Сомали мен Сомалилендтегі ислам дінінің тарихы

Кіріспе

Сомали мен Сомалилендтегі дін

Ислам дінін ұстанушылар алғаш рет Мұхаммед пайғамбардың өмірінде Сомалидің солтүстік-батыс қаласы Зейлаға келді, онда Masjid al Qiblatayn мешітін салды; осылайша, Ислам 7 ғасырдан бері Сомали қоғамының бір бөлігі болып табылады. Ислам дінін ұстану сомалилерді жақын көршілерінен одан әрі ерекшелендіретін айырмашылықтарды күшейтеді. Халықтың 90% -ы Сүннилік исламды ұстанады. Pew Research Center Сомалиде зерттеу жүргізбегенімен, Сомали халқының көпшілігі тұратын солтүстік-батыс көршісі Джибутиде мұсылмандардың діни нанымдары бойынша мынадай бөліну тіркелді: 77% Сүннилік исламды, 8% дінге жатпайтын мұсылмандарды, 2% Шиаларды ұстанады, ал 13% жауап беруден бас тартты. Сомали аймағын қамтитын қосымша мәліметтерде 2% азшылық секталарын (мысалы, Ибадизм, Құраншылдық және т.б.) ұстанатыны көрсетілді. Діни қызметкерлердің рөлі 1950-1960 жылдары олардың заңдық және білім беру өкілеттіктері мен жауапкершіліктерінің бір бөлігі зайырлы билік органдарына берілгеннен кейін азая бастады. 1969 жылғы революциядан және ғылыми социализм енгізілгеннен кейін діни көшбасшылардың мәртебесі айтарлықтай өзгерді. Сиад Барре социализмнің оның нұсқасы Құран қағидаларымен үйлесімді екенін мәлімдеді және атеизмді айыптады. Алайда діни көшбасшыларға саясатқа араласпау туралы ескерту жасалды.

Исламның пайда болуы және орта ғасырлар

Ислам Арабия түбегінен хижрадан кейін көп ұзамай Сомалидің солтүстік жағалауына әкелінді. Зейланың екі михрабы бар Мәсжид әл-Қиблатайн мешіті 7 ғасырға дейін сақталып келген және елдегі ең көне мешіт болып табылады. Сомалилер араб еместердің арасында ислам дінін қабылдаған алғашқылардың бірі болды. 9 ғасырдың соңында әл-Яқуби Сомалидің солтүстік жағалауында мұсылмандардың өмір сүргенін жазды. Ол сондай-ақ Адал патшалығының астанасы осы қалада орналасқандығын айтты, яғни Адал сұлтандығының Зейламен штаб-пәтері кем дегенде 9 немесе 10 ғасырға дейін барып жетеді. И.М. Льюис айтуынша, бұл мемлекетті жергілікті сомалилік династиялар басқарған, олар оңтүстікке қарай Бенадир аймағындағы Могадишо сұлтандығын да басқарған. Адалдың тарихы осыдан бастап көршілес Абиссиниямен болған шайқастармен сипатталады. 1410 жылы Зейлада император Дауит I Ифаттың соңғы сұлтаны Са’ад ад-Дин II-ні өлтірген кезде оның балалары Йеменге қашып, кейін 1415 жылы қайтып келді. 15 ғасырдың басында Адалдың астанасы Дакар қаласына көшірілді, онда Са’ад ад-Дин II-нің үлкен ұлы Сабр ад-Дин II Йеменнен оралғаннан кейін жаңа бекініс құрды. Келесі ғасырда Адалдың штаб-пәтері тағы да ауыстырылды, бұл жолы Харарға. Осы жаңа астанадан Адал Имам Ахмад ибн Ибрахим әл-Гази (Ахмад "Гурей" немесе "Гран") басқаратын тиімді әскер ұйымдастырды, ол Абиссиния империясына шабуыл жасады. Кейбір ғалымдар бұл қақтығыс екі тараптан да қолданылуы арқасында оттық мылтық, зеңбіректер және аркебус сияқты атыс қаруларының дәстүрлі қарулардан артық екенін көрсеткенін айтады. Ажуран дәуірінде Мерка, Могадишо, Барава, Хобьо сұлтандары мен республикалары гүлденді және Арабия, Үндістан, Венеция, Парсы, Египет, Португалия және тіпті Қытайға дейін кемелермен белсенді сауда жасады. 15 ғасырда Могадишодан өткен Васко да Гама бұл қаланың көп қабатты үйлермен және ортасында үлкен сарайлармен, сондай-ақ цилиндрлі минареттері бар көптеген мешіттермен үлкен екенін атап өтті. Могадишо қаласы Ислам қаласы ретінде танылып, бірнеше ғасыр бойы Шығыс Африканың алтын саудасын бақылады. 16 ғасырда Дуарте Барбоса қазіргі Үндістанның Камбая патшалығынан көптеген кемелер киім-кешек пен дәмдеуіштермен Могадишоға келгенін, ал олар алтын, балауыз және пил сүйегін алғандығын жазды. Барбоса сондай-ақ жағалау базарларында ет, бидай, арпа, жылқы және жеміс-жидек көп екенін, бұл саудагерлерге үлкен байлық әкелгенін атап өтті. Могадишо тоқыма өнеркәсібінің де орталығы болды, ол "тобу бенадир" деп аталып, Мысыр нарықтарына және басқа да жерлерге арналған маталарды шығарды.

