Кіріспе

Еуропалық комиссияның бөлімшесі

Еуропалық азаматтық қорғау және гуманитарлық көмек операциялары бас дирекциясы (ECHO бас дирекциясы), бұрын Еуропалық қауымдастық гуманитарлық көмек кеңсесі деп аталған, Еуропалық комиссияның шетелдегі гуманитарлық көмек және азаматтық қорғау жөніндегі бөлімшесі болып табылады. Оның мақсаты – адам өмірін сақтау және қорғау, адам азабын алдын алу және жеңілдету, сондай-ақ табиғи апаттар мен адамның қылықтарынан туындаған дағдарыстардан зардап шеккен халықтың қадір-қасиеті мен тұтастығын сақтау. 2019 жылдың қыркүйегінен бастап Янез Ленарчич Фон дер Ляйен комиссиясында дағдарысты басқару жөніндегі комиссар қызметін атқарып келеді, ал 2023 жылдың 1 наурызынан бастап Мацей Поповски ұйымды бас директор ретінде басқарады. Бөлімшенің 2021-2027 жылдарға арналған ЕО көпжылдық қаржылық аясы (МҚЖ) бойынша бағдарламаланған бюджеті жеті жыл ішінде 9,76 миллиард еуроға жетеді. 2021 жылға арналған Еуропалық комиссияның алғашқы жылдық гуманитарлық бюджеті 1,4 миллиард еуроны құрады. ECHO бас дирекциясы мүше мемлекеттерімен бірлесіп, 80-нен астам елдегі дағдарыстардан зардап шеккен миллиондаған адамдарға қаржылай көмек көрсететін жетекші гуманитарлық донор болып табылады. Гуманитарлық араласу үшін ECHO бас дирекциясы көбінесе 200-ге жуық серіктес арқылы (ҮЕҰ, БҰҰ агенттіктері және Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қоғамы сияқты халықаралық ұйымдар) қаржыландырады. ECHO бас дирекциясының өкілдіктері күшті, 40 елдегі 500-ден астам кеңседе 450-ге жуық қызметкерді жұмысқа орналастырған. Өкілдік кеңселер белгілі бір елде немесе аймақтағы қажеттіліктерді талдайды, араласу стратегияларын және саясатты әзірлеуге үлес қосады, ЕО қаржылаған операцияларға техникалық қолдау көрсетеді, осы араласуларды бақылайды және донорлардың жергілікті деңгейдегі үйлестіруін жеңілдетеді. Гуманитарлық көмек көрсетуден басқа, ECHO бас дирекциясы Еуропада және одан тыс жерлердегі апаттарға жауап беруді үйлестіру үшін Еуропалық азаматтық қорғау механизмін басқарады және орналасудың көлік және/немесе операциялық шығындарының кем дегенде 75%-ын қаржылай жабады. 2001 жылы құрылған бұл механизм Еуропадағы ұлттық азаматтық қорғау органдары арасындағы ынтымақтастықты нығайтады. Қазіргі уақытта механизмге 37 ел мүше, оның ішінде барлық 27 ЕО мүше мемлекеті, сондай-ақ Исландия, Норвегия, Сербия, Солтүстік Македония, Черногория, Түркия, Албания, Молдова, Украина және Босния мен Герцеговина кіреді. Бұл механизм қатысушы мемлекеттердің Еуропада және басқа жерлердегі табиғи және адамның қылықтарынан туындаған апаттардан зардап шеккендерге үйлесімді көмек көрсетуін қамтамасыз ету мақсатымен құрылды.

Тарих

Еуропалық Қоғамдастықтың гуманитарлық көмек жөніндегі кеңсесі (ECHO) 1992 жылы екінші Делор комиссиясымен құрылды. 2009 жылы Еуропалық Қоғамдастық таратылғаннан кейін, кеңсе Еуропалық Комиссияның гуманитарлық көмек және азаматтық қорғау департаменті немесе Еуропалық Одақ деп аталmaya бастады, бірақ ECHO аббревиатурасын сақтап қалды. 2012 жылы Еуропалық Одаққа Нобель сыйлығы табысталғаннан кейін, Баррозу комиссиясы сыйлық ақшасын Еуропалық Одақ атынан қабылдап, оны «Бейбітшілік балалары» деген жаңа бастамаға жұмсады. 2013 жылы «Бейбітшілік балалары» жобаларына шамамен 2 миллион еуро қаражат бөлінді. 2014 жылы бұл сома 4 миллион еуроға дейін арттырылды.

