Кіріспе

Фатимид халифалығының билік етуші әулеті

Фатимид әулеті (الفاطميون) – 909 және 1171 жылдары аралығында Фатимид халифалығын билеген араб әулеті. Фатима мен Әлиден тараған, олар исмаили шиит дінін ұстанды, исмаили имаматты иеленді және мұсылман қауымының заңды басшылары деп есептелді. Бүгінде Ага-хандар өкілдігімен танылатын Низари исмаили имамдары, Фатимидтердің бір тармағынан тараған деп санайды. Көптеген алави бохралар, негізінен Вадодарада орналасқан, сондай-ақ Фатимидтерден тарағандарын мәлімдейді. Фатимид әулеті 9-шы ғасырда жасырын ертедегі исмаили миссионерлік қозғалысының (да’ва) басшылары ретінде пайда болды, олар сол кезде Мұхаммед ибн Исмаил деп есептелген жасырын имам атынан әрекет етті. Исмаили да’васы ислам әлемінде кеңінен тарады, содан кейін Аббасид халифаты билік етті. 899 жылы болашақ бірінші Фатимид халифасы Абдалла өзін күтілетін имам деп жариялады, бұл оның имаматты мойындамаған карматтардың бөлінуіне және исмаили да’васында жарылысқа әкелді. Осы уақыт аралығында исмаили агенттері Йемен мен Ифрикияның үлкен бөліктерін басып алды, сондай-ақ Сирия мен Иракта көтерілістер ұйымдастырды. Аббасидтердің қуғын-сүргінінен қашып Ифрикияға келген Абдалла 909 жылы өзін ашық жариялап, Фатимид халифалығын құрды. Одан бастап Фатимид имам-халифалары өздерінің билігін Мағрибтің көп бөлігіне, сондай-ақ Сицилияға дейін кеңейтті, ал 969 жылы Мысырды жаулап алды. Қайырды жаңа астана ретінде құрып, келесі екі ғасыр бойы Фатимидтер Мысырда орналасып, елмен байланысты болды. Өз билігінің шарықталу кезінде Фатимидтер Солтүстік Африканың көп бөлігін, Сицилияны, Мысырды, Левантты, Хиджазды, Йеменді және Мултанды бақылауына алды немесе оларға бағындырды. Фатима мен Әлиден тарағандығы туралы Фатимидтердің мәлімдемесі, Әлиден бастап үзілмеген, құдайдан тағайындалған сызықтағы заңды имамдар ретіндегі олардың заңдылығының негізі болды. Олардың бастапқы белгісіздігі және бірінші Фатимид халифасы Абдалла әл-Махди Билланың (оның қарсыластары Убайд Алла деп атаған) қарама-қайшы және дұрыс емес шежірелерін жариялауы, бұл талаптардың дұрыстығына күмән тудырды. Бұл талаптар қазіргі сүннилер мен шииттер тарапынан әдетте қабылданбады, олар оларды алдамшы және билікті басып алғандар деп есептеді. Нәтижесінде, 20-ғасырға дейін көптеген дереккөздер Фатимидтерді Убайдидтер деп қорлап атады. Фатимидтердің Левантқа кеңінен енуі және шииттік режимдердің үстемдігі білдірген идеологиялық сын-қатерлер сүнниттердің Аббасид халифаты айналасында бірігуіне және 11-ғасырдағы сүнниттердің қайта жандануына себеп болды. Ішкі дау-дамаздарға және Сәлжұқ түркілерінің келгеніне, содан кейін крест жорықтарына тап болған Фатимид билігі 11-ғасырдың соңында әлсіреп бастады. Әулеттің билігін құдіретті әскери уәзірлерге беру арқасында сақталды, бірақ бұл имам-халифалардың көбінесе қуыршақ билеушілерге айналғанын білдірді. Да’ваның бастапқы серпінділігі мұрагерлік даулармен төмендеді, нәтижесінде дрюздер, низарилер және тайибилер сияқты исмаили қауымдастығының көп бөлігі Фатимидтерден бөлініп, әулеттің беделі мен құрметін төмендетті. Фатимидтердің соңғы имам-халифалары билігі жоқ бала билеушілер болды, олар өздерінің уәзірлерінің құрбандарына айналды. Осы уәзірлердің соңғысы Саладин 1171 жылы халифа әл-Адид қайтыс болғаннан кейін әулетті құлатты. Әулеттің қалған мүшелері мен олардың ұрпақтары қайтыс болғанға дейін Каирде үй қамауында ұсталды; әулеттің соңғы мүшелері 13-ғасырдың ортасында қайтыс болды.