Islam was introduced to the northern Somali coast early on from the Arabian peninsula, shortly after the hijra. Zeila's two mihrab Masjid al Qiblatayn dates to the 7th century, and is the oldest mosque in the country. Somalis were among the earliest non Arabs to convert to Islam. In the late 9th century, Al Yaqubi wrote that Muslims were living along the northern Somali seaboard. He also mentioned that the Adal kingdom had its capital in the city, suggesting that the Adal Sultanate with Zeila as its headquarters dates back to at least the 9th or 10th century. According to I. M. Lewis, the polity was governed by local Somali dynasties, who also ruled over the similarly established Sultanate of Mogadishu in the littoral Benadir region to the south. Adal's history from this founding period forth would be characterized by a succession of battles with neighboring Abyssinia. When the last Sultan of Ifat, Sa'ad ad Din II, was also killed by Emperor Dawit I in Zeila in 1410, his children escaped to Yemen, before later returning in 1415. In the early 15th century, Adal's capital was moved further inland to the town of Dakkar, where Sabr ad Din II, the eldest son of Sa'ad ad Din II, established a new base after his return from Yemen. Adal's headquarters were again relocated the following century, this time to Harar. From this new capital, Adal organized an effective army led by Imam Ahmad ibn Ibrahim al Ghazi (Ahmad "Gurey" or "Gran") that invaded the Abyssinian empire. Some scholars argue that this conflict proved, through their use on both sides, the value of firearms like the matchlock musket, cannons and the arquebus over traditional weapons. During the Age of the Ajuran, the sultanates and republics of Merca, Mogadishu, Barawa, Hobyo flourished and had a lucrative foreign commerce, with ships sailing to and coming from Arabia, India, Venetia, Persia, Egypt, Portugal and as far away as China. Vasco da Gama, who passed by Mogadishu in the 15th century, noted that it was a large city with houses several storeys high and large palaces in its center, in addition to many mosques with cylindrical minarets. The city of Mogadishu came to be known as the City of Islam, and controlled the East African gold trade for several centuries. In the 16th century, Duarte Barbosa noted that many ships from the Kingdom of Cambaya in modern day India sailed to Mogadishu with cloth and spices, for which they in return received gold, wax and ivory. Barbosa also highlighted the abundance of meat, wheat, barley, horses, and fruit on the coastal markets, which generated enormous wealth for the merchants. Mogadishu was also the center of a thriving textile industry known as toob benadir, specialized for the markets in Egypt, among other places.

