Кіріспе
Көптеген адамдардың денсаулығы мен қауіпсіздігіне үлкен қауіп төндіреді.
Гуманитарлық дағдарыс (немесе кейде гуманитарлық апат) – денсаулық, қауіпсіздік немесе үлкен қоғамның немесе адамдар тобының әл-ауқатына қауіп төндіретін жекелеген оқиға немесе оқиғалар тізбегі. Бұл ішкі немесе сыртқы қақтығыс болуы мүмкін және әдетте кең аумақта орын алады. Мұндай жағдайларда жергілікті, ұлттық және халықаралық деңгейдегі жауап шаралары қажет. Әр гуманитарлық дағдарыстың себептері әртүрлі болғандықтан, әр дағдарысқа әсер еткен нақты салаларға бағытталған ерекше жауап талап етіледі. Бұл қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді зардаптарға әкелуі мүмкін. Гуманитарлық дағдарыстар табиғи апаттар, адамның қызметінен туған апаттар немесе күрделі төтенше жағдайлар түрінде болуы мүмкін. Күрделі төтенше жағдайлар бірнеше факторлар немесе оқиғалардың нәтижесінде туындайды, олар көптеген адамдардың тамақ, таза су немесе қауіпсіз баспана сияқты негізгі қажеттіліктеріне қол жеткізуіне кедергі келтіреді. Гуманитарлық дағдарыстарға қарулы қақтығыстар, эпидемиялар, ашаршылық, табиғи апаттар, энергия дағдарысы және басқа да ірі төтенше жағдайлар жатады. Мұндай дағдарыс халықтың көптеп қоныс аударуына себеп болса, ол босқындар дағдарысына айналуы мүмкін. Осы себептерге байланысты гуманитарлық дағдарыстар көбінесе өзара байланысты және күрделі болып келеді, сондай-ақ оқиғалардың салдарында бірнеше ұлттық және халықаралық ұйымдар рөл атқарады.
Санаты
Гуманитарлық дағдарыстарды қарапайым түрге жіктеу мүмкін емес. Әртүрлі қоғамдастықтар мен ұйымдар өздері кездесетін нақты жағдайларға қатысты анықтамалар береді. Мысалы, жергілікті өрт сөндіру қызметі су тасқыны және ауа райының салдарынан туындайтын дағдарыстар сияқты мәселелерге көбірек назар аударады. Медициналық және денсаулық сақтау ұйымдары, әдетте, қоғамның денсаулығына күрт әсер ететін жағдайларға бейімделеді. Гуманитарлық дағдарыстар табиғи және адамның іс-әрекетінен туындаған қақтығыстар мен апаттардың нәтижесі болуы мүмкін. Табиғи апаттарға байланысты гуманитарлық дағдарыстарға цунами, жер сілкінісі, дауыл, су тасқыны, құрғақшылық және орман өрттері жатады, олар мүліктің зақымдануына, дене жарақатына және өлімге, психологиялық стреске, адамдар мен отбасылардың көші-қонына және күнделікті өмірдің қалыпты ағысының ұзақ мерзімді бұзылуына әкелуі мүмкін. Ал, соғыстар, әлеуметтік тәртіпсіздіктер, наразылықтар, жанжалдар және террористік шабуылдар сияқты адамның іс-әрекетінен туындаған дағдарыстар зардап шеккен адамдардың физикалық, психикалық және әлеуметтік жағдайына кең ауқымда әсер етеді. Ұзаққа созылған пандемия, әсіресе вируленттілігінің жоғарылауы немесе ЖИТС, құс тұмауы немесе туберкулез сияқты инфекция деңгейінің өсуі кезінде гуманитарлық дағдарысқа айналуы мүмкін. Қатерлі ісік, жаһандық жылыну сияқты денсаулық сақтаумен байланысты маңызды мәселелер, әдетте, "дағдарыс" немесе "апат" деген атау беруді негіздеу үшін ерекше немесе күрт жаппай оқиғаны талап етеді. Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қоғамдарының (ХҚКЖ) федерациясы табиғи апаттардың әртүрлі түрлерін, технологиялық апаттарды (яғни, қауіпті материалдардың төгілуі, Чернобыль сияқты ядролық апаттар, химиялық жарылыстар) және "ішкі қақтығыстар, азаматтық соғыс және халықаралық соғыс" сияқты адамның іс-әрекетінен туындаған ұзақ мерзімді апаттарды қамтитын санаттарды тізімдейді. Халықаралық деңгейде гуманитарлық көмек көрсету саласы табиғи апаттар мен қарулы қақтығыстарға және соғыстарға байланысты күрделі төтенше жағдайларды ажыратуға бейім.
