдіретін өсиет жасаймын, содан кейін осы теңізде алыс жерлеріне жүзіп, франктарды қуып жетіп, Құдайға сенбейтін немесе осы әрекетте өлетін кез келген адамды жер бетінен азат ету үшін" деді.

Saladin had captured almost every Crusader city. Saladin preferred to take Jerusalem without bloodshed and offered generous terms, but those inside refused to leave their holy city, vowing to destroy it in a fight to the death rather than see it handed over peacefully. Jerusalem capitulated to his forces on Friday, 2 October 1187, after a siege. When the siege had started, Saladin was unwilling to promise terms of quarter to the Frankish inhabitants of Jerusalem. Balian of Ibelin threatened to kill every Muslim hostage, estimated at 5,000, and to destroy Islam's holy shrines of the Dome of the Rock and the al Aqsa Mosque if such quarter were not provided. Saladin consulted his council and the terms were accepted. The agreement was read out through the streets of Jerusalem so that everyone might within forty days provide for himself and pay to Saladin the agreed tribute for his freedom. An unusually low ransom was to be paid for each Frank in the city, whether man, woman, or child, but Saladin, against the wishes of his treasurers, allowed many families who could not afford the ransom to leave. Patriarch Heraclius of Jerusalem organised and contributed to a collection that paid the ransoms for about 18,000 of the poorer citizens, leaving another 15,000 to be enslaved. Saladin's brother al Adil "asked Saladin for a thousand of them for his own use and then released them on the spot." Most of the foot soldiers were sold into slavery. Upon the capture of Jerusalem, Saladin summoned the Jews and permitted them to resettle in the city. In particular, the residents of Ascalon, a large Jewish settlement, responded to his request. Tyre, on the coast of modern day Lebanon, was the last major Crusader city that was not captured by Muslim forces. Strategically, it would have made more sense for Saladin to capture Tyre before Jerusalem; Saladin, however, chose to pursue Jerusalem first because of the importance of the city to Islam. Tyre was commanded by Conrad of Montferrat, who strengthened its defences and withstood two sieges by Saladin. In 1188, at Tortosa, Saladin released Guy of Lusignan and returned him to his wife Sibylla of Jerusalem. They went first to Tripoli, then to Antioch. In 1189, they sought to reclaim Tyre for their kingdom but were refused admission by Conrad, who did not recognize Guy as king. Guy then set about besieging Acre. Saladin was on friendly terms with Queen Tamar of Georgia. Saladin's biographer Baha ad Din ibn Shaddad reports that, after Saladin's conquest of Jerusalem, the Georgian Queen sent envoys to the sultan to request the return of confiscated possessions of the Georgian monasteries in Jerusalem. Saladin's response is not recorded, but the queen's efforts seem to have been successful as Jacques de Vitry, the Bishop of Acre, reports the Georgians were, in contrast to the other Christian pilgrims, allowed a free passage into the city with their banners unfurled. Ibn Šaddād furthermore claims that Queen Tamar outbid the Byzantine emperor in her efforts to obtain the relics of the True Cross, offering 200,000 gold pieces to Saladin who had taken the relics as booty at the battle of Hattin, but to no avail. According to Baha ad Din, after these victories, Saladin mused of invading Europe, saying: "I think that when God grants me victory over the rest of Palestine I shall divide my territories, make a will stating my wishes, then set sail on this sea for their far off lands in and pursue the Franks there, so as to free the earth of anyone who does not believe in God, or die in the attempt."

