Кіріспе

Солтүстік Африканың тарихи аймағы Ифрикия (إفريقية Ifrīqya), сондай-ақ аль-Магриб аль-Аднá (المغرب الأدنى) деп те аталады, қазіргі Тунис, шығыс Алжир және Триполитания (шамамен батыс Ливия) жерін қамтитын ортағасырлық тарихи аймақ болды. Бұл аймақ бұрынғы Византияның Африка Проконсуляры провинциясының барлық аумағын қамтыды және одан асып түсті, бірақ Мавритания аймақтарына кірмеді. Оңтүстік шекарасы ел-Джерид деп аталатын жартылай шөлейтті және тұзды батпақты жерлермен шектелген. Солтүстік шекарасы Сицилиядан Солтүстік Африка жағалауына дейін ауысып отырды, ал батыс шекарасы көбінесе Бежаяға дейін жетті. Аймақтың астанасы қысқа мерзімге Карфаген, содан кейін Кайрауан (Кайруан), одан кейін Махдия, соңында Тунис болды. Аглабидтер Каируандағы өзінің базасынан 827 жылы Оңтүстік Италияға жорықтар жасап, Сицилия әмірлігін құрды, ол Нормандар басып алғанға дейін сақталды, сондай-ақ қысқа ғұмырлы Бари әмірлігін де құрды.

Тарих

Ифрикия провинциясы 703 жылы, Омейядтар Византия империясынан Африканы басып алған кезде құрылды. Ислам діні провинцияның барлық аймақтарында таралғанмен, шабуыл жасаған арабтар мен жергілікті берберлер арасында діни шиеленіс пен қақтығыстар болды. Адамдардың сенімдері мен көзқарастары да аймақтан аймаққа өзгеріп отырды. Бұл қарама-қайшылық жағалаудағы қалалар мен ауылдарда ең айқын байқалды. Ифрикияның мұсылмандық иелігі тарихында бірнеше рет ауысты, Омейядтардың құлауы Бағдадтағы Аббасидтердің агенттері болған Аглабидтерге жол ашты. Олар 909 жылы Фатимидтер тарапынан жеңіліске ұшырады, нәтижесінде өздерінің астанасы Раккададан айырылды. 969 жылы Фатимидтер Мысырды басып алғаннан кейін, Ифрикияның барлық аймақтарына билік етуге қол жеткізді. Фатимидтер өздерінің уәкілдері – зиридтердің күші артып, 11-ғасырдың ортасында толық тәуелсіздікке ие болғанға дейін Ифрикияны бақылауын жоғалтты. Діни бөліністер 1147 жылы Батыс Ифрикияны (Мағрибті) және 1160 жылға қарай бүкіл Ифрикияны Алмохадтардың басып алуына мүмкіндік берді. Бұл империя 13-ғасырдың басына дейін сақталды, содан кейін оның орнын Ифрикияның көптеген әкімдерін өндірген ықпалды ру – Хафсидтер басты. Хафсидтер 1229 жылы Алмохадтардан тәуелсіздіктерін жариялады және Әбу Закария басшылығымен Хафсид империясын құрды, оның жаңа астанасы Тунис болды. Араб тіліндегі ауызша дәстүрлер мұсылмандардың өздерінің Араб елінде қуғынға ұшырағандықтан Африкаға бірінші болып көшіп келгенін көрсетеді. Алайда, мұсылмандық әскери шабуылдар Ислам пайғамбары Мұхаммедтің 632 жылы қайтыс болғаннан кейін шамамен жеті жыл өткен соң басталды. Африкаға жасалған бұл жорылды генерал Амр ибн әл-Ас басқарды, және Александрияны басып алғаннан кейін Африкадағы мұсылмандық билік тез тарады. Ислам діні мұсылман саудагерлері мен Африка жағалауының жергілікті халқы арасындағы мәдени байланыстардың арқасында Шығыс Африка жағалауында баяу тамыр тартты. Исламдық Африкадағы саяси жағдай басқа аймақтардағы жағдайға ұқсас болды, ол әртүрлі қозғалыстар мен династиялар арасындағы хаостық және үздірілмейтін билік күресімен сипатталды. Кез келген үміткердің табысының кілті – үстемдікке жету үшін қаржыландыруға жеткілікті байлықты қамтамасыз ету болды. Бұл байлықтың маңызды көзі – Сахарадан оңтүстік Африкадағы алтын кен орындары болды. Осы алтын кен орындарының болуы Африкаға кеңейуді өте тиімді етті. Мұсылман империялары Африканың солтүстік және оңтүстік бөліктеріне ықпал етуге және бақылауға ұмтылды. 11-ғасырдың соңына қарай Ислам діні Жерорта теңізінің жағалауында берік орнады. Еуропалықтар сияқты, мұсылмандар да 14-ғасырда Еуропа арқылы Батыс Африкаға (Мағрибке) жеткен қара өлімнің қатыгез әсерін сезінді. 16-18 ғасырлар аралығында Мағриб пен Ифрикия Осман империясының билігінде болды. 19-ғасырдың соңында Ислам діні Африка халқының үштен бірін құрады.