Қазіргі заман

Мұсылмандар өздерінің діні Мұхаммедке толық ашылды деп сенгендіктен, бида үлкен күнә деп саналады. Бір жауап – мұсылмандық дәстүрлерге қайта оралуды және батыстың ықпалына қарсы тұруды баса көрсету болды. Суфилік бауырластықтар осы қозғалыстың алдыңғы шебінде болды, Сомалиде Мұхаммед Абдулла Хасан 20-ғасырдың басында осы қозғалыстың жарқын өкілі болды. Жалпы алғанда, исламдық ордендердің басшылары батыс білімінің таралуына қарсы болды. Тағы бір жауап – исламды қайта түсіндіру арқылы реформалау болды. Осы тұрғыдан қарағанда, ертедегі ислам зұлымдыққа, жемқорлыққа және теңсіздікке қарсы наразылық ретінде қарастырылды; сондықтан реформаторлар мұсылман жазбаларында жаңғырумен айналысуға қажетті барлық элементтер бар екенін дәлелдеуге тырысты. Бұл ойлау бағытына, әсіресе, мысырлық ұлтшыл Гамал Абдул Насермен сәйкестендірілген исламдық социализм жатады. Оның идеялары көптеген сомалилерге, әсіресе 1950-1960 жылдары Каирде оқығандарға ұнады. 1961 жылғы конституция дін бостандығына кепілдік берді, сонымен қатар жаңа тәуелсіз республиканы ислам мемлекеті деп жариялады. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы екі үкімет ислам социализмінің қағидаларын құрғақ сөзбен ғана айтты, бірақ салыстырмалы түрде аз өзгерістер жасады. 1969 жылғы 21 қазандағы төңкеріс терең өзгерістерге ұмтылған радикалды режимді орнатты. Көп ұзамай Жоғарғы революциялық кеңестің (ЖРК) ресми газеті "Стелла д'Отттбро" ислам мен социализм арасындағы қарым-қатынас және ғылыми және исламдық социализм арасындағы айырмашылықтар туралы редакциялық мақала жариялады. Ислам социализмі капитализм мен неоколониализмнің құралына айналып, артықшылықты, бай және күшті топтың мүддесін қорғайтын құралға айналды. Ал ғылыми социализм шынайы исламға тән альтруистік құндылықтарға негізделген. Сондықтан дін басшылары дүниелік істерді Ислам қағидаларына сай мақсаттарға ұмтылған жаңа басшыларға қалдырулары керек. Көп ұзамай үкімет наразылық білдірген бірнеше діни басшыларды тұтқындап, оларды контрреволюциялық үгіт-насихаттауда және Арабия түбегіндегі реакциялық элементтермен байланыста болуда айыптады. Билік сондай-ақ діни соттардың бірнеше мүшелерін сыбайлас жемқорлық пен қабілетсіздік үшін жұмыстан босатты. 1971 жылдың қаңтарында үш жылдық жоспар (1971-1973) басталғанда, ЖРК басшылары діни басшылардың қолдауын алуға мәжбүр болды, осылайша қазіргі әлеуметтік құрылымды өзгертуге мүмкіндік болды. 1971 жылғы 4 қыркүйекте Сиад Барре 100-ден астам діни ұстаздарды жаңа социалистік қоғам құруға қатысуға шақырды. Ол олардың Құранды мектептерде оқыту әдісін сынға алып, кейбіреулерін дінді жеке пайдалары үшін пайдалануда деп айыптады. 1972 жылы ғылыми социализмге бағытталған науқан күшейді. Ислам дінінің парыз мерекесі – Құрбан айт мерекесі кезінде президент ғылыми социализмді жартылай практикалық жұмыс, жартылай идеологиялық сенім деп атады. Ол еңбек пен сенімнің Исламмен үйлесімді екенін мәлімдеді, өйткені Құран жалаңаштық пен қарыз беруді айыптайды және мұсылмандар арасында жанашырлық, бірлік пен ынтымақтастыққа шақырады. Бірақ ол діннің билікті игерудегі идеологиялық құрал ретінде және моральдық күш ретінде айырмашылығын атап өтті. Ол марксистердің дінге қарсы көзқарасын айыптап отырды. Сиад Барре дін сомалилік дүниетанымының ажырамас бөлігі екенін, бірақ ол жеке салаға тиесілі екенін, ал ғылыми социализм кедейлік сияқты материалдық мәселелерді қарастыратынын айтты. Діни жетекшілер өздерінің моральдық ықпалын көрсетуі керек, бірақ саяси немесе экономикалық мәселелерге араласпауы керек. Сомалидегі исламда діни ордендер әрқашан маңызды рөл атқарған. Бұл ордендердің (тарика, "жол" немесе "бағыт") өркендеуі суфизмнің дамуымен байланысты болды, бұл исламның 9-10 ғасырларда басталған және 12-13 ғасырларда өзінің биіктігіне жеткен мистикалық сектасы. Сомалиде суфизм 15 ғасырда қалаларда пайда болды және тез арада қайта жандандырушы күшке айналды. Суфизмнің ізбасарлары Құдаймен жақын қарым-қатынас орнату үшін арнайы