Үшінші крест жорығы

Хаттин шайқасы мен Иерусалимнің құлауы Үшінші крест жорығын (1189–1192) бастады, ол 1188 жылы арнайы «Саладин салымы» арқылы ішінара қаржыландырылды. Ричард I Гюдің Акрыны қоршауына жетекшілік етті, қаланы басып алды және шамамен 3000 мұсылман әскерін тұтқынға алды. Баха ад Дин былай жазды: «Бұл қырғынның себептері әртүрлі айтылады; кейбір деректер бойынша, тұтқындар мұсылмандар өлтірген христиандардың өліміне жауап ретінде өлтірілді. Ал басқалары Англия королі Аскалонды басып алуды жоспарлағанда, өзі кеткеннен кейін соншама тұтқынды қаладан қалдырудың қауіпті екенін ойлады. Нағыз себебін тек Құдай ғана біледі». 1191 жылдың қазан айында Ричард Иерусалимге шабуылға дайындалу мақсатында Яффадан тыс жағалау жазығындағы ішкі қамалдарды қайта жаңартуға кірісті. Осы кезеңде Ричард пен Саладин елшілерді алмасып, бітім туралы келіссөздер жүргізді. Ричард өзінің қарындасы Жоаннаны Саладиннің бауырына үйлендіруді ұсынды, ал Иерусалим олардың үйлену тойының сыйы болуы мүмкін еді. Бірақ Ричард Саладиннің бауыры христиан дініне өтуі керек деп талап еткенде, Саладин бұл идеяны қабылдамады. Ричард оның немересі Элеонораны, Бретаньнің әдемі қызын, келін ретінде ұсынды, бірақ Саладин бұл ұсыныстан да бас тартты. 1192 жылдың қаңтарында Ричардтың әскері Иерусалимнен он екі шақырым қашықтықтағы Бейт-Нубаны басып алды, бірақ қасиетті қалаға шабуыл жасамай кері шегінді. Оның орнына Ричард Аскалонға қарай оңтүстікке бет бұрып, қамалдарды қалпына келтірді. 1192 жылдың шілдесінде Саладин Яффаға шабуыл жасап, Ричардтың жағалаудағы билігіне нұқсан келтіруге тырысты. Қала қоршауға алынды, және Саладин оны басып алуға жақын еді; алайда, Ричард бірнеше күннен кейін келді және қала сыртындағы шайқаста Саладиннің әскерін жеңді. Яффа шайқасы (1192) Үшінші крест жорығының соңғы әскери қақтығысы болды. Ричард Яффаны қайта басып алып, оның бекіністерін қалпына келтіргеннен кейін, Саладинмен шарттарды тағы да талқылады. Соңында Ричард Аскалонның бекіністерін бұзуға келісті, ал Саладин Палестина жағалауының Тирден Яффаға дейінгі бөлігінде крестшілердің билігін мойындауға келісті. Христиандар қарусыз паломниктер ретінде Иерусалимге баруға құқық алады, ал Саладиннің мемлекеті келесі үш жыл бойы крестшілер мемлекеттерімен бейбіт қарым-қатынаста болады.

Hattin and the fall of Jerusalem prompted the Third Crusade (1189–1192), which was partially financed by a special "Saladin tithe" in 1188. King Richard I led Guy's siege of Acre, conquered the city and executed almost 3,000 Muslim prisoners of war. Baha ad Din wrote:blockquote|The motives of this massacre are differently told; according to some, the captives were slain by way of reprisal for the death of those Christians whom the Musulmans had slain. Others again say that the king of England, on deciding to attempt the conquest of Ascalon, thought it unwise to leave so many prisoners in the town after his departure. God alone knows what the real reason was. In October 1191, Richard began restoring the inland castles on the coastal plain beyond Jaffa in preparation for an advance on Jerusalem. During this period, Richard and Saladin passed envoys back and forth, negotiating the possibility of a truce. Richard proposed that his sister Joan should marry Saladin's brother and that Jerusalem could be their wedding gift. However, Saladin rejected this idea when Richard insisted that Saladin's brother convert to Christianity. Richard suggested that his niece Eleanor, Fair Maid of Brittany be the bride instead, an idea that Saladin also rejected. In January 1192, Richard's army occupied Beit Nuba, just twelve miles from Jerusalem, but withdrew without attacking the Holy City. Instead, Richard advanced south on Ascalon, where he restored the fortifications. In July 1192, Saladin tried to threaten Richard's command of the coast by attacking Jaffa. The city was besieged, and Saladin very nearly captured it; however, Richard arrived a few days later and defeated Saladin's army in a battle outside the city. The Battle of Jaffa (1192) proved to be the last military engagement of the Third Crusade. After Richard reoccupied Jaffa and restored its fortifications, he and Saladin again discussed terms. At last Richard agreed to demolish the fortifications of Ascalon, while Saladin agreed to recognize Crusader control of the Palestinian coast from Tyre to Jaffa. The Christians would be allowed to travel as unarmed pilgrims to Jerusalem, and Saladin's kingdom would be at peace with the Crusader states for the following three years.