Тарихы: Шиит дінінің алғашқы дәуірі

661 жылы халифа Әлидің қазасы Омейяд халифалығының құрылуына себеп болды. Осыдан кейін мұсылман қауымының бір бөлігі Омейядтарды билікті тартып алғандар деп санап, Мұхаммедтің отбасы – Әһл аль-Байт мүшелері басқаратын үкімет құруды талап етті. Мұхаммедтің әкесі Аббас ибн Абд әл-Мұтталибтен тараған Аббасидтер, осы арқылы кең отбасымен байланысын дәлелдеп, Омейядтарға қарсы күресте билікке жеткен кезде осы мүмкіндікті пайдаланды. Алайда, олардың талабын шииттер қабылдамады, себебі олар Мұхаммедтің қызы Фатимадан туған Хасан мен Хусейннің ұрпақтарына ғана халифатқа толық құқық бар деп есептеді. Хусейннің ұрпақтарынан имамдар пайда болды. Олар халифатқа ашық таласпағанмен, жақтастары оларды Алланың жер бетіндегі нағыз өкілдері деп санайтын. Бұл сенімнің негізі Мұхаммедтің Алиді Гадир-Хуммда тағайындауы болды. Кейін Фатимид ғалымдары имамдардың тізбегі әлемнің соңына дейін үзілмейтінін айтты, тіпті имамдардың болуы қажеттілік екенін дәлелдеді. Осы имамдардың алтыншысы – Джафар әл-Садық, ұлы Исмаил әл-Мүбаракты мұрагері етіп тағайындады. Бірақ Исмаил әкесінен бұрын қайтыс болды. Ал-Садық 765 жылы қайтыс болғанда, мұрагерлік мәселесі шешілмей қалды. Әл-Садықтың жақтастарының бірі оның басқа ұлы – Мұса әл-Казимді мұрагер деп есептеді. Ал басқалары Мұхаммед әл-Дибадж бен Абдалла әл-Афтахты қолдады. Соңғысы көп ұзамай қайтыс болғандықтан, оның жақтастары Мұсаның тобына қосылды. Мұсаның жақтастары, Әл-Садықтың ізбасарларының көп бөлігін құрап, оның ұрпағынан 874 жылы із-жайсыз жоғалып кеткен он екінші имамға дейін жалғасты. Осы жолды ұстанғандар "Он екіліктер" деп аталады. Тағы бір топ Жафар әл-Садықтан кейін жетінші имам келгенін сендірді, ол да жасырынған. Сондықтан бұл топ "Жетіліктер" деп аталды. Жетінші имамның кім екені туралы пікірлер қарама-қайшы болды, бірақ тоғызыншы ғасырдың соңында көпшілік оны Мұхаммед, Исмаилдың ұлы және Әл-Садықтың немересі деп мойындады. Мұхаммедтің әкесі Исмаилден осы секта "Исмаилия" деген атауын алды. Исмаил мен Мұхаммедтің өмірі жақсы белгілі емес. Ал Харун әл-Рашид билігі кезінде Мұхаммедтің қайтыс болғаны туралы хабар тарағаннан кейін, ертедегі Исмаилия қозғалысының тарихы көлеңкеге түсті.