Гуманитарлық дағдарыстардағы әйелдердің әлеуметтік мәртебесі
Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, әйелдер мен балаларға (көбінесе қыздарға) гуманитарлық дағдарыстар кезінде айтарлықтай аз көңіл бөлінеді. Дағдарыстан кейін қауіп төңкерілген босқындар мен жер аударылған адамдардың үштен екісін әйелдер мен балалар құрайды. Олардың төрттен бірі репродуктивтік жаста, ал бестен бірі жүкті болуы мүмкін. Төтенше жағдайлар мен мұндай дағдарыстар кезінде жүктілікке, репродуктивтік денсаулыққа, жыныстық зорлық-зомбылыққа және жыныстық құлдыққа байланысты өлім-жітімдер, әсіресе әйелдер арасында күрт артады. Мұндай төтенше жағдайларда әйелдер отбасылық жоспарлау, жүктілікке дейінгі күтім, босанғаннан кейінгі күтім және басқа да денсаулық сақтау қызметтерінен қол үзеді. Әйелдердің денсаулығы мен қауіпсіздігіне қауіп төнуі оларды ауруларға, зорлық-зомбылыққа және өлімге осал етеді. Әйелдер босқындары жөніндегі комиссия сияқты коммерциялық емес ұйымдар түрлі гуманитарлық дағдарыстардан зардап шеккен әйелдерге көмек көрсетумен айналысады. Әйелдер босқындары жөніндегі комиссияның мәліметінше, гуманитарлық дағдарыстың алғашқы сағаттарында әйелдер мен кішкентай балалар ең көп қауіпке ұшырайды. Мұндай оқиға кезінде агенттіктер мен ұйымдар мәселелерге әртүрлі көзқараспен келеді. Дегенмен, дағдарыстың алғашқы сағаттары мен айларындағы ең маңызды талаптар: босқындар мен ішкі қоныс аударушыларды қауіптен аулақ ұстау, тағам мен денсаулық сақтау, жеке басын анықтау туралы ақпарат сияқты негізгі қажеттіліктерге қол жеткізуді қамтамасыз ету, жыныстық зорлық-зомбылықтың алдын алу және тағы басқалар.
Гуманитарлық дағдарыстардың әлеуметтік-экономикалық нақты жағдайлары
Экономикалық мәселелер гуманитарлық дағдарысқа немесе гуманитарлық дағдарыстар экономикалық құлдырауға алып келуі мүмкін. Егер мұндай жағдай елде гуманитарлық дағдарыстан кейін туындаса, елдің экономикалық ортасында халықтың күнкөрісін қалпына келтіру өте қажет. Әйелдер босқындары жөніндегі комиссияның тізіміндегі маңызды қажеттіліктердің бірі – аймақтың экономикалық тұрақтылығын сақтау үшін білім беру және экономикалық мүмкіндіктер ұсыну. Бұл, көшіп қонғандар мен босқындардың дағдыларын пайдаланып, оларға табыс табуға жағдай жасау арқылы іске асырылады. Егер бұл гуманитарлық дағдарыстың салдары болса, қоғам азаматтық тұрақсыздық пен экономикалық кемшіліктерге тап болар еді, бұл үкіметтің құлауына әкелуі мүмкін. Мұндай жағдай азық-түлік қауіпсіздігінің нашарлауы, ашаршылық, жемқорлық және басқа да мәселелерден туындауы мүмкін. Бұл жағдайдың тікелей салдары – адам құқықтарының бұзылуы, зорлық-зомбылық және жаппай өлтірулер. Эль-Ниньо құбылысы әлемде аштық, көші-қон және денсаулық сақтау саласындағы тәуекелдерді күшейтеді деп күтілуде. Үкіметтер мен БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы сияқты ұйымдар климаттың салдарынан туындаған зиянды азайту үшін алдын ала шаралар қабылдауға және жылдам жауап беруге баса назар аударуда.