Өлім

Саладин 1193 жылғы 4 наурызда Дамаск қаласында, Ричард патшаның кеткенінен көп ұзамай қызбадан қайтыс болды. Өлген кезде Саладиннің бір алтын және қырық күміс болған. Ол барлық байлығын кедей халқына таратып, өзінің жаназасына төлеуге ақша қалдырмады. Ол Сирияның Дамаск қаласындағы Омейяд мешітінің сыртындағы бақтағы мазарға жерленді. Алғашқыда бұл қабір Мадраса әл-Азизия мектебі кіретін кешеннің бір бөлігі болды, қазір сол кешеннен бірнеше бағана мен ішкі арка ғана қалған. Жеті ғасырдан кейін Германия императоры Вильгельм II мазарға жаңа мәрмәр саркофаг сыйлады. Бірақ, бастапқы саркофаг ауыстырылмады; керісінше, келушілерге ашық мазарда енді екі саркофаг бар: бір жағында мәрмәр саркофаг, ал Саладиннің қабірін жабатын түпнұсқа ағаш саркофаг.

Отбасы

Имад ад-Дин әл-Исфахани Салах ад-Диннің өмірінің соңында берген мәліметтеріне сәйкес, Салах ад-Диннің ұлдарының тізімін және олардың туған күндерін жасады. Имад тізімдеген Салах ад-Диннің ұрпақтарының белгілі мүшелері: әл-Афдал Нур ад-Дин Али, Дамаск әмирі (туған күні: 1 Шаувал 565 жылғы хижра (шамамен 25 маусым 1170 жыл) Египетте); әл-Азиз Имад ад-Дин Әбу әл-Фатх Усман, Мысыр сұлтаны (туған күні: 8 Джумада I 567 жылғы хижра (шамамен 14 қаңтар 1172 жыл) Египетте); әл-Захир Ғиясат ад-Дин Әбу Мансур Гази, Алеппо әмирі (туған күні: Рамазанның ортасы 568 жылғы хижра (мамыр 1173 жыл) Египетте); әл-Муаззам Фахр ад-Дин Әбу Мансур Тураншах (туған күні: Раби I 577 жылғы хижра (шілде/тамыз 1181 жыл) Египетте).

Имад тізімдеген ұлдардың саны он бес, бірақ басқа жерде Салах ад-Диннің он жеті ұлы мен бір қызы болғанын жазады. Салах ад-Диннің қызы өзінің туысы әл-Камил Мұхаммед ибн Адильге үйленген. Салах ад-Диннің өмірінде қайтыс болған басқа балалары да болуы мүмкін. Имад сегізінші деп атаған Аль-Захир Дауд деген ұлы, оның министрінің хатында Салах ад-Диннің он екінші ұлы ретінде көрсетілген.

Мұсылман әлемі

Саладин ислам, араб, түрік және күрд мәдениетіндегі көрнекті тұлғаға айналды және тарихтағы ең әйгілі күрд ретінде танылды. Тарихшы Ибн Мункид оны Рашид халифаларының үкіметін қайта жаңғыртқан адам деп атады. Түрік жазушысы Мехмет Акиф Эрсой оны Шығыстың ең сүйікті сұлтаны деп сипаттады. Бұл сапар, империализмге қарсы көңіл-күймен қатар, араб әлемінде Саладиннің Батысқа қарсы күрестің батыры ретіндегі бейнесін нығайтты, бұл романтикалық образды Уолтер Скотт және сол кездегі Батыс Еуропалықтары жасаған болатын. Бұрын Саладиннің беделі мұсылман әлемінде ұмытылып, Мысырдың Бейбарысы сияқты жетістікке жеткен тұлғалардың артында қалған еді. Қазіргі араб мемлекеттері Саладинді еске алу үшін түрлі шаралар қолданып келеді, көбінесе 19 ғасырдағы Батыста қалыптасқан бейнеге сүйене отырып. Қазіргі Ирактағы Тикрит пен Самараны қамтитын Саладин облысы, сондай-ақ Ирак Курдистанының ең ірі қаласы Эрбилдегі Салахаддин университеті оның құрметіне аталған. Эрбилдің маңындағы Масиф Салахаддин қауымдастығы да оның есімімен байланысты. Саладинмен байланысты құрылыстардың көбі қазіргі қалаларда сақталмаған. Саладин алғашқы болып 1175-1183 жылдары Қайыр қамалын нығайтты, ол бұрынғы бейбіт уақытта әдемі көрінісі бар күмбезді сарай болған. Сириядағы тіпті ең кішкентай қалалар да қорғанысқа ие қамалдарға негізделген, ал Саладин осы маңызды ерекшелікті Мысырға енгізді. Оның құрған Әйюбид әулеті одан кейін 57 жыл ғана өмір сүргенімен, Саладиннің араб әлеміндегі мұрасы бүгінге дейін сақталып келеді. 20 ғасырда араб ұлтшылдығының күшеюімен, әсіресе араб-израиль қақтығысы аясында Саладиннің батырлығы мен көшбасшылығы жаңа маңызға ие болды. Саладиннің Еуропалық крестшілерден Палестинаны қайтарып алуы қазіргі арабтардың сионизмге қарсылығының шабыты болып саналады. Сонымен қатар, Саладин тұсындағы араб әлемінің даңқы мен салыстырмалы бірлігі Гамал Абдель Насер сияқты араб ұлтшылдары іздеген жаңа бірлік символы ретінде қарастырылды. Осы себепті Саладиннің бүркіті революциялық Мысырдың символына айналды және кейіннен басқа да бірнеше араб мемлекеттері (Біріккен Араб Республикасы, Ирак, Ливия, Палестина мемлекеті және Йемен) қабылдады. Мысырлық шииттер арасында Саладин "Хараб ад-Дин" деп аталады, яғни "діннің жойғысы" – бұл "Саладин" есімінің ұсынылған мазақ түрі.