Фатимидтер шежірелері мен даулар

Фатимидтердің ресми доктринасы бірінші Фатимид халифі Абдуллаһ әл-Махди Билла мен Әли мен Фатиманың Мұхаммед ибн Исмаил арқылы үзілмейтін туыстық байланысы бар екенін мәлімдеді. Бұл тегі орта ғасырларда қабылданды және сынға алынды, және бүгінгі күнге дейін ғалымдар арасында пікірталас тудырып келеді. Шиит исламын зерттеуші Хайнц Халм: «Династияның Әли ибн Әби Талиб пен Мұхаммедтің қызы Фатимадан тарағандығы туралы айтылған мәлімдеме замандастарынан бастап күмәнділік тудырды және оны дәлелдеу мүмкін емес», - дейді. Фатимидтерді зерттеуші Майкл Бретт «олардың кім екеніне нақты жауап беру мүмкін емес» деп мәлімдейді. Басты мәселе – әл-Махдиді Жәфар әл-Садықпен байланыстыратын мұрагерлік желісі. Исмаили доктринасы бойынша, Мұхаммед ибн Исмаилдан кейінгі имамдар жасырын өмір сүрген (сатр), бірақ ерте исмаили көздері оларды есімдерімен атамайды, тіпті кейінірек ресми исмаили шежірелері осы «жасырын имамдардың» саны, есімдері және кімдігі туралы әртүрлі пікірлер білдіреді. Бұл мәселені одан да күрделендіретін нәрсе – исмаилилердің жасырын имамдар қауіпсіздік үшін түрлі аттармен жүргендігі туралы мәлімдемесі. Осылайша, исмаили князі Питер Хагоп Мамур 1934 жылы жариялаған «Фатима халифаларының шығу тегі туралы пікір таласы» атты еңбегінде Исмаил ибн Жәфар мен әл-Махди арасындағы төрт жасырын имамның желісінің кемінде елу нұсқасын келтіреді, олардың әртүрлі аттары псевдонимдер екенін мәлімдейді. Ерте исмаили көздері осы мәселеде үнсіздік сақтауға бейім, себебі Құдай имамдарын жасыруды бұйырғандықтан, олар солай болуы керек, сондай-ақ білімсіздік те себеп болуы мүмкін. Әл-Махдидің өзі Йемендегі исмаили қауымына жіберген хатында тіпті Исмаил ибн Жәфардан емес, оның ағасы Абдалла әл-Афтахтан тарағанын мәлімдеді, оның ұрпағы жоқ деп есептеледі. Атап айту керек, кейінірек Фатимидтердің ресми шежірелері бұл нұсқаны қабылдамады. Сонымен қатар, Фатимидтер тегінің алғашқы атасы, бірінші Фатимид халифінің арғы атасы Абдалла әл-Акбар бастапқыда Әлиден емес, оның інісі Ақил ибн Әби Талибтен шыққан деп мәлімдеген, және Басраның Ақилидтері оны солай қабылдады. Бреттің сөзіне қарағанда, Фатимидтер Жәфар әл-Садық пен әл-Махди арасындағы туыстық желісі «тарихи тұлғаларға қарағанда тарихи сенімдерді» көрсетеді, оларға тәуелсіз растау жоқ, тіпті Исмаил ибн Жәфар да оның жасырын мұрагерлері туралы айтпағанда, түсініксіз тұлға. Фатимидтік көздер олардың Әлид тегіне баса назар аударса, әулет өзін жай ғана «Әлид әулеті» (әл-даула әл-алавия) деп атады. Көптеген сунниттік көздер оларды «Убайдидтер» (بنو عبيد) деп атайды, бұл әл-Махди есімінің кішірейтілген түрі, сунниттік көздерде көбінесе жағымсыз мағынада қолданылады. Ортағасырлық Фатимидтерге қарсы айтысшылар, Ибн Ризам мен Аху Мухсин бастап, исмаилизмді антиномиялық ерестік ретінде көрсетуге тырысты және Фатимидтердің Әлид тегі туралы мәлімдемесін алаяқтық деп санады. Олар оның орнына әл-Махдидің Хузистаннан шыққан Маймун әл-Қадданың ұлы Абдалладан тарағанын, әл-Махдидің нағыз аты Саид болғанын немесе әл-Махдидің әкесі шын мәнінде яһуди болғанын (ортағасырлық араб авторлары арасында кең таралған антисемиттік идея) мәлімдеді. Орта ғасырдағы бірнеше суннит авторлары мен билеушілері, соның ішінде Мекке мен Мединаның Әлид шарифтері Фатимидтердің талаптарын қабылдады немесе қабылдағандай болды, бірақ қазіргі ғалым Фархад Дафтари айтқандай, бұл исмаилилерге қарсы «қара аңыз» келесі ғасырларда суннит тарихшыларына әсер етті және 1011 жылғы Бағдад манифестімен ресми доктринаға айналды. Исмаили материалдарының 20 ғасырда қолжетімді бола бастағанға дейін және ғылыми сараптамадан өткенге дейін, сунниттік нұсқа кейбір ерте заманғы шығыстанушылар тарапынан да қабылданды. Ерте исмаили көздері Маймун әл-Қадданың бар екенін мойындамайды, бірақ кейінірек Фатимид дәуіріндегі көздер қарсыластарының оның тұлғасы туралы мәлімдемесіне жауап беруге мәжбүр болды және қарама-қайшы шежірелерді татуластыруға тырысты. Кейбір сектанттық исмаилилер, әсіресе друздар, исмаили имамдарының жасырын өмір сүрген кезеңінде исмаили қозғалысын шын мәнінде Маймун әл-Қадданың ұрпақтары басқарды деп мәлімдеді, Фатимид халифаларымен нағыз желіні қалпына келтіргенге дейін. Кейінгі таййиби исмаили авторлары Маймун әл-Қадда мен оның ұлы Абдалланың кейіпкерлерін имамның кәмелетке толмаған кездерінде оның орнын басатын адамның болуын заңды ету үшін пайдаланды. Орта ғасырларда пайда болған тағы бір дау – екінші Фатимид халифі Мұхаммед әл-Қаим би Амр Алла әл-Махдидің ұлы болған ба, әлде ол әлі жасырын имамның орнын басып алған ба; егер соңғысы дұрыс болса, онда әл-Қаим – бірінші нағыз Фатимид имам-халифі. Қазіргі авторлар шежірелерді татуластыруға тырысты. «Исмаилизмнің бастауы» еңбегінде арабтанушы Бернард Льюис екі параллель имамдар желісінің бар екенін ұсынды: Маймун әл-Қаддадан шыққан сенімді (mustawda') имамдар, олардың міндеті – нағыз (mustakarr) имамдардың бар екенін жасыру және қорғау. Льюис әл-Махдидің осы желінің соңғы өкілі болғанын, ал әл-Қаимнің нағыз имамдардың біріншісі болғанын айтты. Владимир Ивановтың зерттеуі, керісінше, Фатимидтердің Қаддадан шыққандығы туралы мәлімдеме – миф екенін, оны Ибн Ризам өзі ойлап тапқанын көрсетті: тарихи Маймун әл-Қадда Мұхаммед әл-Бакирдің (исмаилилер мен он екі имамдық шииттердің имамы ретінде танылған) шәкірті болған, және ол және оның ұлы Абдалла Хижаз аймағынан шыққан. Хронологиялық себептерге байланысты Ибн Ризамның нұсқасы дұрыс емес екені дәлелденді. Көбірек деректерге қол жеткізу сонымен қатар шежірелердегі кейбір түрлі есімдердің исмаили имамдары үшін жасырын есімдер болғанын көрсету арқылы қарама-қайшы есептерді жақындастыруға көмектесті: осылайша, Маймун («Бақытты») Мұхаммед ибн Исмаилдың лақабы ретінде ұсынылды, өйткені бір дерек оны Маймуния тобымен байланыстырады. Бұл түсіндірме төртінші Фатимид халифі әл-Муиздің 965 жылғы хатында да кездеседі. Бұл әл-Махдидің «Абдалла ибн Маймуннан» шыққандығы туралы мәлімдемесінің дұрыс екенін көрсетеді және қарсы көздерді оны ертерек шиит тұлғасымен шатастыруға әкеледі. Аббас Хамдани мен Ф. де Блуаның ұсынған тағы бір пікірі – ресми жарияланған шежірелер Жәфар әл-Садықтан шыққан екі түрлі желінің арасындағы келісім болып табылады, бірі Исмаилден, екіншісі (әл-Махдидің йемендіктерге жолдаған хаты бойынша) Абдалла әл-Афтахтан. Басқа ғалымдар, мысалы, Халм күмәнді болып қалады, ал Омерт Шриер мен Майкл Бретт Фатимидтердің Әлид тегі туралы мәлімдемесін құрметті ойдан туған нәрсе деп толығымен жоққа шығарады.