рухани тәртіптерді қолданады. Өз-өзіңнен қашуды кедейлік, оқшаулану және өзін-өзі мойындамаудың басқа түрлері жеңілдетеді. Суфизмнің мүшелері дервиш деп аталады, парсы тіліндегі "дарауиш" (бірлік санда "дарвиш" – "өзін Құдайға және қоғамға қызмет етуге арнау үшін дүниелік қамқорлықтан бас тартқан адам") сөзінен шыққан. Бұл ордендердің филиалдарының немесе қауымдарының басшыларына араб тіліндегі шейх деген атау беріледі, бұл термин әдетте исламның білімді адамдарына арналған, ал қарапайым уадаларға (қасиетті адамдарға) сирек қолданылады. Дервиштер ел аралап сабақ беріп, діни мәтіндерді бірге айту, ритмикалық қимылдар, би және терең тыныс алу арқылы көрушілік экстаз күйіне жететін рәсімдерімен (зикр) белгілі болды. Мақсаты – денеден босап, Құдайдың алдына көтерілу. Дервиштер шаруашылық діни қауымдастықтардың негізін қалаушылар ретінде маңызды болды, олар жамаат (бірлікте жамаа) деп аталды. Олардың кейбіреулері тек бойжеткен еркектерге арналған, бірақ көбінесе жамааттарда отбасылар тұрды. Көптеген сомалилер суфилік ордендердің номиналды мүшелері болды. Бауырластықтардың жергілікті басшылары әдетте олар қоныстанғысы келген аудандардағы әулет басшыларынан мешіттері мен қауымдастықтарын салуға рұқсат сұрады. Жер көбінесе тегін берілетін, көбінесе екі тайпа арасындағы немесе көшпенділер өзенге қол жеткізе алатын жерде болды. Жамааттың болуы екі жауынгерлік топ арасындағы буферлік аймақ қызметін ғана атқарды, сонымен қатар жер Құдайға сыйланғандықтан сый берушіге береке әкелді. Дегенмен, меншік тек қайырымдылыққа негізделген, кейде келіспеушіліктер туған жағдайда жағдайы нашарлайтын. 1990 жылы мұндай елді мекендердің саны туралы ешқандай статистика болмады, бірақ 1950 жылдары оңтүстікте 90-нан астам елді мекен болды, олардың жалпы саны шамамен 35 000 адамды құрады. Көбінесе Бакул, Гедо және Бай аймақтарында немесе Шабеле өзенінің орта және төмен ағысында орналасқан. Климат пен топырақ шаруашылық елді мекендерге қолайлы болмағандықтан басқа аймақтарда жамааттар аз болды. Бауырластыққа мүшелік теориялық тұрғыдан қарағанда, туыстықтан тәуелсіз ерікті мәселе. Дегенмен, әулеттер көбінесе нақты бауырластықпен байланысты болады және адам әдетте әкесінің орденіне қосылады. Орденнің зикірі тойланатын салтанатты рәсімге қосылу ілеседі. Жаңа мүшелер орден басшысын рухани жетекші ретінде қабылдауға ант етеді. Әрбір орденнің өзінің иерархиясы бар, ол мүшелері бөлінген туыстық топтың орнына қойылған деп есептеледі. Көне басшыларға, «Береке тізбегі» деп белгілі, ата-бабаларға қарағанда құрмет көрсетіледі. Бұл тәжірибе әсіресе оңтүстікте кең таралған, онда тұратын жер тегінен гөрі маңыздырақ. Әулиенің қабіріндегі рухани күштің болуына байланысты, суфи паломниктері оларға дұға ету және оларға құрмет көрсету үшін қабірге саяхат жасайды. Әулиенің орденінің мүшелері де қабірге барады, әсіресе оның туған және қайтыс болған күндері. Суфилік ордендердің басшылары мен олардың филиалдарының және нақты қауымдастықтардың иманы бар, оны барак деп атайды, бұл рухани күшті білдіретін берекелі күй, ол діни лауазымның ішкі қасиеті болып табылады және құрметті басшының қабіріне жабысады, ол қайтыс болғаннан кейін ізгі мұсылман болып есептеледі. Дегенмен, кейбір діни басшыларға олардың орденмен немесе оның қауымдастықтарымен байланысты болмаған жағдайда да олардың діни беделіне байланысты суфилер құрмет көрсетеді. Әулиелік басқа суфилерге де олардың тайпалардың немесе үлкен әулеттердің негізін қалаушылар ретіндегі мәртебесіне байланысты тағайындалды. Солтүстік көшпенді малшылары әулет негізін қалаушыларды әулиелер ретінде құрметтейді; отырықшы сомалилер әулиелерді олардың ізгілігі мен баракасы үшін құрметтейді. Уаданың дәстүрлі білімінде жұлдыздық қозғалыстарға негізделген және маусымдық өзгерістермен байланысты астрономияның бір түрі бар. Оның басты мақсаты – көші-қон уақытын көрсету, бірақ ол сонымен қатар Сомалиге тән рәсімдердің күндерін белгілеу үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл...