Saladin has become a prominent figure in Islamic, Arab, Turkish and Kurdish culture, and he has been described as the most famous Kurd in history. Historian Ibn Munqidh mentioned him as the person who revived the reign of Rashidun Caliphs. The Turkish writer Mehmet Akif Ersoy called him the most beloved Sultan of the Orient. The visit, coupled with anti imperialist sentiments, encouraged the image in the Arab World of Saladin as a hero of the struggle against the West, building on was the romantic one created by Walter Scott and other Europeans in the West at the time. Saladin's reputation had previously been largely forgotten in the Muslim world, eclipsed by more successful figures, such as Baybars of Egypt. Modern Arab states have sought to commemorate Saladin through various measures, often based on the image created of him in the 19th century west. A governorate centered around Tikrit and Samarra in modern day Iraq, Saladin Governorate, is named after him, as is Salahaddin University in Erbil, the largest city of Iraqi Kurdistan. A suburban community of Erbil, Masif Salahaddin, is also named after him. Few structures associated with Saladin survive within modern cities. Saladin first fortified the Citadel of Cairo (1175–1183), which had been a domed pleasure pavilion with a fine view in more peaceful times. In Syria, even the smallest city is centred on a defensible citadel, and Saladin introduced this essential feature to Egypt. Although the Ayyubid dynasty that he founded would outlive him by only 57 years, the legacy of Saladin within the Arab World continues to this day. With the rise of Arab nationalism in the 20th Century, particularly with regard to the Arab–Israeli conflict, Saladin's heroism and leadership gained a new significance. Saladin's recapture of Palestine from the European Crusaders is considered an inspiration for modern day Arabs' opposition to Zionism. Moreover, the glory and comparative unity of the Arab World under Saladin was seen as the perfect symbol for the new unity sought by Arab nationalists, such as Gamal Abdel Nasser. For this reason, the Eagle of Saladin became the symbol of revolutionary Egypt, and was subsequently adopted by several other Arab states (the United Arab Republic, Iraq, Libya, the State of Palestine, and Yemen). Among Egyptian Shias, Saladin is dubbed as "Kharab ad Din", the destroyer of religion—a derisive play on the name "Saladin."