Фатимидтер мен ертедегі исмаилилер

Он екі және жетіліктер олардың соңғы имамдары өлген жоқ, бірақ жасырынған, және олар жақын арада мессия, махди («Дұрыс жолға түскен») немесе [[Қайым Әл Мұхаммед («Ол көтеріледі»), соңғы уақыттарды бастау үшін қайта оралады деп санайды. Махди тез арада басқыншы Аббасидтерді құлатып, олардың астанасы Бағдатты жояды, мұсылмандардың бірлігін қалпына келтіреді, Константинополді жаулап алады, исламның соңғы жеңісін қамтамасыз етеді және бейбітшілік пен әділдіктің билігін орнатады. Исмаилилер махди діннің шынайы, «ішкі» ([[Батин (Ислам)) мағынасын ашады деп сенді, ол сол кезге дейін бірнеше таңдалған бастамашыларға арналған болатын. Мәхди исламның «сыртқы» формаларын және шектеулерін жояды, өйткені осыдан кейін шынайы дін, Адамның діні, символдар мен басқа да аралық құрылғыларсыз көрініс табады. Мұхаммед ибн Исмаил махди жасырын қалса да, оған адалдарды жинап, сөзді тарататын және оның қайта оралуын дайындайтын агенттер қажет болады. Бұл құпия желіге жетекшілік еткен имамның өмір сүргенін дәлелдейтін «худжа» болды. Алғашқы белгілі «худжа» – қазіргі оңтүстік-батыс Ирандағы Аскар Мукрамнан шыққан бай саудагер Абдалла әл-Акбар. Кейінгі кездегі исмаилилерге қарсы айтыс-тартыстарда таралған күмәнді оқиғалардан басқа, оның нақты шығу тегі белгісіз. Оның ілімдері оны туған қаласынан қуғыннан қашуға және Басрада пана табуға мәжбүр етті. Оның тәлімдері тағы да биліктің назарын өзіне аударды, сондықтан ол Сирия шөлінің батыс шетіндегі Саламия деген шағын қалаға көшіп барды. Ол Басрадан келген саудагер болып, екі ұлы Ахмад пен Ибрагимді дүниеге әкелді. 827/8 жылдары Абдалла қайтыс болғаннан кейін Ахмад әкесінен кейін Исмаили қозғалысының басшысы болды, ал оның орнына оның кіші ұлы Мұхаммед, Әбу'л Шалалағ келді. Кейінгі Фатимидтік ілімде Абдалла әл-Акбар Мұхаммед ибн Исмаилдің үлкен ұлы және оның имамдық мұрагері ретінде Ахмад ретінде танылды. Мұхаммед Әбу'л Шалалағ дауаның басшысы болған кезде, имамат басқа ұлына, әл-Хұсайнға (881/2 жылы қайтыс болды) және одан әл-Хұсайнның ұлы Абдалла немесе Саидқа, болашақ халифа әл-Махдиге, 873/4 жылы туған. Исмаили мәтіндері Әбу'л Шалахлах әл-Махдидің қамқоршысы және тәрбиешісі болғанын, сонымен қатар ол өз ұлдарына мұрагерлік билікті тартып алуға тырысқанын, бірақ олардың бәрі ерте қайтыс болғандықтан, сәтсіз аяқталғанын көрсетеді. Тоғызыншы ғасырдың аяғында мұсылман әлемінде мыңжылдық күтулер көбейді, бұл Самарадағы онжылдық анархия кезінде Аббасид халифатының терең дағдарысымен, провинцияларда оқшаулаушы және автономды режимдердің өсуімен және үлкен масштабтағы Занж көтерілісімен тұспа-тұс келді. Осы хаотикалық атмосферада, Аббасидтер Занж көтерілісін басумен айналысқан кезде, Исмаили дауасы тез тарады, оған он екі жақты жақтастардың саяси тыныштыққа деген қанағаттанушылығы және олардың он екінші имамының жуырда жоғалуы көмектесті. Хамдан Кармат және оның қайын інісі Әбу Мұхаммед Абдан сияқты миссионерлер (даистер) 870-ші жылдардың аяғында Куфа айналасындағы аймаққа агенттер желісін таратты, содан кейін Йеменге (Ибн Хавшаб, 882) және одан кейін Үндістанға (884), Бахрейнге (Әбу Саид әл-Жаннаби, 899), Парсы және Ифрикияға (Әбу Абдалла әл-Шии, 893) тарады. Қозғалыстың шынайы басшылығы Саламияда жасырын қалды, және әр аймақтың бас даисі, мысалы Хамдан Кармат, оны біліп, онымен хат алмасты. Қозғалыстың шынайы басшысы тіпті аға миссионерлерден жасырын қалды, ал белгілі Файруз бас миссионер (дай әл дуат) және жасырын басшыға «кіреберіс» ([[баб (шииттер)) болды.