Экологиялық және экологиялық әсерлері
Гуманитарлық дағдарыстар, әсіресе торнадо, цунами және жер сілкінісі сияқты табиғи апаттар кезінде, осы оқиғалар зардап шеккен аймақтарға қоршаған ортаға және экологияға әсер етеді. Табиғи апаттардың салдары табиғи ресурстардың айтарлықтай азаюына алып келуі мүмкін, сонымен қатар аймақты болашақ проблемаларға осалдыққа түсіреді. Мысалы, үлкен аумақта орман өрті болса, аймақ ауаның ластануына, шаң бұлттарына, канцерогенді газдардың таралуына және басқа да зиянды факторларға ұшырауы мүмкін. Орманның экологиялық жануарлары, мысалы, мұндай оқиғалардан ауыр зардап көреді. Су тасқыны және цунами сияқты су табиғат апаттары кезінде судың салдарынан кең ауқымды зақымдар болады. Балықтар, кораллдар және басқа да теңіз тіршілігі зардап шегеді, бұл балықшылардың күнкөрісіне де кері әсер етеді. Әлемдік банк мәліметтері бойынша, Таяу Шығыс және Солтүстік Африкада су тапшылығы алаңдатарлық деңгейде. Стокгольмдегі Халықаралық су институты су саясатында шұғыл шаралар қабылдау қажеттігін баса айтады және дағдарысты тиімді басқару үшін шешім қабылдауды орталықтандырмауды ұсынады.
Психикалық денсаулыққа әсері
Гуманитарлық дағдарыстардан зардап шеккен халықта психикалық денсаулықтың нашарлауы қосымша мәселелер тудыруы мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) есебуынша, апаттан зардап шеккен халықтың әр бесінші адамы психикалық денсаулық бұзылысымен күресіп жатқан болуы мүмкін, ал апат жағдайы бұл бұзылысты одан да күшейтуі мүмкін. Бұл есепке жеңіл көңіл сырқырауы және/немесе депрессиядан бастап, екіұштылық және шизофрения сияқты ауыр және созылмалы жағдайлар кіреді.
Психикалық денсаулыққа әсері
Гуманитарлық дағдарыстың стресі зардап шеккен халықта жедел немесе қысқа мерзімдік алаңдаушылықты тудыруы мүмкін. Гуманитарлық дағдарыстар көбінесе адамдарды үйлерінен қуғынға шығарып, олардың ресурстарға қолжетімділігін кесіп тастайды, бұл олардың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілетіне әсер етеді және айқын алаңдаушылық тудырады. Бұл жедел алаңдаушылық гуманитарлық көмек ұйымдары ұсынатын ресурстар арқылы өздерін қамтамасыз етуге халықтың қысқа мерзімдік қабілетіне әсер етуі мүмкін. Қатты стресс бұрыннан бар психикалық денсаулық мәселелерімен күресіп жүрген адамдардың жағдайын нашарлатып, депрессия немесе шизофрения сияқты ауыр жағдайлармен өмір сүруді қиындатады. Бірнеше ірі зерттеулер жүргізілгенімен, гуманитарлық дағдарыстардың психикалық денсаулыққа ұзақ мерзімді әсерін зерттеуде кемшіліктер бар, сондықтан осы бағалаулардың арасында үлкен айырмашылықтар кездеседі. Зерттеулер көрсеткендей, бірінші кезектегі көмек көрсетушілер көбінесе психикалық денсаулыққа назар бөлмейді. Апат зардап шеккендерге ұзаққа созылатын психологиялық әсер етеді. Егер адамдарға апатқа байланысты эмоционалдық тәжірибелерін өңдеуге көмектесуге қолдау көрсетілсе, бұл олардың төзімділігін арттырады, дағдарыс кезінде басқаларға көмектесу қабілетін жақсартады және қоғамдық қатысуын күшейтеді. Эмоционалдық тәжірибелерді ұжымдық түрде өңдеу апаттан кейін ынтымақты арттырады. Осылайша, эмоционалдық тәжірибелердің өзінде бейімделуге қабілеттілік бар, бірақ осы өсу үшін оларды ойлап, өңдеуге мүмкіндік беру қажет.
