Кіріспе

Оңтүстік Америка елдерінің азат етушісі (1783–1830)

Симон Хосе Антонио де ла Сантисима Тринидад Боливар Паласиос Понте и Бланко; ол 1826 жылдың 1 қаңтарында Перуға аттанды. Боливар 10 ақпанда Лимаға келді және 12 мамырда Боливия конституциясының жобасын Сукреге жіберді. Аталған конституция 1826 жылдың шілдесінде Боливия конгресінде түзетулермен бекітілді. Боливардың билігіне және оның әскерлерінің болуына наразы болған Перу элитасы да 16 тамызда Боливардың конституциясының өзгертілген нұсқасын қабылдауға көндірілді. Венесуэлада Паэс Сантандерге қарсы бүлік көтерді, ал Панамада Боливар ұйымдастырған Америка елдерінің конгресі оның қатысуынсыз өтті және жарты шардағы ескі жағдайды өзгертпеді. 3 қыркүйекте Колумбияға оралу туралы өтінішке жауап ретінде Боливар Перуді тастап, оны боливиялық генерал Андрес де Санта Круз басқаратын үкіметтік кеңеске қалдырды.

Соңғы жылдары: 18261830

Боливар 1826 жылдың 13 қыркүйегінде Гуаякильге келді және Гуаякиль мен Кито халқынан Сантандердің басқаруына қатысты шағымдарды естіді, олар оны диктатор деп жариялады. Эквадордан солтүстікке қарай сапар шеккенде, ол тағы да көп шағымдар естіді, азаматтық және әскери шенеуніктерді жоғары лауазымдарға тағайындады және түрме жазаларын жеңілдетті. Боготаға жақындағанда Боливарды Сантандер қарсы алды, ол Паэспен қақтығыста Боливарды өз жағына тартуды үміттенеді. Сантандер Боливардың қайтадан билікке оралуы және Колумбияда Боливия конституциясының нұсқасын бекітуге тырысуына ашуланса да, олар келісіп, Боливар Колумбия президенті лауазымын қайта иеленетініне уағдаласты; конгресс оларды 1827 жылдың 2 қаңтарынан бастап төрт жылдық екінші мерзімге қайта сайлады. Боливар 1826 жылдың 14 қарашасында Боготаға келді. 25 қарашада Боливар Сантандер ұсынған әскермен Боготадан аттанып, 31 желтоқсанда Пуэрто-Кабельоға жетті, онда Паэс пен оның жақтастарына өзінің билігіне бағынса, жалпы кешірім жариялады. Паэс қабылдады, ал 1827 жылдың қаңтарында Боливар Паэстің Венесуэладағы әскери билігін растады және онымен бірге Каракасқа кірді, бұл оның оралуы мен кешірімге қуанышпен толы қарсы алу болды. Осы кешірім мен Сантандердің Колумбия қаржысын басқаруына қатысты дау-дамайлар Боливар мен Сантандер арасында 1827 жылы ашық жаулыққа ұласқан жарылысқа әкеп соқты. 1827 жылдың ақпанында Боливар Колумбия президенті лауазымынан кету туралы өтініш білдірді, бірақ конгресс оны қабылдамады. Сонымен қатар, Лимадағы колумбиялық әскерлер көтеріліс жасап, венесуэлалық офицерлерін тұтқындады және 1827 жылдың қыркүйегіне дейін Гуаякилді басып алды, бұл Перудегі Боливардың қарсыластарына оны президенттік лауазымнан шеттетуге және оның конституциясын жоюға мүмкіндік берді. Боливар 1827 жылдың шілдесінде Боготаға оралу үшін Венесуэладан кетіп қалды. Ол 10 қыркүйекте Картахенада жиналған әскерімен келді және 1828 жылдың басында Колумбия конституциясын өзгерту үшін Оканья қаласында жаңа конгресс шақыруды қамтамасыз етті. Бұл конгресске сайлау 1827 жылдың қараша айында өтті және Боливар сайлауға жеке әсер ететіндей болмас үшін үгіт жүргізуден бас тартқандықтан, оның саяси қарсыластарына өте қолайлы болды. 1828 жылдың қаңтарында Боливарға Боготада Саэнс қосылды, бірақ 1828 жылдың 16 наурызында Испания қолдаған Венесуэладағы көтеріліс туралы хабардар болғаннан кейін ол астанадан кетіп қалды. Көтеріліс ол келгенге дейін басылғандықтан, Боливар өзінің назарын Жаңа Гранада адмиралы және Сантандердің жақтасы Хосе Пруденсио Падильяның Картахенаны басып алуына аударды. Падильяның көтерілісі Боливар келгенге дейін басылды, ол Боготада тұтқындалды және түрмеге қамалды. 9 сәуірде Оканья конвенциясы ашылғанда Боливар Букарамангада орналасып, оның жұмысын көмекшілері арқылы бақылады. Конвенция федералистік жүйені қабылдауы мүмкін болды. Бұған жол бермеу үшін 1828 жылдың 11 маусымында Боливардың одақтастары іс тастап, конвенцияны кворумсыз қалдырды. Екі күннен кейін Боливарға адал және Жаңа Гранаданың губернаторы Педро Алькантара Эрран қала элитасының Оканья конвенциясын айыптаған және Боливарды Колумбияда абсолюттік билікті қабылдауға шақырған кездесуін ұйымдастырды. Боливар 24 маусымда Боготаға оралды және 27 тамызда Колумбияның «президент-босқаршысы» ретінде жоғарғы билікті қабылдады, вице-президент лауазымын жойды және Сантандерді Вашингтонға дипломатиялық қызметке тағайындады. 1828 жылдың 25 қыркүйегінде Сантандердің хатшысын қоса алған жас либералдар тобы Боливарды өлтіруге және оның үкіметін құлатуға тырысты. Саэнс бұл әрекеттің алдын алды, Боливарға қашуға уақыт берді, өйткені өлтірушілер Сан-Карлос сарайына кірді, ал Колумбия армиясы оларды тоқтатып қалды. Боливар түнде көпірдің астында жасырынды, бірақ оны өз режиміне адал әскерлер құтқарып алды. Осы төңкеріс әрекетінен кейін Сантандер мен оның серіктестері тұтқындалды. Депрессияға түсіп, ауырған Боливар саясаттан кетуді және заговоршыларды кешіруді ойлады, бірақ оның офицерлері оны бұған көндірмеді. Падилья, төңкеріс әрекетіне қатысы болмаса да, бұрынғы көтерілісі үшін опасыздық жасады деп танылды; Боливар заговор үшін жауапты деп санайтын Сантандер кешірілді, бірақ Колумбиядан жер аударылды. 1828 жылдың желтоқсанында Боливар Перудің Боливияға араласуына, Эквадорды басып алуына және Хосе Мария Обандо басқарған Попайан мен Пастодағы көтеріліске жауап беру үшін Боготадан кетіп қалды. Ол Колумбияны басқару үшін Урданета басқарған министрлер кеңесін қалдырды және жаңа конституция жасау үшін 1830 жылдың қаңтарында конгресс шақырылатынын жариялады. 1829 жыл бойы Обандо Боливардың нұсқауымен қаңтарда колумбиялық генерал Хосе Мария Кордовадан жеңіліске ұшырады және кейін кешірілді, ал Сукре мен венесуэлалық генерал Хуан Хосе Флорес ақпан айында Тарки шайқасында перуліктерді жеңіп, шілдеде бейбіт келісімге және қыркүйекте Гуаякиль келісіміне әкелді. Боливар кеткен кезде Урданета мен министрлер кеңесі Франция елшілерімен Боливар қайтыс болғанда Колумбияның королі болу үшін Бурбон үйінің мүшесін тағайындауды жоспарлады. Бұл жоспар кеңінен ұнамады және Кордованы 1829 жылдың қазанында Боливардың көмекшісі Даниэль Флоренс О’Лири басып тастаған көтеріліске итермеледі. Қарашада Боливар кеңеске жоспарлауды тоқтатуға бұйрық берді; олардың орнына олар отставкаға шықты. Боливардың қазан айында жариялаған айналым хатымен ынталандырылған венесуэлалықтар Колумбиядан бөлінуге дауыс берді. 1830 жылдың 15 қаңтарында Боливар Боготаға келді және 20 қаңтарда қалада Адмирабель Конгресі шақырылды. Боливар президенттік лауазымнан кету туралы өтінішін ұсынды, бірақ конгресс оны 27 сәуірге дейін қабылдамады, Жаңа Гранада саясатшысы Доминго Кайседо уақытша президент болып тағайындалғаннан кейін.