Карматтар жіктелуі және Магрибке қашу

899 жылы Абдулла ибн әл-Хұсейн дағуаның басшылығын өз мойнына алды. Көп ұзамай ол Хамдан Қарматті алаңдатқан доктринаға өзгерістер енгізе бастады. Абдан Саламияға мәселені тергеп білу үшін барды, және Абдулланың күтілетін махди Мұхаммед ибн Исмаил емес, Абдулланың өзі екенін, ал Абдулланың ата-бабалары имамдардың һужжалары ғана емес, тікелей имамдар болғанын білді. Йемен қауымына жазған хатында Абдулла «Мұхаммед ибн Исмаил» әрбір имам қолданатын жасырын есім екенін айтты және соңғы заманда күтілетін махди ретінде Мұхаммед ибн Исмаилдың ешқандай рөлі жоқ екенін жоққа шығарды. Бұл доктриналық жаңалықтар қозғалыста үлкен жарылыс тудырды, себебі Хамдан Саламиядағы басшылықты айыптады, ирактық дағилерді жинап, миссионерлік жұмысты тоқтатуға бұйрық берді. Осыдан кейін Хамдан штабынан «жоғалып кетті», ал Абданды Саламияға адал болған Закаравайх ибн Михравайх өлтірді. Бұл жарылыс ерте Исмаили дағуасын екі фракцияға бөлді: Абдулланың талаптарын қабылдап, оның соңынан ерген, нағыз Исмаилилерге айналғандар, және оларды қабылдамай, Мұхаммед ибн Исмаилдың махди ретінде қайта оралуына сенуді жалғастырғандар, олар Қарматиян деп аталды (бірақ Фатимидтерге қарсы көздер бұл атауды Фатимидтердің өзіне де қолданды). Ирак пен Парсыда қауым екі фракцияға бөлінді, бірақ Бахрейнде жергілікті дағилер Саламиядан бөлініп, 1070 жылдарға дейін сақталған тәуелсіз Қарматиян мемлекетін құрды. Ал Закаравайх және оның адалдары 902–907 жылдары бедуин тайпаларының қолдауымен Аббасилерге қарсы көтерілістерді бастады. Өздерін Фатимиюн деп атаған көтерілістер біраз уақыт сәттілікке жетті, бірақ ақырында әлі де күшті Аббаси әскері таратып жіберді. Закаравайх Абдулланың рұқсатынсыз немесе алдын ала хабарсыз әрекет еткен сияқты, осылайша оны қауіпке ұшыратты: Аббаси билігі дағуаға қарсы қиянат жасады, ал Закаравайхтың ұлдары Абдулланың орналасқан жері мен кім екенін Аббасилерге жасырын түрде хабарлады, олар оған қарсы адам аулауды бастады. 902 жылы Абдулла отбасымен Саламияны тастап, Рамлаға көшті. Закаравайх бастаған көтерілістер басылғаннан кейін, Абдулла 904 жылдың басында Тулунид Мысырына көшті. Келесі жылы Аббасилер Мысырды қайта басып алғаннан кейін, шағын топ тағы да қашып кетті. Оның серіктері Йеменге, Исмаили дағуасы үлкен жетістікке жеткен жерге баруды күткенімен, Абдулла батысқа бет бұрып, 905 жылдың тамыз айында қазіргі Марокконың оңтүстік-батысындағы Сиджилмаса оазис қаласында орналасты.

