Кіріспе
1836-1839 жылдар аралығында Оңтүстік Американың батысындағы мемлекет. Перу-Боливия Конфедерациясы (lang es) – 1836 және 1839 жылдар аралығында Оңтүстік Америкада болған, қысқа ғұмырлы мемлекет. Бұл ел үш штаттан тұратын еркін конфедерация болды: Солтүстік Перу және Оңтүстік Перу – 1834 және 1835-1836 жылдардағы азамат соғыстарының нәтижесінде Перу Республикасының бөлінуінен туындаған штаттар, сондай-ақ Боливия штаты. Конфедерацияның географиялық шекаралары уақыт өте келе өзгеріп отырды, Боливия 1838 жылы Аргентинаның солтүстігіндегі даулы территорияларды басып алып, құрамына қосты. Бұған қоса, Боливия президенті болған кезінде, 1836 жылы Жоғарғы қорғаушы лауазымын алған маршал Андрес де Санта Круздың басқаруындағы Икича сияқты, де-факто тәуелді жергілікті территориялар да болды. Оның институционалдық құрылысы 1837 жылғы 1 мамырда «Такна келісімімен» қалыптасса, де-факто құрылуы 1836 жылғы 28 қазанда басталды.
The Peru–Bolivian Confederation (lang es) was a short lived state that existed in South America between 1836 and 1839. The country was a loose confederation made up of three states: North Peru and South Peru—states that arose from the division of the Peruvian Republic due to the civil wars of 1834 and 1835 to 1836—as well as the Bolivian State. The geographical limits of the Confederation varied over time, with Bolivia occupying and incorporating the disputed territories in northern Argentina in 1838. It also possessed de facto autonomous indigenous territories, such as Iquicha, all under the supreme command of Marshal Andrés de Santa Cruz, who assumed the position of Supreme Protector in 1836, while he was president of Bolivia. Although its institutional creation arose on May 1, 1837, with the Pacto de Tacna, its de facto establishment dated from October 28, 1836
Өмірбаян
19 ғасырдың басында Симон Боливар ұлы ұлт құру идеясын қабылдады, бұл идея Андрес де Санта Крузбен бірдей уақытта туды, ол Перу мен Боливияны бір елге біріктіруді жоспарлады, соңғысы бұрын Жоғарғы Перу деп белгілі болған. Екі елді біріктіру идеясы Перудағы Франсиско Ксавье де Луна Писарро, Агустин Гамара және тағы басқалары сияқты бірнеше беделді саяси лидерлердің ортақ көзқарасы болды, олар екі Перуді қайта біріктіруге ұмтылыс жасады, бірақ "одақ" формасы бойынша келіспеді: конфедерация немесе толық бірігу. Бұл екі мемлекеттің бірігуіне себеп болған маңызды фактор – екі аймақ арасындағы тарихи байланыстар, тіпті тәуелсіздік алғаннан кейін де. 1835 жылы саяси тұрақсыздық пен төңкерістен кейін, жаңадан сайланған президент Фелипе Сантьяго Салавери мен конституциялық президент Луис Хосе де Орбегосо арасында азаматтық соғыс басталды, Орбегосо Боливия президенті Андрес де Санта Крузға Перу шекарасы арқылы әскерін жіберуге рұқсат берді. 1836 жылы соңғысының жеңісінен кейін, Конфедерация құруға жол ашу үшін көп ұзамай құрылтайлар шақырылды.
Кіріспе
Конфедерацияның үш құрылтайшы мемлекетінің әрқайсысында – Хуаура (Солтүстік Перу), Сикуани (Оңтүстік Перу) және (Боливия) қалаларында екі құрылтайшы конгресс құрылды. Дер кезінде үш мемлекеттің өкілдері Перу-Боливия Конфедерациясының одақ шартын мүмкіндігінше ертерек ратификациялауға уәде берді. Сикуани ассамблеясы 1836 жылдың 16 наурызында шақырылып, 22 наурызда жұмысын аяқтады. Оған Аякучо, Арекипа, Куско, Пуно және Такна қалаларының өкілдері қатысты. 10 сәуірде Орбегосо жарлық арқылы Оңтүстік Перуді тәуелсіз мемлекет деп мойындады, ал 24 тамызда Кускода Жоғарғы сот орнатылды. Ассамблея елдің туын және валютасын да қабылдады. (Қазіргі Солтүстік) Перудің туын көтеруге тыйым салынды және айыппұл белгіленді. Хуаура ассамблеясы 1836 жылдың 3-24 тамызы аралығында өтті, оған Ла Либертад, Лима, Хуайлас, Майнас және Жунин қалаларының өкілдері қатысты. 11 тамызда сол кездегі президент Орбегосо конституцияны жариялап, Солтүстік Перуді ресми түрде құрды және 15 тамызда жеңіспен Лимаға кірген Санта-Крузды мемлекеттің Жоғарғы қорғаушысы етіп тағайындады. Орбегосо отставкаға кететінін мәлімдеді, бірақ ассамблея оны қабылдамады және оны уақытша президент етіп бекітті. Ассамблея елдің жаңа әкімшілік-аумақтық бөлінісін де құрды. Жаңа оңтүстік көршісінен айырмашылығы, Солтүстік Перу өзінің алдыңғы мемлекетінің ұлттық символдары мен атрибуттарын сақтап қалды. Боливияда бұрын, 1836 жылдың 21 маусымында Congreso de Tapacarí-дің арнайы отырысы өткізілді, ол Санта-Крузға Боливияның 1835 жылғы 22 шілдедегі заңымен бекітілген конфедерация жобасын аяқтауға уәкілеттік берді. Осы шаралар кезінде Санта-Круз Франция королінің сыйлаған Құрмет легионының үлкен офицерінің дипломын және белгісін алды. Ол сондай-ақ Папа Григорий XVI-дан хат және Папаның өзі бата берген медальмен бірге розарий алды.