Because Muslims believe that their faith was revealed in its complete form to Muhammad, Bidʻah, is seen as a major sin. One response was to stress a return to orthodox Muslim traditions and to oppose Westernization totally. The Sufi brotherhoods were at the forefront of this movement, personified in Somalia by Mohammed Abdullah Hassan in the early 20th century. Generally, the leaders of Islamic orders opposed the spread of Western education. Another response was to reform Islam by reinterpreting it. From this perspective, early Islam was seen as a protest against abuse, corruption, and inequality; reformers therefore attempted to prove that Muslim scriptures contained all elements needed to deal with modernization. To this school of thought belongs Islamic socialism, identified particularly with Egyptian nationalist Gamal Abdul Nasser. His ideas appealed to a number of Somalis, especially those who had studied in Cairo in the 1950s and 1960s. The 1961 constitution guaranteed freedom of religion but also declared the newly independent republic an Islamic state. The first two post independence governments paid lip service to the principles of Islamic socialism but made relatively few changes. The coup of October 21, 1969, installed a radical regime committed to profound change. Shortly afterward, Stella d'Ottobre, the official newspaper of the Supreme Revolutionary Council (SRC), published an editorial about relations between Islam and socialism and the differences between scientific and Islamic socialism. Islamic socialism was said to have become a servant of capitalism and neocolonialism and a tool manipulated by a privileged, rich, and powerful class. In contrast, scientific socialism was based on the altruistic values that inspired genuine Islam. Religious leaders should therefore leave secular affairs to the new leaders who were striving for goals that conformed with Islamic principles. Soon after, the government arrested several protesting religious leaders and accused them of counterrevolutionary propaganda and of conniving with reactionary elements in the Arabian Peninsula. The authorities also dismissed several members of religious tribunals for corruption and incompetence. When the Three Year Plan, 1971–1973, was launched in January 1971, SRC leaders felt compelled to win the support of religious leaders so as to transform the existing social structure. On September 4, 1971, Siad Barre exhorted more than 100 religious teachers to participate in building a new socialist society. He criticized their method of teaching in Qur'anic schools and charged some with using religion for personal profit. The campaign for scientific socialism intensified in 1972. On the occasion of Eid al Adha, the major Muslim festival associated with the pilgrimage, the president defined scientific socialism as half practical work and half ideological belief. He declared that work and belief were compatible with Islam because the Qur'an condemned exploitation and money lending and urged compassion, unity, and cooperation among Muslims. But he stressed the distinction between religion as an ideological instrument for the manipulation of power and as a moral force. He condemned the antireligious attitude of Marxists. Religion, Siad Barre said, was an integral part of the Somali worldview, but it belonged in the private sphere, whereas scientific socialism dealt with material concerns such as poverty. Religious leaders should exercise their moral influence but refrain from interfering in political or economic matters. Religious orders always have played a significant role in Somali Islam. The rise of these orders (Tarika, "way" or "path") was connected with the development of Sufism, a mystical sect within Islam that began during the 9th and 10th centuries and reached its height during the 12th and 13th. In Somalia, Sufi orders appeared in towns during the 15th century and rapidly became a revitalizing force. Followers of Sufism seek a closer personal relationship to God through special spiritual disciplines. Escape from self is facilitated by poverty, seclusion, and other forms of self denial. Members of Sufi orders are commonly called dervishes, from the Persian daraawish (singular darwish, "one who gave up worldly concerns to dedicate himself to the service of God and community"). Leaders of branches or congregations of these orders are given the Arabic title shaykh, a term usually reserved for those learned in Islam and rarely applied to ordinary wadaads (holy men). Dervishes wandered from place to place teaching. They are best known for their ceremonies, called dhikr, in which states of visionary ecstasy are induced by group chanting of religious texts and by rhythmic gestures, dancing, and deep breathing. The object is to free oneself