Фатимид халифатының құрылуы

Осы аралықта, Ифрикияда даи Абу Абдалла әл Шии Кутама бербер тайпасын исмаилилік дінге көндіруге қол жеткізді. 902 жылдан бастап Кутама аймақты Аббасидтердің, яғни Аглабидтердің билігінен біртіндеп басып алды. 909 жылдың 25 наурызында Әбу Абдалла және оның Кутама әскері жеңіспен Аглабидтер сарайы орналасқан Раккада қаласына кірді. Даи шииттік үкімет құрды, бірақ әзірге өз ұстазының атын жасырып, тек “Алланың дәлелі” деген мағына беретін hujjat Алла деген лақапты ғана қолданды; көп ұзамай ол үлкен әскердің басында өзінің имамын Ифрикияға әкелу үшін батысқа қарай аттанды. Кутама әскері жолында Харижиттік Рустамид әмірлігін жойды және 909 жылдың тамызында Сиджилмасаға жетті. Сол жерде әскер Абдулланы халифа деп жариялады. 910 жылдың 4 қаңтарында Абдулла Раккадаға кірді, онда ол өзін халифа деп жариялап, “Алланың тура жолымен басшылыққа алған имамы” деген атақпен билік ете бастады. Жаңа үкіметтің алғашқы дағдарысы тез туды. Әбу Абдалла әл Шии мен оның бауыры Абдулланың махди екендігіне дәлел талап етті немесе жаңа билеуші олардың билігіне салған шектеулерге наразылық білдірді. Әл-Махди Билла 911 жылы оларды жоя білді, бірақ бұл бала махдиді алға тартып, Кутама тайпасының көтерілісіне әкеп соқты. Көтеріліс жеңіліске ұшырады, ал Фатимидтер Кутама тайпасының үстінен толық бақылау орнатты. Дегенмен, Фатимидтер билігі әлсіз болып қалды, себебі ол негізінен көбінесе қиын мінезді Кутама тайпасына, содан кейін Санхаджа тайпасына сүйенген болатын. Керісінше, Ифрикияның жергілікті арабтары Маликилік Сүнниттер болды, ал батыстағы көптеген бербер тайпалары – әсіресе Зената конфедерациясы – Хариджизмнің түрлі ағымдарына мүкім сенді және осылайша Фатимидтердің исмаилилік үкіметіне қарсы болды.

Империяның кеңейуі

Фатимидтер исламның заңды имамдары ретінде өздерінің жартылай құдайлық мәртебесін ескере отырып, Фатимидтердің амбициялары Ифрикиямен шектелмеді. Фатимид халифалары Бағдадтың Абасидтері мен Кордобаның Омейядтарын ғана емес, сонымен қатар Византия империясын құлатуға ниеттенді, жалпы билік құқығын құдайдан алғандықтарын мәлімдеді. Фатимид билігі теңіз арқылы Сицилияға дейін жылдам тарады, оны Аглабидтер Византиядан басып алған еді, бірақ Фатимид билігі жергілікті мұсылмандардың бірнеше көтерілістерін басып тастағаннан кейін ғана орнатылды, олар кейде Абасидтерді қолдады. Сицилия Византияға қарсы күрес аренасы ретінде де маңызды болды, бұл Фатимидтерге исламның қорғаушылары ретінде танылуға және сенбеушілерге қарсы қасиетті соғысқа қатысқандарын көрсетуге мүмкіндік берді. Шындығында, қарым-қатынастар көбінесе тәжірибелік болды, соғыс пен бітім кезеңдері алмасып отырды. 948 жылдан бастап Сицилияны Фатимидтердің атынан Калбид әулеті басқарды. Фатимидтер Мағрибтің қалған бөлігіне де батысқа қарай кеңейді, онда 920-921 жылдары Фез бен Сиджилмаса басып алынды, бірақ осы жаулауларды ұстап тұру қиын болды және Фатимидтерді Кордобаның Омейядтарымен қақтығысқа түсірді. Абасидтерді ығыстыру мақсатымен әл-Махдидің ұлы және мұрагері әл-Каим би Амр Алла 914 және 919 жылдары Мысырды басып алу үшін шығысқа жорықтар ұйымдастырды. Екі әрекет те сәтсіз аяқталып, Фатимидтердің қолында тек Киренаика қалды.

Әбу Язидтің көтерілісі

916 және 921 жылдар аралығында әл-Махди Ифрикия жағалауындағы жартасты мүйісте жаңа резиденциясын, бекіністі сарай-қала Махдияны салды. 934 жылы әл-Махди қайтыс болғаннан кейін, оның орнын әкесінің саясатын жалғастырған ұлы әл-Қайым иеленді. 935 жылы Мысырға жасалған тағы бір шабуылды елдің жаңа күшті билеушісі Мұхаммед ибн Тугж әл-Ихшид жеңді. Әл-Қайымның билігіндегі ең маңызды оқиға – 943/44 жылдары харижит уағызшысы Әбу Язид басқарған Зената берберлерінің көтерілісі болды: Ифрикияның көбі көтерілісшілерге бағынды, ал 945 жылдың қаңтарында олар Махдияны қоршауға алды. Әл-Қайым қоршау кезінде қайтыс болды, оның орнына ұлы Әбу Тахир Исмаиль келді. Жаңа халифа әкесінің өлімін жасырып, соғысқа шықты және бірнеше шайқаста көтерілісшілердің әскерін жеңіп, тамыз айында Әбу Язидті тұтқынға алды. Фатимид мемлекетін құртуға жақын болған және Исмаили да’уасы бойынша символдық түрде Даджжал (“жалған Мәсіх”) деп аталған көтерілісшілердің басшысын жеңген кезде Әбу Тахир өзін әкесінің орнына имам және халиф деп жариялады, сонымен қатар “Құдайдың көмегімен жеңімпаз” деген мағына беретін әл-Мансур би Наср Алла деген ат алды. Әл-Мансур Фатимидтер сарайын Каируан қаласының жанындағы әл-Мансурия деген жаңа сарай-қалаға көшірді, бірақ көп ұзамай қайтыс болды, оның орнын ұлы әл-Муизз ли Дин Алла иеленді.