Ислам және Африка

Ислам пайғамбары Мұхаммедтің қайтысынан соң жүз жыл өткенде араб әлемі Инд өзеніне дейін кеңейіп, Азия, Африка және Еуропа бойынша империясын жайды. Араб саудагерлері, саяхатшылар және дінбасылар Ислам дінін жағалау бойымен және Судан сияқты аймақтарға таратуға кірісті. Ислам діні алғаш рет судандық саудагерлердің арасында қалыптасты, себебі олар мұсылмандармен байланыстарын күшейтті. Содан кейін бірнеше билеушілер келіп, Гананы он бірінші ғасырда, ал Малиді он үшінші ғасырда бүкіл елдерін Ислам дініне өткізді. Ислам дінінің Африкаға таралу жолының ерекшелігінен ауылдық халықтың көп бөлігі мұсылмандық әлемнен тыс қалды. Ислам дінінің таралуына XI ғасырда Альморавидтер деп аталатын бербер көшпелілерінің ислам фундаменталистік тобы батыс Ислам империясын бағындырғанда жаңа серпіліс болды. Ислам діні Африканың көп бөлігіне тарағанмен, бұл процесс ұзақ мерзімді, біркелкі емес және жылдам да болмады.

Исламның африкалық қоғамдарға әсері

Гана сияқты кейбір аймақтарда мұсылмандардың болуы бірнеше мешіттің салынуына себеп болды. Судан-Сахель стиліндегі құрылысты Мали патшасы Манса Муса жасаған деп есептеледі, ол Меккеге жасаған қажырлы саяхатынан Әл Сахили есімді сәулетшіні әкелді. Мусаның бауыры империяның барлық аймақтарында жаңа мешіттер салуға белсенділік танытты және жаңа және ескі мұсылмандарға көмектесу үшін діни білім орталықтарын құрды. Тимбукту осындай діни орталықтардың бірі болды және Мали империясындағы коммерциялық және интеллектуалдық өркендеудің көп бөлігіне жауапты болды. 16 ғасырда Тимбуктудағы мұсылман ғалымдарының көп бөлігі Суданнан шыққан. Араб тілі Африкаға еніп, банту тілімен бірігіп, суахили тілін құрады. Сондай-ақ, құлдыққа сатылып, Чад көлі мен Жерорта теңізі арасындағы тиімді саудада қолға түсуден сақтану үшін дінге өтудің пайдалы жолы болды деп саналады. Африка басшылары үшін дінге өту – күшті арабтардың қолдауын және заңдылығын алудың саяси құралы еді, олардың мақұлдауы жауларын жеңуге көмектесер еді. Дегенмен, барлық тайпалар Исламды және арабтарды өздерінен жоғары деп мойындаған жоқ. Қазіргі Буркина-Фасода және Малидегі Бамана империясында тұратын Мосси тайпасы Исламға қарсы күшті қарсылық көрсетті. Соңында, Исламмен танысу Африкалық Исламның өзінің ерекше амалдары мен рәсімдерімен қатар пайда болуына әкелді.