Батыс әлем

Саладин ортағасырлық Еуропада патшалықтың үлгісі ретінде кеңінен танымал болды, әсіресе патшалық жомарттықтың әміршілік қасиеті тұрғысынан. 1202/03 жылы Вальтер фон дер Фогельвейде Швабияның неміс патшасы Филиппті Саладинге ұқсауға шақырды, ол патшаның қолында алтынның төгілуіне мүмкіндік беретін тесіктер болуы керек деп сенді. 1270 жылдары Янс дер Эникель Саладиннің дастарқаны туралы құрамында жоқ, бірақ мақұлдаған әңгімені таратуды бастады, ол оны діни алуандылыққа қатысты сондай-ақ ізгі және дана ретінде көрсетті. "Құдайлық комедия" (1308–1320) шығармасында Данте оны лимбодағы ізгі бейдін христиандардың бірі ретінде еске алады, сондай-ақ ол Боккаччоның "Декамерон" (1438–53) шығармасында да жақсы бейнеленген. Саладин орта ғасырдан кейін тарихқа енсе де, ол қазіргі әдебиетте, ең алдымен Лессингтің "Натан дана" (1779) пьесасында ортағасырлықтан кейінгі әлемге "Саладиннің дастарқаны" туралы орталық идеяны көшіреді. Ол сэр Уолтер Скотттың "Талисман" романының (1825) басты кейіпкері, ол Саладиннің романтикалық көзқарасына ең көп әсер еткен жалғыз мәтін. Скотт Саладинді "[19 ғасырдың] либералды еуропалық джентльмені" ретінде ұсынды, оның қасында ортағасырлық батыстықтар әрқашан нашар көрінер еді. 20 ғасырдың француз жазушысы Альберт Шампдор оны "Исламның ең таза батыры" деп сипаттады. 1099 жылы Иерусалимді басып алған кезде крестшілер жасаған қырғындыққа қарамастан, Саладин барлық қарапайым католиктерге және тіпті жеңілген христиан әскеріне, егер олар аталған құн төлей алса, рақымшылық пен еркін өтуге рұқсат берді (грек православ христиандарына көбінесе батыс крестшілеріне қарсы болғандықтан, олар одан да жақсы қарастырылды). Наным-сенімдердегі айырмашылықтарға қарамастан, мұсылман Саладин христиан лордтары, әсіресе Ричард тарапынан құрметтелді. Ричард бірде Саладинді ұлы ханзада деп мақтап, оның Ислам әлеміндегі ең ұлы және ең қуатты көшбасшы екенін күмәнданбай айтты. Саладин өз кезегінде Ричардтан артық құрметті христиан лорды жоқ екенін мәлімдеді. Келісімге келгеннен кейін Саладин мен Ричард бір-біріне құрмет белгісі ретінде көптеген сыйлықтар жіберді, бірақ ешқашан бетпе-бет кездеспеді. 1191 жылдың сәуір айында франк әйелінің үш айлық баласы оның лагерінен ұрланып, базарда сатылды. Франктар оны өзінің шағымын Саладинге жеткізуге шақырды. Ибн Шаддадтың айтуынша, Саладин баласын өз ақшасына сатып алды: "Дүние тарихы энциклопедиясының" баспа директоры Марк Картрайт былай деп жазады: "Шын мәнінде, мұсылман көшбасшысы 13 ғасырдың еуропалық әдебиетіндегі ерлік үлгілерінің бірі болғаны біршама ирония тудырады. Сұлтан туралы оның өмірінде де, содан кейін де көп жазылған, бірақ оның дипломатиялық және көшбасшылық қабілеттерін бағалау қазіргі мұсылмандық және христиандық көздерінде табылады, бұл Саладиннің ортағасырлық ұлы көшбасшылардың бірі ретінде өз орнына лайық екенін көрсетеді".

Saladin was widely renowned in medieval Europe as a model of kingship, and in particular of the courtly virtue of regal generosity. As early as 1202/03, Walther von der Vogelweide urged the German King Philip of Swabia to be more like Saladin, who believed that a king's hands should have holes to let the gold fall through. By the 1270s, Jans der Enikel was spreading the fictitious but approving story of Saladin's table, which presented him as both pious and wise to religious diversity. In The Divine Comedy (1308–1320), Dante mentions him as one of the virtuous non Christians in limbo, and he is also depicted favorably in Boccaccio's The Decameron (1438–53). Although Saladin faded into history after the Middle Ages, he appears in a sympathetic light in modern literature, first in Lessing's play Nathan the Wise (1779), which transfers the central idea of "Saladin's table" to the post medieval world. He is a central character in Sir Walter Scott's novel The Talisman (1825), which more than any other single text influenced the romantic view of Saladin. Scott presented Saladin as a "modern [19th century] liberal European gentlemen, beside whom medieval Westerners would always have made a poor showing". 20th century French author Albert Champdor described him as "Le plus pur héros de l'Islam" Despite the Crusaders' slaughter when they originally conquered Jerusalem in 1099, Saladin granted amnesty and free passage to all common Catholics and even to the defeated Christian army, as long as they were able to pay the aforementioned ransom (the Greek Orthodox Christians were treated even better because they often opposed the western Crusaders). Notwithstanding the differences in beliefs, the Muslim Saladin was respected by Christian lords, Richard especially. Richard once praised Saladin as a great prince, saying that he was, without doubt, the greatest and most powerful leader in the Islamic world. Saladin, in turn, stated that there was not a more honorable Christian lord than Richard. After the treaty, Saladin and Richard sent each other many gifts as tokens of respect but never met face to face. In April 1191, a Frankish woman's three month old baby had been stolen from her camp and sold on the market. The Franks urged her to approach Saladin herself with her grievance. According to Ibn Shaddad, Saladin used his own money to buy the child back:

Mark Cartwright, the publishing director of World History Encyclopedia, writes: "Indeed, it is somewhat ironic that the Muslim leader became one of the great exemplars of chivalry in 13th century European literature. Much has been written about the sultan during his own lifetime and since, but the fact that an appreciation for his diplomacy and leadership skills can be found in both contemporary Muslim and Christian sources would suggest that Saladin is indeed worthy of his position as one of the great medieval leaders."

Романдар

Уолтер Скотттың "Талисман" шығармасы. 1825 жылы жарық көрген бұл кітап Үшінші крест жорығы дәуірінде өтеді және Англияның Ричард I мен Саладин арасындағы қарым-қатынасқа арналған. Жан Гийюдің "Крест жорықтары" трилогиясы (1998–2000) қазіргі Швециядан жер аударылған және Таяу Шығыста крест жорығына қатысуға мәжбүр болған жас дворянның тарихын баяндайды. Онда ол Саладинмен кездеседі, кітапта ол "көмекші" рөлінде бейнеленген. "Саладин кітабы" (1998) – Саладиннің өміріне негізделген роман.

Кино, теледидар және анимация

Гази Салахуддин – 1939 жылы түсірілген үнді драмалық фильмі, режиссері И. А. Хафесджи. Саладиннің бейнеленген алғашқы фильмі. Басты рөлдерде: Ғұлам Мұхаммед – сұлтан, Раттан Бай – Рихана, Мазхар Хан – Ричард, Лалита Деви – Изабелла, Мұхаммед Исхак – Сәйфуддин, Якуб – Конрад, Ишварлал – Нұруддин, В. М. Хан – Хамфри, Бхупатрай – Фредерик, Мырза Мүшәрраф – Яноус. Жеңімпаз Саладин – 1963 жылғы египеттік соғыс драмалық фильмі. Ахмед Мазхар – Саладин, Салах Зұлфиқар – Иса әл-Ауам және Хамди Гейт – Ричард. Доктор Ху – Саладинді Бернард Кей 1965 жылғы "The Crusade" сериалында Джулиан Гловердің Ричард Арыстанжүрек рөліне қарсы сомдады, ал тұрақты актерлер қатарында Уильям Хартнелл, Уильям Рассел, Жаклин Хилл және Морин О'Брайен бірінші доктор, Иан Честертон, Барбара Райт және Вики рөлдерінде ойнады. Аспан патшалығы – Саладин рөлін Гасан Масуд ойнады. Ричард патша мен крестшілер – Саладин рөлін Рекс Харрисон ойнады. Salah ad Deen Al Ayyobi – 2001 жылғы Салах ад-Диннің өміріне арналған телесериал. Саладин: Анимациялық серия – Салах ад-Диннің өмірінен шабыттанған анимациялық жоба. Құдюс Фатихи Селахаддин Айюби – Салахуддин әл-Айюби түрік телесериалында Угур Гюнеш бейнеледі. Арно: Храмгерлердің рыцары – Саладин рөлін Милинд Соман ойнады.

Бейне ойындар

Саладин Сид Мейердің "Civilization" видео ойыны сериясының бірнеше бөлімінде араб өркениетінің көшбасшысы ретінде бейнеленеді. Ол сондай-ақ, "Civilization V" ойынының "God & Kings" кеңейтуіндегі "Into the Renaissance" сценарийінде Айюбидтердің басшысы ретінде де көзге түседі. Саладин – "Корольдіктердің көтерілуі" мобильді/ПК ойынында ойналатын кейіпкер. Танымал нақты уақыт стратегиясы "Age of Empires II: The Age of Kings" видео ойынында Саладиннің ерліктеріне арналған науқан бар.

Бейнелеу өнері

Саладин ескерткіші – Сирияның Дамаск қаласындағы Ескі қаланың ішінде орналасқан, XI ғасырлық Дамаск цитаделінің алдында тұрған, Саладиннің мінген күйін бейнелейтін алып қоладан жасалған мүсін.