Бастапқы және екінші деңгейлі құқық

Лиссабон шарты күшіне енгеннен бері Еуропалық Одақтың гуманитарлық көмек шаралары Еуропалық Одақ жұмысының шартының 214-бабымен реттеледі. Гуманитарлық көмек – бұл ортақ, параллель құзыреттілік: бұл Еуропалық Одақтың дербес саясат жүргізе алатынын білдіреді, бұл мүше мемлекеттердің өз құзыреттерін жүзеге асыруына кедері келтірмейді және Еуропалық Одақтың саясатын мүше мемлекеттердің саясатына тек "қосымша" етіп таратпайды. Лиссабон шарты гуманитарлық көмекті алғаш рет шарттарда жеке саясат ретінде енгізді. Еуропалық Одақ жұмысының шартының 214-бабында белгіленгендей, гуманитарлық көмек саласындағы Еуропалық Одақтың операциялары үшінші елдердегі табиғи немесе адамның қызметінен туындаған апаттардың құрбандарына бір реттік көмек және жеңілдету көрсетуге бағытталған. Еуропалық Одақ жұмысының шартының 214-бабында сондай-ақ Еуропалық Одақтың гуманитарлық көмек операциялары халықаралық құқық принциптеріне, бейтараптық, теңдік және кемсітушілік принципіне сәйкес жүргізілуі тиіс екендігі нақты көрсетілген. DG ECHO-ның Еуропалық Одақтың гуманитарлық көмегін басқару үшін пайдаланатын негізгі акт Лиссабон шартына дейін қабылданған және әлі де көптеп қолданыста (Лиссабон шартының күшіне енуін ескере отырып, кейбір институционалдық түзетулерді есепке алмағанда). 1996 жылғы гуманитарлық көмек регламенті Еуропалық Одақ қаржыландыратын гуманитарлық көмектің мақсаттары мен жалпы принциптерін, сондай-ақ Еуропалық Одақ қаржыландыратын гуманитарлық көмек операцияларын жүзеге асыру тәртібін белгілейді. Бұл мәселелерге қатысты регламентте, атап айтқанда, Еуропалық Одақтың гуманитарлық қаржыландыруына құқылы ұйымдардың санаттары көрсетілген, ал DG ECHO орындауы тиіс келісімшартқа байланысты қаржылық және әкімшілік рәсімдерге қатысты Еуропалық Одақтың қаржылық регламентіне сілтеме жасайды. Азаматтық қорғау саласындағы Еуропалық Одақтың құзыреті Еуропалық Одақ жұмысының шартының 196-бабымен реттеледі. Еуропалық Одақтың азаматтық қорғау саласындағы қолдау құзыреті бар. Субсидиарлық принципіне сәйкес, адамдарды, мүлікті және қоршаған ортаны, оның ішінде мәдени мұраны қорғау үшін бірінші кезектегі жауапкершілік мүше мемлекеттерде жатыр. 2019 жылғы заңнамалық реформа аясында Еуропалық Одақтың азаматтық қорғау жүйесі rescEU құру арқылы күшейтілді. rescEU мүмкіндіктері Еуропалық Одақтың азаматтық қорғау механизмі шеңберінде қол жетімді және төтенше жағдайлар кезінде мүше мемлекеттердің мүмкіндіктері шектеулі болған жағдайда соңғы шара ретінде қолданылуы мүмкін. 2021 жылдың мамыр айында Еуропалық Парламент және Кеңес заңнамаға бағытталған өзгерістерді қабылдады. Бұл бағытталған қайта қарау аясында Төтенше жағдайларға жауап беруді үйлестіру орталығының Одақтың ішінде де, сыртында да апаттарға қатысты операциялық үйлестіру және мониторинг рөлі күшейтілді, сондай-ақ rescEU басқарудағы Еуропалық Одақтың рөлі артты.