Ибн Халдун

Тунисте туған тарихшы Ибн Халдун орта ғасырдағы ең белгілі ғалымдардың бірі болды. Ибн Халдунның "Муқаддима" кітабы 15-19 ғасырлар аралығында Мысыр, Түркия және Франциядағы жазушылардың бірнеше буынына әсер етті. Ибн Халдун әл-Андалус және әл-Мағрибте түрлі саяси лауазымдарда қызмет етті. Ол Ифрикияда билікке келген және құлаған күштердің арасында беделді болды. 14 ғасырдың соңында Ибн Халдун Алжирдегі бір тайпаға паналап, төрт жылдық еңбегімен тарихқа кіріспе – "Муқаддима" кітабын жазуға кірісті. Бірінші том социологияның негізін қалады, ал одан кейінгі екі том саясат әлемін зерттейді, ал келесі кітаптары қалалық өмір, экономика және білім туралы көптеген мәселелерді қарастырады. Өмірінің соңғы жылдарын Египетте Малики фикхының қазысы ретінде өткізді, ол өз жұмысын өте жауапкершілікпен қарастырып, әр бір істі оның мәніне қарай бағалап, сот жүйесіндегі кемшіліктерді жоюға тырысты. Ислам заңдарына қатысты оның қатаң көзқарасы кейбір египеттіктерді алаңдатқандықтан, ол қызметін тастап, араб әлемінің шығыс бөлігін аралады. 1400 жылы Дамаск маңында Тимурмен келіссөздер жүргізіп, оның біліміне тәнті болды. Ол Дамаск тұрғындарының көпшілігіне қауіпсіз өтуге көмектесті, бірақ қаланы және оның мешітін тонаудан сақтай алмады. Осыдан кейін ол Қаһиреге оралып, өмірінің қалған бөлігін тыныш өмір сүріп өткізді. 1406 жылы қайтыс болып, Қаһиренің сыртында жерленді.

Жылнамалар

Ибн Абд әл Хакам, ағылшын тілінен аударма. К. С. Торри, 1901, "Мұхаммедтің Мысыр мен Солтүстік Африканы жаулап алуы", "Библиялық ғылымға тарихи және сындық үлестер", 277–330 б. онлайн; француз тілінен аударма. De la Salle, Солтүстік Африканың берберлер мен мұсылман әулеттері тарихы, 1852, v.1, 1-қосымша (301–308 б.). әл-Нувайри, француз тілінен аударма. De La Salle, Солтүстік Африканың берберлер мен мұсылман әулеттері тарихы, 1852, v.1, 2-қосымша (314–444 б.) (647 жылғы шабуылдан бастап Ағлабидтердің соңына дейін) және 1854, v. 2, 1-қосымша (483–89 б.) (Зиридтер үшін). Италия тілінен аударма. М. Амари, 1851, Nuova raccolta di scritture e documenti intorno alla dominazione degli arabi in Sicilia, (27-бет, 163) (тек Ағлабидтер). Ибн Халдун, француз тілінен аударма. De La Salle, 1852–56, Солтүстік Африканың берберлер мен мұсылман әулеттері тарихы, 4 том, Алжир: Үкімет баспасы, v.1, v.2, v.3, 4-том. Ибн әл-Атир, "Камель әл-Теврихтен" үзінділер, француз тілінен аударма. De La Salle, Солтүстік Африканың берберлер мен мұсылман әулеттері тарихы, 1854, v.2, 5-қосымша, (573-беттен бастап).

Екіншілік

Жюльен, Ш. А. (1931) Солтүстік Африка тарихы, 2-том – Арабтар басып алуынан 1830 жылға дейін, 1961 жылғы басылым, Париж: Payot.