Тұрақты шешімдер
Гуманитарлық дағдарыстың бір ғана шешімі жоқ. Көбінесе гуманитарлық дағдарыстың басты себебі бірнеше басқа факторлармен тығыз байланысты болады. Сонымен қатар, бір салдар екіншісіне, ал ол үшіншісіне алып келуі мүмкін. Мысалы, су тасқыны болған жағдайда балықтар мен мұхиттың тіршілік әлеміне зиян тиеді, бұл қоршаған ортаға және экологияға әсер етеді. Бұл балықшылардың табысына, демек экономикалық жағдайларына әсер етеді. Осының салдарынан аймақ тұрғындары тамақ көзінен айрылып, теңіз балығын тұтыну мәдениетінен қол үзеді. Бұл әйелдер мен балаларды табыс табу және азық-түлік алу үшін қауіпті жағдайларда жұмыс істеуге мәжбүр етуі мүмкін, бұл әлеуметтік салдарға әкеледі. Көрініп тұрғанындай, бір дағдарыстың көптеген өзара байланысты салдары болуы мүмкін және оған бір ғана шешім табылмайды. Тюфтс университетіндегі Фейнштейн халықаралық орталығы гуманитарлық дағдарыстарға себеп болатын түрлі факторлардың өзара әрекеттесуін түсіну және оларға шешімдер табу үшін жұмыс істейді.
Гуманитарлық дағдарысқа дайындық
Апаттарға дайындық – гуманитарлық төтенше жағдайлардың алдын алуға, оларға жауап беруге және олардан қалпына келтіруге қабілеттілікті арттыру үшін ұлттық және халықаралық деңгейде маңызды. Апаттарға дайындық шараларын материалдық дайындыққа (нормативтерге сәйкес салу, қауіпті аймақтарда салудан аулақ болу, үйлерді нығайту, төтенше жағдайға арналған жиынтықтарды дайындау және т.б.) және мінез-құлық дайындығына (оқыту, ерте ескерту, апаттарға сақтандыру және т.б.) бөлуге болады. Халықаралық қауымдастық апаттарға дайындық қабілетін арттыру үшін басшылық, зерттеу және қаржыландыру бойынша бес маңызды ұйымға ие:
Біріккен Ұлттар Ұйымының Апаттар қаупін азайту жөніндегі кеңсесі (UNDRR): UNDRR Біріккен Ұлттар Ұйымының Апаттар қаупін азайту жөніндегі халықаралық стратегиясын (UNISDR) іске асырады. UNISDR, Апаттар қаупін азайту жөніндегі Бас хатшының арнайы өкілі басқарады, Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесінде апаттар қаупін азайтуды үйлестіру және апаттар қаупін азайту шараларының өзара байланысын қамтамасыз ету үшін орталық нүкте ретінде қызмет етеді. UNISDR жұмысының бір бөлігі – 2015–2030 жылдарға арналған Апаттар қаупін азайту жөніндегі Сендай аясының іске асырылуы. Гуманитарлық істерді үйлестіру жөніндегі кеңсе (OCHA): OCHA – Біріккен Ұлттар Ұйымының кеңсесі, ол төтенше жағдайларға үйлесімді жауап беруді қамтамасыз ету үшін гуманитарлық ұйымдарды біріктіруге жауапты. OCHA басшысы Гуманитарлық істер жөніндегі Бас хатшының орынбасары және Төтенше жағдайларды реттеуші ретінде жұмыс істейді, әлемде гуманитарлық төтенше жағдайларға дайындық және жауап беру туралы хабардарлықты арттыруды қолдайды. 2005 жылы IASC өз Трансформациялық күнтәртібін, гуманитарлық жауаптың тиімділігін арттыруға бағытталған 10 хаттамамен бірге жариялады: болжамдылықты, есеп беруді, жауапкершілікті және серіктестікті арттыру арқылы. 