Төтенше жағдайларды реттеуді үйлестіру орталығы (ERCC)

Төтенше жағдайларға жауап беруді үйлестіру орталығы (ERCC) апатқа ұшыраған елдерге көмек көрсетуді үйлестіреді, мысалы, көмек заттары, сараптама, азаматтық қорғау топтары және арнайы жабдықтар. Брюссельде орналасқан орталық төтенше жағдайларда жедел қолдау көрсетуді қамтамасыз етеді және барлық ЕО мүше мемлекеттері, 6 қосымша қатысушы мемлекет, зардап шеккен ел, азаматтық қорғау және гуманитарлық сарапшылар арасындағы үйлестіру орталығы ретінде әрекет етеді. Орталық тәулік бойы жұмыс істейді және ұлттық органдардың, БҰҰ-ның бір органының немесе Халықаралық көші-қон ұйымы (IOM) немесе Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қоғамдарының халықаралық федерациясы сияқты тиісті халықаралық ұйымдардың өтініші бойынша ЕО-ның ішінде немесе одан тыс жерде ірі апаттан зардап шеккен кез келген елге көмектесе алады. Орталық Еуропалық сыртқы іс-қимыл қызметімен, Кеңеспен және ЕО мүше мемлекеттерімен үйлестіру механизмдеріне баса назар аудара отырып, институционалдық деңгейде Еуропалық одақтың іс-қимылының ынтымақтастығы мен үйлесімділігін қамтамасыз етеді. Ол сонымен қатар "Солидарлық" шарты қолданылған кезде тәулік бойы жұмыс істейтін орталық байланыс нүктесі болып табылады. Жедел байланыс және мониторинг құралдарын да Жедел жәрдемді қамтамасыз етудің ортақ байланыс және ақпараттық жүйесі (CECIS) арқылы ұсынады, бұл веб-қосымша арқылы шұғыл хабарлау және ескертулерді жіберуге мүмкіндік береді, соның арқасында ақпаратты нақты уақыт режимінде алмасуға болады. Орталық 2013 жылы Комиссияның сол кездегі вице-президенті Кристалина Георгиева халықаралық ынтымақтастық, гуманитарлық көмек және дағдарысқа жауап беру жөніндегі комиссар ретінде құрған бұрынғы Бақылау және ақпарат орталығының (MIC) функцияларын алмастырды және кеңейтті. Орталық түрлі ерте ескерту және ақпараттық жүйелерді пайдаланады, соның ішінде Еуропалық одақтың Copernicus жерді бақылау бағдарламасын. Copernicus төтенше жағдайларды басқару қызметі арқылы Орталық жоғары ажыратымдылықтағы спутниктік карталарды оқиғалар орын алмас бұрын бақылауға және олар аймаққа соққаннан кейін олардың салдарына баға беруге пайдалана алады.

ЕО-ның көмек көрсету бойынша еріктілері

EU Aid Volunteers түрлі елдердің (мысалы, Непал) еріктілері мен ұйымдарын біріктіріп, гуманитарлық көмек жобаларына нақты қолдау көрсетеді және апатқа ұшыраған қауымдастықтардың жергілікті мүмкіндіктерін және төзімділігін арттыруға үлес қосады. «Еуропалық көмек волонтерлері» бастамасына қатысушылар 18 жастан асқан және Еуропалық Одақ мүше мемлекетінің азаматы немесе Еуропалық Одақта тұрақты түрде тұратын адам болуы керек. Волонтерлерге тұруға орын және жол шығыстары, сақтандыру, үздіксіз білім алу және даму, ай сайынғы жәрдемақы, сондай-ақ үйге оралуға байланысты шығыстарды өтеуге көмектесетін көшіп-қону жәрдемақысы төленеді. Еуропалық Парламент 2014 жылдың ақпан айында осы бастаманы мақұлдады. EU Aid Volunteers гуманитарлық көмек ұйымдарын қолдайды. Еуропалық Одақта және Еуропалық Одақтан тыс орналасқан ұйымдардың серіктестері жүзеге асыратын EU Aid Volunteers жобалары, Еуропалық Одақтан тыс ұйымдардың гуманитарлық дағдарыстарға дайындық пен жауап беру қабілетін және волонтерлерді басқаруын жақсартуға көмектеседі. Бұл жоба сонымен қатар, Еуропалық Одақтағы ұйымдарға техникалық көмек беру үшін қаржыландыруды қамтамасыз етеді, осы арқылы олардың техникалық әлеуетін арттырып, EU Aid Volunteers-ті жұмылдыру үшін қажетті стандарттар мен процедураларды орындауға мүмкіндік береді. Гуманитарлық ұйымдардың, жергілікті қоғамдастықтардың және апатқа ұшыраған елдердегі алғашқы көмек көрсетушілердің әлеуетін арттыруға инвестиция салу тиімді және қағидатты гуманитарлық жауап беруді құру үшін маңызды, сондықтан бұл бағыт «Еуропалық көмек волонтерлері» бастамасы аясында да қолдауға ие. 2021 жылдың қаңтарынан бастап EU Aid Volunteers бағдарламасы Еуропалық Комиссияның Білім, аудиовизуалды және мәдени мәселелер жөніндегі Бас Дирекциясының (DG EAC) жауапкершілігінде болады және Еуропалық Комиссияның Білім, аудиовизуалды және мәдени мәселелер жөніндегі Атқарушы Агенттігі басқарады.