Мысырды жаулап алу және астананы Каирге көшіру

Ал Мүйіз – тамаша жоспарлаушы және ұйымдастырушы болатын. Ол мұра еткен мемлекет Әбу Язидтің бүлігінен кейін ішкі тұрақтылықты қайта қалпына келтірді. Оның ерте билігі Византияға қарсы сәтті болды, 965 жылы Рометтаның құлауымен соңғы византиялық бекіністер жойылды, сондай-ақ 958–960 жылдары Фатимид генералы Жаухардың батыс Мағрибті қайта бағындыруы, аймақтан Умайялардың ықпалын уақытша ығыстырып, Фатимид билігін Атлант мұхитының жағалауларына дейін кеңейтті. Осы жетістіктерден кейін әл-Мұиз тағы да Египетті жаулап алу жобасына қайта оралды. Күшті әскери және саяси дайындықтар жүргізілді, ал Исмаили да’уасының өкілдері Египетте Фатимидтердің мүддесін ілгерілетуге және әлсіреген Ихшидид режимінің шенеуніктеріне пара беруге кірісті. Нәтижесінде, 969 жылдың жазында Жаухар бастаған Фатимид әскері Египетке келгенде, оған ұйымдасқан қарсылық аз болды. 969 жылдың шілдесінде Жаухар Египет астанасы Фустатқа кірді және елді өзінің билеушісі үшін иеленді. Ол бірден Фустатқа жақын жаңа астана салуға кірісті, ол әл-Қаһира әл-Муизия (әл-Муиздің жеңіске жеткені), қазіргі Каир деп аталды. Жаухар әл-Мұиздің вице-патшасы ретінде келесі төрт жыл бойы Египетті басқарды және елдің қаржысын жақсартты. 972 жылдың тамызында ғана әл-Мұиз Ифрикиядан шығып, Бербер Булуггин ибн Зириді вице-патшасы етіп тағайындады. 973 жылдың маусымында Фатимид сарайы Египетке келді және әл-Мұиз Каирде тұрақтап қалды.

Сирияға кеңейту

Осы аралықта, Мысырды жаулап алғаннан кейін, Джаухар Фатимидтер билігін Сирияға қарай кеңейтуге тырысты. Фатимидтердің бірінші шабуылы, негізінен Бахрейннің карматтарының қарсылығына байланысты сәтсіз аяқталды, олар Аббасид халифасымен одақтасудан тартынбады және әл-Муизды ашық түрде сынады. Карматтардың басшысы әл-Хасан әл-А’сам 971 жылы және тағы да, әл-Муиз оны өз жағына тартып алуға тырысқандарына қарамастан, 974 жылы Мысырға екі шабуыл жасады. Екі шабуыл да Каир қақпаларында жеңіліске ұшырады, карматтар Бахрейнге қайта шегінуге мәжбүр болды, соның арқасында Фатимидтер Сирияны жаулап алуға қайтадан мүмкіндік алды. Сонымен қатар, шамамен 970/71 жылдары Мекке мен Мединаның екі қасиетті қаласы Фатимидтердің үстемдігін мойындады, бұл Фатимидтер үшін маңызды символдық жеңіс болды. 978 жылы халифа әл-Азиз Дамаскіні басып алды, бірақ Сириядағы Фатимидтер билігіне күшті әскербасылар немесе Джарахидтер билігіндегі Палестинаның наразы бедуиндері қарсылық көрсетті. Әл-Азиздің Хамданид әмірлігі Алеппоны басып алуға тырысуы Фатимидтерді Византиямен қақтығысқа алып келді, олар бұл қаланы өздерінің қарауындағы аймақ деп есептеді. Алеппоны басып алуға жасалған әрекеттер 983, 992/3 және 994/5 жылдары сәтсіз аяқталды, ал Фатимидтердің ықпалы солтүстікте Триполиден асып кетпеді. 987 жылы Йемендегі Я’фурилер Фатимидтердің үстемдігін мойындады, бірақ Фатимидтердің Ирактағы шиит билеушілері, Буийдтерді өздерінің үстемдігін мойындауға көндіруге жасаған тырысы сәтсіз аяқталды; Буийдтер Фатимидтердің Әлид ұрпағы екенін мойындамады. Әл-Азиздің билігі Фатимид мемлекетінің құрылымы мен мәнісінде де өзгерістерге әкелді: Фатимид режимінің алғашқы кезеңіндегі негізгі тірегі болған Кутама тайпасы енді түрік әскери құлдарымен, сондай-ақ қара африкалық құл әскерлермен толықтырылды, ал Я’қуб ибн Киллис басшылығымен Фатимид әкімшілігі ұйымдастырылып, реттелді.