from the body and to be lifted into the presence of God. Dervishes have been important as founders of agricultural religious communities called jamaat (singular jamaa). A few of these were home to celibate men only, but usually the jamaat were inhabited by families. Most Somalis were nominal members of Sufi orders. Local leaders of brotherhoods customarily asked lineage heads in the areas where they wished to settle for permission to build their mosques and communities. A piece of land was usually freely given; often it was an area between two clans or one in which nomads had access to a river. The presence of a jama'ah not only provided a buffer zone between two hostile groups, but also caused the giver to acquire a blessing since the land was considered given to God. Tenure was a matter of charity only, however, and sometimes became precarious in case of disagreements. No statistics were available in 1990 on the number of such settlements, but in the 1950s there were more than ninety in the south, with a total of about 35,000 members. Most were in the Bakool, Gedo, and Bay regions or along the middle and lower Shabele River. There were few jamaat in other regions because the climate and soil did not encourage agricultural settlements. Membership in a brotherhood is theoretically a voluntary matter unrelated to kinship. However, lineages are often affiliated with a specific brotherhood and a man usually joins his father's order. Initiation is followed by a ceremony during which the order's dhikr is celebrated. Novices swear to accept the branch head as their spiritual guide. Each order has its own hierarchy that is supposedly a substitute for the kin group from which the members have separated themselves. Veneration is given to previous heads of the order, known as the Chain of Blessing, rather than to ancestors. This practice is especially followed in the south, where place of residence tends to have more significance than lineage. Because of the saint's spiritual presence at his tomb, Sufi pilgrims journey there to pray for them and send blessings to them. Members of the saint's order also visit the tomb, particularly on the anniversaries of his birth and death. Leaders of Sufi orders and their branches and of specific congregations are said to have baraka, a state of blessedness implying an inner spiritual power that is inherent in the religious office, and may cling to the tomb of a revered leader, who, upon death, is considered a pious Muslim. However, some religious leaders are venerated by Sufis because of their religious reputations, whether or not they were associated with an order or one of its communities. Sainthood also has been ascribed to other Sufis because of their status as founders of clans or large lineages. Northern pastoral nomads are likely to honor lineage founders as saints; sedentary Somalis revere saints for their piety and baraka. The traditional learning of a wadaad includes a form of folk astronomy based on stellar movements and related to seasonal changes. Its primary objective is to signal the times for migration, but it may also be used to set the dates of rituals that are specifically Somali. This folk knowledge is also used in ritual methods of healing and averting misfortune, as well as for divination. Wadaddo help avert misfortune by making protective amulets and charms that transmit some of their baraka to others, or by adding the Qur'an's baraka to the amulet through a written passage. The baraka of a saint may be obtained in the form of an object that has touched or been placed near his tomb. Although wadaddo may use their power to curse as a sanction, misfortune generally is not attributed to curses or witchcraft. Somalis have accepted the orthodox Muslim view that a man's conduct will be judged in an afterlife. However, a person who commits an antisocial act, such as patricide, is thought possessed of supernatural evil powers. Like other Muslims, Somalis believe in jinn. Certain kinds of illness, including tuberculosis and pneumonia, or symptoms such as sneezing, coughing, vomiting, and loss of consciousness, are believed by some Somalis to result from spirit possession, namely, the Ifrit of the spirit world. The condition is treated by a shaykh, who reads portions of the Qur'an over the patient repeatedly. Yibir clan members are popularly held to be descendants of Jewish Hebrew forebears. The etymology of the word "Yibir" is also believed by some to have come from the word for "Hebrew". However, spokespersons for the Yibir have generally not tried to make their presence known to Jewish/Israeli authorities. Despite their putative Jewish origins, the overwhelming majority of the Yibir, like the Somali population in general, adhere to Islam and know practically nothing of Judaism.