Бюджет

Гуманитарлық қажеттіліктер күрделі дағдарыстар – көбінесе кең ауқымды халықты қоздыруға – сондай-ақ апаттар мен эпидемиялық жарылыстарға байланысты артып отырды. Осы жағдайда, DG ECHO 80-нен астам елдегі дағдарыстан зардап шеккен миллиондаған адамдарға 2,4 миллиард евро бөлген, гуманитарлық көмек көрсетуде жетекші донор болып қала берді. Гуманитарлық қаржыландырудағы өсіп келе жатқан үзілісті жою мақсатында DG ECHO, әсіресе көп салалық бірлескен қажеттіліктерді бағалауға қатысты, "Ұлы келісім" міндеттемелерін іске асыруды жалғастырды. Еуроодақтың гуманитарлық көмегінің маңызды бөлігі Сирия мен оның көрші елдеріндегі дағдарыстан зардап шеккен адамдарға, соның ішінде Түркиядағы босқындарға арналған Еуроодақ құралының гуманитарлық бөлігіне жұмсалды. Еуроодақ сондай-ақ Орталық Африка Республикасы, Судан, Пәкістан, Колумбия, Венесуэла, Гаити және Филиппин сияқты "ұмытылған дағдарыстардағы" халықты қолдауға баса назар аударды. DG ECHO принципті гуманитарлық көмекті және халықаралық гуманитарлық құқыққа құрметті ілгерілетуде жетекші рөл атқарды. Ол бұл жұмысты нақты гуманитарлық дағдарыстар бойынша белсенді жақтау арқылы, сондай-ақ Халықаралық Қызыл Крест комитетінің (ХҚКК) донорларды қолдау тобының және Швейцариямен бірлескен "Жақсы гуманитарлық донорлық" бастамасының төрағасы ретінде жүзеге асырды. DG ECHO Бірлескен зерттеу орталығының INFORM тәуекел индексін, өз деректерге негізделген тәсілі үшін қаржыландырады және пайдаланады, бұл индекс Біріккен Ұлттар Ұйымы және халықаралық үкіметтік емес ұйымдар сияқты көптеген ұйымдар үшін де-факто тәуекелті бағалау әдістемесіне айналуда. 2021 жылға бекітілген бюджет гуманитарлық көмекке берілген міндеттемелер бойынша 1 491 512 450 евроны және азаматтық қорғауға 90 203 000 евроны құрайды.