Саяси тұрақсыздық пен соғыстар
Орбегосо сияқты, Санта-Круздың да көптеген қарсыластары мен жаулары болды. Олар Перудің республикалық тарихының алғашқы жылдарында жиі болған каудильо қақтығыстарының нәтижесінде туған. Олардың арасында сол кезде Чилиде жер аударылған Агустин Гамара мен Рамон Кастилья сияқты ықпалды тұлғалар болды. Конфедерация құрылғаннан кейін Кальяо мен Вальпараисо порттары арасындағы бәсекелестік күшейді. Екі мемлекет арасында тарифтік соғыс басталып, Орбегосо Рамон Фрейренің Диего Порталеске қарсы сәтсіз жорылысын қолдады. Чили Конгресі 1836 жылдың 26 желтоқсанында Санта-Круздың Перудегі билігі заңсыз екенін және оның ықпалы басқа Оңтүстік Америка елдерінің тұтастығына қауіп төндіретінін айтып, соғыс жариялауға келісім берді. Бұл Орбегосоның Фрейренің Чилиге басып кіру әрекетін, әсіресе Порталеске жасалған қастандықты қолдауы арқылы көрінді. Аргентина мен Боливия арасындағы Тариха аумағына қатысты аумақтық дау ушықты, Боливия аумақты басып алып, аннексиялады. Содан кейін Хуан Мануэль де Росас 1837 жылдың 19 мамырында Санта-Крузды унитарлық партияның жақтастарын баптауда айыптап, Конфедерацияға соғыс жариялады. Айыптаулар расталды, өйткені Санта-Круз эмигранттарды қаржылық тұрғыдан қолдаған. Порталес Квиллотадағы бүлік салдарынан Вальпараисода қаза тауып, Оңтүстік Перуға жорық жасауға дайындық басталды. Осылайша, бірінші «Қайта орнату экспедициясы» 1837 жылдың 15 қыркүйегінде Вальпараисодан шығып, Куилкаға жетіп, 12 қазанда Арекипаны басып алды және 17 қазанда жергілікті үкімет құрды. Конфедерацияның теңіз күштері 14 қарашада Хуан Фернандес аралдарын басып алды. 17 қарашада чилиліктер перулік әскерлермен қоршалып алынғаннан кейін Мануэль Бланко Энкалада Ұлыбританияның кепілдігімен Паукарпата шартына қол қойды. Бұл шарт бойынша алты күннен кейін оккупация тоқтатылып, Чили басып алған перулік кемелер қайтарылды. Бланко Энкаладаның әскері Вальпараисоға келгеннен кейін оған қарсы наразылық акциялары өтті және Чили үкіметі Паукарпата шартын мойынламады. 1838 жылдың 19 шілдесінде Перуға аттанған Мануэль Булнес басқаратын екінші экспедиция ұйымдастырылды.