Әл-Хаким билігі

Әл-Азиз 996 жылы Византия және Хамданидтерге қарсы маңызды жорыққа дайындалып жатқанда қайтыс болды. Оның орнын 11 жасар ұлы әл-Хаким бастапқыда ықпалды шенеуніктердің бақылауында алып, 1000 жылы билікті өзіне қаратып алды. Оның билеуінің алғашқы жылдары 1001 жылы Византиямен бейбіт келісімге қол жеткізілді, сондай-ақ 1005 жылы Киренаикада Әбу Рукваның, ал 1012-13 жылдары Палестинада Мүфәрридж ибн Дағфалдың ірі тайпалық көтерілістері болды. Солтүстікте Мосулдың Уқайлидтері 1010 жылы Фатимидтердің жоғары билігін мойындады, ал 1015 жылы Алеппо да солай істеді, Фатимид әскерлері қалаға кіріп, 1017 жылы тікелей басқаруды орнатты. Зиридтермен, Каир билігінен жылдам алшақтаған, әл-Хаким тұсында Киренаика және Триполи мәселелері бойынша даулардың нәтижесінде қарым-қатынас шиеленісті болды. 1016/7 жылы жаңа зирид әмірі әл-Муизз ибн Бадис Ифрикиядағы қалған исмаилилерге қарсы қырғынды ұйымдастырды. 1015 жылдан бастап Фатимид халифаты мен исмаили қауымы діни ағымдардың күшеюімен күресті: исмаилизмнің радикалды түсіндірмелерін таратушы көптеген уағызшылар пайда болды, олар соңғы заманның жақындағанын, әл-Хакимнің құдайлығын және шариғатты жоюды уағыздады. Фатимид діни элитасы мұндай антиномиялық көзқарастарға қарсы болды, бірақ әл-Хаким оларды тікелей қолдамаса да, төзімділік танытқандай болды. Әл-Хаким олардың пікірлерін ресми түрде қабылдамағанмен, әл-Дарзи және Хамза ибн Әли сияқты адамдардың үйретулері друз дінінің пайда болуына себепкер болды. Сонымен қатар, әл-Хаким мұрагерлік жүйесінде ерекше өзгерістер жасады, өкіметін екіге бөлді: бірі халифатты, яғни секулярлық билікті, ал екіншісі имаматты, яғни исмаили қауымының басшылығын жалғастыруға тиіс болды. Бұдан өзге, ол өз ұлын ысырапқа жіберіп, екі туысын лауазымдарға тағайындады, осылайша Фатимид элитасының наразылығын тудырды. Соңғыларының құпия келісімі нәтижесінде әл-Хаким Каирдің сыртындағы түнгі саяхатының бірінде өлтірілді, ал оның денесі табылған жоқ.

Биліктегі әулет

Династия мүшелері қоғамдық істерден мұқият сақталды; тіпті ханның князьдері мен княгинялары да сотта ерекше мәртебеге ие болған жоқ, тіпті басқа ортағасырлық мемлекеттердегідей провинцияларды басқаруға немесе әскерлерге басшылық етуге сеніп тапсырылмады, себебі бұл тәуелсіз билік базасын құруы мүмкін, ол имамат пен халифаттың әкеден балаға мұрагерлік ретін бұзу қаупін тудыратын еді. Осыған ұқсас себептермен Фатимид ханшайымдары көбінесе отбасынан тыс адамдарға үйленбеді, ал халифалар толыққанды некеге тұрмай, құл қыздарды (кәнизактерді) ұстады, олар ұл туғанда жоғары мәртебеге ие болатын. Бұл мәртебелік айырмашылықтарға әкелді: 1122 жылғы әмірдің билігі кезінде халифаның жалғыз толыққанды бауыры Джафар иерархияда бірінші орынға ие болды, ал басқа әйелдерден туған бауырлары халифаның жеке кәнизактарынан кейін төменгі орынға ие болды. Дегенмен, династия мүшелері елорда Каирде және оның айналасындағы жерлерге, сондай-ақ саудаға иелік ететін зор байлыққа ие болды. Халифаның өзі де осы байлықтан тыс қалған жоқ және Каирдің үлкен бөлігіне иелік етті; 11 ғасырдың ортасындағы саяхатшы Насыр Хусровтың айтуынша, қаладағы 20 000 дүкеннің барлығы, сондай-ақ керуенсарайлар мен моншалар, және халифаның жеке қалтасына немесе жеке қазынасына ай сайын жалға төленетін 8 000-нан астам ғимарат болды. Фатимид ханшайымдары да өте бай болды, оның бір бөлігі оларға бөлінген мүліктерден, екінші бөлігі – өздерінің коммерциялық және кәсіпкерлік қызметінен туындады. Осылайша, 1050/51 жылы халифа әл-Муиздің екі қызы қайтыс болғанда, әрқайсысы шамамен 1,7 миллион алтын динардан тұратын мүлік қалдырды, ал Ситт әл-Мүлк өзінің алыс экономикалық мүдделері үшін екі жыныстың да қабілетті әкімшілерінен тұратын кең штатты жұмысқа алғандығы мәлім.