Стратегия

2021 жылғы 10 наурызда Еуропалық комиссия «Еуроодақтың гуманитарлық әрекеті: жаңа сын-қатерлер, ортақ принциптер» атты хабарламаны қабылдады. Бұл хабарламада гуманитарлық қажеттіліктердің өсуіне жауап беру және принциптерге негізделген гуманитарлық көмек көрсету үшін жағдай жасауға бағытталған бірқатар маңызды мақсаттар мен іс-шаралар белгіленген. DG ECHO жыл сайын өзінің қызметін тиімді және қажеттіліктерге сәйкес үйлестіру үшін басымдықтарды анықтайды. Барынша ашықтықты қамтамасыз ету мақсатында департаменттің жылдық гуманитарлық басымдықтары жұртшылыққа қолжетімді. Елдерге олардың қажеттіліктеріне қарай ресурстарды бөлуде дәйектілік орнату және гуманитарлық көмектің сенімділігі мен ашықтығын қамтамасыз ету үшін Еуропалық комиссия қажеттіліктерді бағалаудың қатаң құралдарын жасап шығарды. Бұдан өзге, DG ECHO Еуропалық азаматтық қорғау механизмі (EU Civil Protection Mechanism) арқылы жергілікті және ұлттық үкіметтік органдармен және жауап беру жүйелерімен, соның ішінде азаматтық қорғаудың алдын алу және дайындық миссиялары сияқты арнайы құралдарды пайдалану арқылы, байланыс орнатып, қолдау көрсетуге тырысады.

Реформа

Бұрынғы көмек жөніндегі комиссар Луи Мишель көмектің тезірек, тиімдірек және гуманитарлық принциптер бойынша жеткізілуін қадағалауды талап еткен болатын. Халықаралық ынтымақтастық, гуманитарлық көмек және дағдарысқа жауап беру саласындағы портфелі бар жаңа комиссардың тағайындалуы Лиссабон шартының 214 және 196-баптарына сәйкес келеді, онда гуманитарлық көмек пен азаматтық қорғау тұрақты рөл атқарады. ECHO-ның ресми атауы Гуманитарлық көмек және азаматтық қорғау бас басқармасы болып өзгертілді. ECHO-ның трансформациясы және Азаматтық қорғау бөлімінің Экология бас басқармасынан ECHO бас басқармасына көшірілуі – жылдам әрекет ету өмірді сақтап қалатын салада ынтымақтастық пен шешім қабылдауды жақсартуға жасалған қадам. Ұлыбританияның бұрынғы халықаралық даму министрі Клэр Шорт Еуропалық комиссияны «әлемдегі ең нашар даму агенттігі» деп атап, оның қызметін «атаулы және ұятты» деп сипаттады. 2012 жылдан бастап Комиссия төзімділікті арттыру және көмек, қалпына келтіру және даму арасындағы байланыс (LRRD) бойынша іс-қимыл жоспары мен нұсқаулықтарды әзірледі. 2013 жылы Комиссия апаттар кезінде алдын алу, дайындық және жауап беру жүйелерінің тиімділігін арттыру үшін жақсы үйлестіру мен қолдауды қамтамасыз ететін ЕО азаматтық қорғау механизмі туралы жаңа заңнаманы қабылдады. Заңнамада алдын ала міндеттенген құтқару күштері мен материалдардың ерікті қоры, алғашқы жауап берушілерді оқыту желісі және 31 қатысушы мемлекеттен апат қаупін басқаруға жаңа тәсіл қарастырылған. Еуроодақтың азаматтық қорғау механизмі сонымен қатар апаттарға төзімді елдердің дайындығы мен төзімділігін арттыру үшін апаттарды бақылауға арналған азаматтық қорғау «хабы» – Жаңа төтенше жағдайларға жауап беруді үйлестіру орталығын (ERCC) құруды қолға алды. Азаматтық қорғау механизмі соңғы рет 2014 жылы Босния мен Герцеговинада және Сербияда болған су тасқыны кезінде, сондай-ақ COVID-19 пандемиясы кезінде Еуроодақ азаматтарын эвакуациялау кезінде қолданылды. 2022 жылы Еуропалық комиссияға ғылыми кеңес беру механизмі Еуропалық одақтағы дағдарысты басқарудың стратегиялық жүйесін жақсарту бойынша маңызды кеңес берді. Кеңесте ECHO бас басқармасында және басқа жерлердегі қолданыстағы және болашақтағы ережелерді қорытындылаумен қатар, «қазіргі және болашақ заңнамалар мен құралдар жүйелі және кең ауқымды дағдарыстарды құрылымдық түрде шеше алатын бір құрылымға біріктірілуі керек» деп ұсынылды.