Тарату
Сол уақытта Солтүстік Перу 30 шілдеде Конфедерациядан бөлініп шықты, бірақ 21 тамыздағы Портада-де-Гиас шайқасында Біріккен қалпына келтіру армиясы шабуыл жасап, жеңілді. Осы кезде Каллаодағы Конфедерация әскерлері сол армиямен қоршауға алынды. Осы уақыт ішінде Конфедерацияның тұрақтылығы құлдырап, қыркүйек айына қарай Перу (яғни Солтүстік және Оңтүстік Перу) бір уақытта жеті түрлі президенттің заңды билігінде болды: Жоғарғы қорғаушы Санта-Круз; қалпына келтіруші президент Гамара; сепаратистік Солтүстік Перу мемлекетінің басшысы Орбегосо; Санта-Круз тағайындаған Орбегосоның орнын басқан Хосе де ла Рива Агуэро; Оңтүстік Перу президенті Пьо де Тристан; солтүстікте Доминго Нието; және Уайлас аймағында Хуан Франсиско де Видал. Санта-Круз 10 қарашада Лиманы басып алып, Каллаодағы қоршауды тоқтатты, бірақ қалпына келтірушілердің орналасқан жеріне, солтүстікке қарай аттанды. Ол 1839 жылғы 20 қаңтарда Юнгай шайқасында жеңілді, осылайша Конфедерация таратылды, ал Гамарра 25 тамызда оның таратылуын жариялады. Конфедерацияның жеңілісі Санта-Круздың Гуаякильге (Эквадор), содан кейін Чилиге, және ақырында Еуропаға жер аударылуына әкелді, ол сол жерде қайтыс болды. Конфедерация жеңілгеннен кейін Антонио Хуачака сияқты адал жақтастар жаңа перулік үкіметке қарсы күресін жалғастырды, бірақ 1839 жылдың қарашасында олар да жеңілді.
Сыртқы қатынастар
Боливия Тариханың даулы аумағын басып алып, оған қосылғаннан кейін, Аргентина 1837 жылғы 19 мамырда Конфедерацияға соғыс жариялады. Соғыс аяқталғаннан кейін Аргентина Боливияның жаңа мемлекетімен аумақтар туралы келіссөздер жүргізді, және Тария ақырында Боливияда қалды. : Бразилиялық дипломат Дуарте да Понте Рибейро 1829 жылы Перудегі Бразилияның уәкілдік еткен шаруашылық кеңесшісі болып тағайындалды және 1836 жылы Конфедерация құрылғаннан кейін қызметін жалғастырды. Мемлекет тарағаннан кейін ол Перудегі өкіл болып қалды, 1841 жылы шекара шартына қол қойды. Морасан мен Андрес де Санта-Крус саяси жағдайларға байланысты ешқашан кездеспеді. 🏴 Чили: Конфедерация құрылғаннан кейін қарым-қатынастар тез нашарлады, себебі Чили Оңтүстік Тынық мұхитындағы саудадағы үстемдігін сақтағысы келді. Перудың сәтсіз теңіз шабуылына қолдау көрсетуі 1836 жылы соғыс жариялауға әкелді, нәтижесінде Чили қолдауымен Оңтүстік Перуға теңіз шабуылы жасалды, осы арқылы 1837 жылғы Паукарпата шарты арқылы қарым-қатынастар қайта орнатылды. 🏴 Эквадор: Эквадордың сол кездегі президенті Висенте Рокафуэрте, Чилидің Эквадорды қақтығысқа қосылуға бірнеше рет тырысқанына қарамастан бейтарап позиция сақтады, оның орнына делдал болуды ұсынды. Дегенмен, Гуаякильдегі консул Ж. П. Рольданның мәлімдемесіне сәйкес, Хуан Хосе Флоресті қолдаушылар Чилидің соғыс күштеріне қосылуға құлшынды. Санта-Круз үкіметі Эквадорға жағдай жасап, Жаухаға бүлікшілердің көшбасшылары Хосе Мария Урвина мен Хуан Отамендиді жіберді, сондай-ақ бүлікші эквадорлықтарды Сьерраға жіберді. Эквадор Конфедерацияның үш мүшесімен шартқа қол қойды, бірақ 1837 жылы Флорес әсерімен Эквадор Конгресі оны жойды. Конфедерация таратылғаннан кейін, Гуаякильдегі консулдығы Перудің жаңа үкіметіне берілді. : Мануэль Орибе мен Андрес де Санта-Крус саяси жағдайларға байланысты ешқашан кездеспеді.
: Morazán and Andrés de Santa Cruz never met, due to political circumstances. 🏴 Chile Chile: relations soured quickly after the establishment of the Confederation as Chile wanted to maintain its hegemony over trade in the South Pacific. Peruvian support for a failed naval invasion led to the declaration of war in 1836, which led to a Chilean backed naval invasion in South Peru, through which relations were reestablished via the 1837 Treaty of Paucarpata. 🏴 Ecuador Ecuador: Vicente Rocafuerte, then president of Ecuador, presented a neutral position despite repeated attempts by Chile to get Ecuador to join the conflict, offering instead to act as a mediator. Despite this, according to J. P. Roldán, then Consul in Guayaquil, supporters of Juan José Flores were eager to join Chile in its war effort. Santa Cruz's government favoured Ecuador by sending subversive leaders José María Urvina and Juan Otamendi to Jauja, as well as interning subversive Ecuadorians to the Sierra. Ecuador had signed a treaty with the three member states of the Confederation, which was annulled by the Ecuadorian Congress in 1837 under Flores' influence. When the Confederation ceased to exist, its consulate in Guayaquil was transferred to the new Peruvian government. : Manuel Oribe and Andrés de Santa Cruz never met due to political circumstances.