Либералдық ислам

1975 жылдың қаңтар айының басында Сиад Барре Құрандағы теңдік, әділдік және әлеуметтік прогресс туралы уағздарды еске түсіріп, әйелдерге ерлермен бірдей мұра алу құқығын беретін жаңа отбасылық заңды жариялады. Кейбір сомалиліктер бұл заңның Сомалидің революциялық кеңесінің (ШЫҰ) ислам қоғамының негізгі құрылымын күлтету ниетін көрсеткенінің дәлелі деп есептеді. Могадишуде жиырма үш діни басшы мешіттерінде наразылық танытты. Олар тұтқындалып, шетелдік күштердің ықпалымен әрекет еткені және мемлекеттік қауіпсіздікке қатер келтіргені айыпталды; он адам атылды. Олардың арасында шейх Ахмед шейх Мохамед Уалалие және шейх Хасан Абсие Дери есімділер болды. Дегенмен, көптеген діни басшылар үнсіздік сақтады. Үкімет шейхтерге ғылыми социализм бойынша оқу курстарын ұйымдастыруын жалғастырды.

Сүнниттер

Сомалидегі ислам ұрпақтар бойы Шафии мазхабына және суфизмге еңкейген, бірақ соңғы онжылдықтарда салафизм кеңінен тарады. Ислам дінінің қайраткерлерінің ықпалы аймақтар бойынша әртүрлі болды, солтүстікте оңтүстіктегі кейбір топтарға қарағанда күштірек болды. Көшпелі халықтың арасында мал шаруашылығының қажеттіліктері жауынгерлік рөлге басымдық берді, ал діни басшылардан саяси істерден қалыс қалу күтілді.

Суфизм

Сомалиде үш суфилік тәртіп кең таралған. Елге кірген кезегі бойынша, олар Қадирия, Идрисия және Салихия тәртіптері еді. Қадирияның бір саласы саналатын Рифаия тәртібі негізінен Могадишода тұратын арабтардың арасында кездесетін.

Қадирия

Қадирия, ең көне суфи ордені, 1166 жылы Бағдадта Абдул Қадир әл Жилани құрды және 15 ғасырда Сомалидің Адал аймағына таныстырылды. 18 ғасырда, сомали шейхтарының жетекшілігімен, Эфиопияның Оромо және Афар халықтары арасында тарады. Солтүстік Сомалидегі Қадирияның ең алғашқы белгілі жақтасы – 1883 жылы қайтыс болған Шейх Абд ар Рахман аз Зейлауи болды. Осы кезде Қадирияның ізбасарлары порттарда және басқа жерлерде саудагерлер болып жұмыс істеді. Басқа бір даму ретінде, Қадирия ордені белгілі бір уақытта Сомалидің оңтүстік порты қалалары – Барааве және Могадишоға да тарады. 1819 жылы Шейх Ибрагим Хасан Джебро Джуба өзені бойында жер алып, алғашқы сомали жамағаты (қауым) – шаруашылық қауымы түрінде діни орталық құрды. Сомалидегі Қадирияның көрнекті өкілдерінің бірі – Суфи орденінің ілімін оңтүстік аймаққа таратушы Шейх Ауес Махаммед Бараауи (1909 жылы қайтыс болды). Ол араб тілінде көптеген діни өлеңдер жазды және дәстүрлі ән-жырларды араб тілінен сомали тіліне аударуға тырысып, өзінің фонетикалық жүйесін жасады. Тағы бірі – Могадишолық Шейх Абдиррахман Абдулла, ол терең мистицизмге ерекше мән берді. Оның қасиеттілігіне байланысты, Могадишодағы мазары Шебель аңғары үшін қасиетті орынға айналды, ал оның еңбектері 1990 жылдардың басына дейін оның ізбасарлары тарапынан таралды.

Идрисия

Идрисия орденін Меккелік Ахмад ибн Идрис (1760-1837) құрды. Оны Сомалиға Сомалидегі Мерка қаласынан шейх Али Майе Дурогба әкелді, ол Меккеге қажылық жасағанда осы орденге қосылған белгілі ақын еді. Оның "көріп-сезінулері" мен оған байланысты айтылатын "керметтері" оған қасиеттілік атағын әкелді, ал оның қабірі қажылардың танымал бағыну орнына айналды. Идрисия – үш суфи орденінің ең кішісі. Оның қарапайым дұғалар мен гимндерден басқа көптеген қағидалары жоқ. Дегенмен, оның рәсімдері барысында қатысушылар көбінесе транстық күйге түседі. Идрисияның араб негізін қалаушылары арасындағы басшылыққа байланысты туған дау 1887 жылы Мұхаммед ибн Салихтың Салихия орденін құруына себеп болды. Салихияның насихагерлерінің бірі – бұрынғы құл, аймақтық көшбасшы болған шейх Махаммад Гулед ар Рашиди еді. Ол Шидл халқының арасында (Шебелле өзенінің орта ағысында қоныстанған бантулар) қоныстанды, онда ол жер алып, джамағат құрды. Кейін ол Ажуран (Хавие рулық бірлестігінің бір бөлігі) арасында тағы бір джамағат құрды, содан кейін 1918 жылы қайтыс болғанға дейін Шидл халқының арасында үшінші қауымдастық құру үшін қайта оралды.