8-хаттама: «Дайындық бойынша ортақ ая» және 9-хаттама: «Төтенше жағдайларға жауап беруге дайындық» елдер мен гуманитарлық ұйымдарға тәуекелді бағалау және дайындық жоспарлау үшін нұсқаулар береді. Сонымен қатар, IASC кластерлік тәсілдің бір бөлігі ретінде жаһандық гуманитарлық кластерлерді де қадағалайды. Жаһандық кластерлер: Гуманитарлық бағдарлама циклында үйлестіруді қамтамасыз ету үшін БҰҰ кластерлік тәсілді құрды. Кластерлер – гуманитарлық ұйымдардың топтары, олардың гуманитарлық секторлардағы іс-қимылдарын үйлестіру бойынша нақты міндеттері бар. Гуманитарлық дағдарыстарға жауапкершілікті БҰҰ-ның жалғыз өкілеттігінен тысқары кеңейту арқылы жүйедегі үйлестіруге қатысатын қатысушылардың саны бір мезгілде артты, бірақ олардың жұмыс деңгейі әртүрлі. Халықаралық үкіметтік емес ұйымдар (Халықаралық ҮЕҰ) халықаралық деңгейде жұмыс істейді, ал үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) ішкі деңгейдегі қызметпен айналысады. ҮЕҰ жалпы алғанда коммерциялық емес құрылымға ие, яғни олар тек қана қауіп төнген және көмекке мұқтаж халықтың игілігі үшін қызмет көрсетеді, қайтарым пайдасын күтпейді. Бұл оларға адам қажеттіліктерін қамтамасыз ету мен адам құқықтарын қорғаудағы ынтымақты күш-жігерге назар аударуға мүмкіндік береді. Сондықтан ұйымдар еріктілердің ортақ көзқарасқа инвестиция салуына байланысты. Олардың жұмысы басқа да салалардың қатысушыларына басқару тәжірибесінен білім беру үшін сарапшы ретінде қызмет етудің алдын алу шараларын қамтиды. Сонымен қатар, олардың жұмысы татуласу мен қақтығыстарға жәрдемдесудің үйлестірілген стратегиялары арқылы ұзақ мерзімді бейбітшілік орнату туралы ортақ көзқарасқа негізделгендіктен, гуманитарлық дағдарысты басқару кластеріндегі өз рөлін тиімді атқаруға тырысады. Мьянмаға тиісті көмек көрсету үшін бірнеше халықаралық ҮЕҰ да қатысты. Олардың көмегі Мьянмадағы ұлттық үкіметпен шектеулі байланыс орнатуға мүмкіндік берді, бірақ басқа жергілікті билік органдарымен тиімді келісімдерге қол жеткізілді, сондай-ақ жергілікті ҮЕҰ-мен және БҰҰ ұйымдарымен байланыс пен ынтымақтастық орнатылды. Алайда, дағдарысқа қатысы бар көптеген қатысушылардың көптігінен ұйымдар тиімді және бір уақытта емес дағдарысты басқаруды қамтамасыз ету үшін қатысушылар арасындағы үйлестіруде қиындықтарға тап болды. ҮЕҰ ұсынған үйлестіру аспектісі мен гуманитарлық дағдарысты басқарудағы оның маңыздылығынан басқа, жеткілікті жауаптарды жүзеге асыру үшін тиімді байланысты ерекшелендіретін тағы бір әлеуетті стратегия бар. ҮЕҰ-ға әртүрлі қатысушылармен жұмыс істеу қажет, егер серіктестіктер арасында үміттер мен мақсаттар бөлінсе, тиімді ынтымақтастыққа қиындықтар тууы мүмкін. Түрлі өзара іс-қимылдағы кедергілерді жою үшін ҮЕҰ тараптар арасында тиімді байланыс орнату үшін үш стратегиялық ортаны пайдалана алады. Біріншіден, «ішкі жұмыс ортасы» ҮЕҰ-мен тығыз жұмыс істейтін әртүрлі ортаны қарастырады, оған ұйымның қызметкерлері мен дағдарысқа ұшыраған аймақтан келген еріктілер кіреді. Екіншіден, «ұйымдар аралық форум». Стратегиялық ойлау, қатысушыларды үйлестіру және әртүрлі ортада тиімді байланыс – ҮЕҰ халықаралық және жергілікті деңгейлерде гуманитарлық дағдарыстарды шешу үшін пайдалана алатын стратегиялар. Әр ұйым мен дағдарыс әртүрлі болғандықтан, гуманитарлық дағдарыстарды басқару үшін мінсіз стратегия жоқ. Оның орнына, стратегиялық ойлау, үйлестіру және байланыс сияқты әдістерді қолдану ұсынылады, бұл нақты жағдайға сәйкес келетін жауапты әзірлеуге және адам қажеттіліктерін қамтамасыз етуге және адам құқықтарын қорғауға мүмкіндік береді.