Салихия

Салихия тарикасының сомали түрін 1890 жылы Исмаил Уруэни қазіргі солтүстік Сомалиде құрды. Уруэйннің солтүстік Сомалидегі насихаттауы жарым аралға терең әсер етті, себебі ол кейін Дарвиш мемлекетінің құрылуына ықпал етті. Қадирия және жаңадан құрылған Сомалилік Салихылықтың, Үрвайния нысанындағы арасындағы негізгі қайшылық – еуропалық отаршылдардың басқыншылығына олардың реакциясы болды, ал бұл соңғысының жақтастары үшін бұрынғысы тым жұмсақ көрінді. Бес жыл өткен соң, тағы бір жаңа Салихия өкілі дін тарату арқылы Уруэнизмді немесе Үрвайнияны дамытты, Даруиш арқылы, онда Дириэ Гууре сұлтан болды, ал Салихия уағызшысы Сайид Мохаммед Абдулла Хасан 1920 жылға дейін Әбіссиниялық, итальяндық және британдық отаршылдарға қарсы ұзаққа созылған қарсылық көрсеткен Дервиш қозғалысының әмірі болды. Жалпы, Салихия және Идрисия басшылары Исламды жақсы білгендердің азасуына байланысты, Шабелле және Джубба өзендерінің бойында, олардың арасындағы құнарлы жерлерде жамағат құруға оқытудан гөрі көбірек қызығушылық танытты. Олардың ертедегі шаруалық қоғамдастықтар құруға жасаған тырыстықтары кооперативтік егіншілік пен егін жинауға, сондай-ақ тиімді ауыл шаруашылығы әдістеріне әкелді. Мысалы, Сомалидің өзен бойындағы аймағында тек жамағат мүшелері ғана цеце шыбындарының көбею орындарын азайту үшін өз егістіктерінің айналасындағы бұталарды кесуді ойлады.

Салафизм мен захиризм

1990 жылдардың басында азаматтық соғыс басталғаннан кейін исламшылдық көбінесе радикалды «Әл-Итихад әл-Исламия» тобымен шектелді. 1992 жылы полковник Абдуллахи Юсуф Ахмед күштерді біріктіріп, елдің солтүстік-шығыс бөлігіндегі маңызды портовый қала және сауда астанасы Босасоны қоршап алған ислами экстремистерді сәтті ығыстырды. 21-ші ғасырдың басында тазалықты ұстанатын суннизм, оның ішінде мувахидизм және салафизм кеңінен тарады. Сомалиде Захиризмге қатысты ресми демографиялық мәліметтер жоқ болғанымен, көптеген сомалилер исламдық құқық мәселелерінде адам билігіне күдікпен қарау сияқты Захири сенімдеріне сәйкес келетін исламды ұстанады.

Шииттер

Ибн Баттута өзінің 14 ғасырдағы Зейлаға, Сомалидің солтүстік-батысына жасаған саяхатында оны шииттер қаласы деп сипаттады. 2015 жылы Сауд Арабиясының Йеменге басып кіруі нәтижесінде көптеген зиддий шиит йемендік босқындар Солтүстік Сомалиде пана табуға тырысты. Сомалиде діни көзқарастарды қамтитын жан-жақты зерттеулер ешқашан жүргізілмеген, сондықтан дінге адалу деңгейі туралы мәліметтер көбінесе болжамдарға негізделген. Тарихшы Дэвид Вестерлунд Сомалидегі шиит және уахаби (ханбали мазхабы) ағымдарын салыстырмалы түрде жақында пайда болған құбылыстар деп санайды. Зейла қаласы 1623 және 1639 жылдар аралығында шииттік сипатын біртіндеп жоғалта бастады, себебі Осман әкімшілері жергілікті сомали шииттерінің шииттігін Парсының Сафиіне қарсы Осман-Сафавид соғысының салдарынан дінге қарсы деп санады.

Дінге жатпайтын мұсылман

Сомалиде әртүрлі ислам дін тобын тізімдейтін толыққанды халық санағы ешқашан өткізілмеген. Алайда, шетелде тұратын кейбір сомалилер өз діни байланысын анықтауға тырысқанда, "мен жай ғана мұсылманмын" деп өзін сипаттаған.

Ибади

Ибадизм Оманда басым болып табылады және оның ерекшелігі – азырақ хадистерді қабылдауы, сондай-ақ Джами Сахих және Тартиб әл Муснадты канондық хадис жинақтары ретінде мойындауы. Ибадизм Сомалиде ресми түрде таралғаны туралы хабарлама жоқ болғанымен, орта ғасырларда Сомалиден көшіп келген, Дишишиш немесе Мухдис деп белгілі болған шығыс Харти руларының шағын тобы Оманда тұрады, онда Ибадизм мемлекеттік дін.