Өлім және жерлеу

Боливар өзінің мансабында байлығын жоғалтып немесе сарп еткендіктен, қалған мүлкінің көп бөлігін сатып, 1830 жылғы 8 мамырда Боготадан кетіп қалды. Ол Магдалена өзенімен Картахенаға дейін сапар шегіп, маусым айының соңында Англияға кеме күту үшін жетті. 1 шілдеде Боливарға Сукренің Квитоға жолда келе жатқанда Пасто маңында қаза тапқаны туралы хабарланды. Ол Флореске Сукренің құнын өтеуін сұрап хат жазды. Қыркүйекте Урданета Боготада консервативті үкімет құрып, Боливарды қайта оралуға шақырды, бірақ ол бас тартты. Денсаулығы нашарлағандықтан және кеме келмегендіктен, Боливардың қызметкерлері оны қазан айында Барранкильяға, содан кейін аймақтағы испан жер иесінің шақыруымен Санта-Марта маңындағы Сан-Педро-Алехандрино квинтасына көшірді. 1830 жылғы 17 желтоқсанда Боливар 47 жасында туберкулезден қайтыс болды. Боливардың қарызға алынған көйлек киген денесі 1830 жылғы 20 желтоқсанда Санта-Марта соборының базиликасына жерленді. 1842 жылы Паэс Боливардың сүйегін елге қайтаруды қамтамасыз етті, олар Каракас қаласынан шерумен өтіп, желтоқсан айында әйелі мен ата-анасымен бірге соборға қойылды; Боливардың жүрегі Санта-Мартада қалды. Оның сүйегі 1876 жылғы қазан айында Венесуэланың Ұлттық пантеонына қайтадан көшірілді. Боливардың өлімі Венесуэланың Біріккен социалистік партиясы тарапынан ұсынылған арнайы теориялардың тақырыбы болды. 2008 жылғы қаңтарда президент Уго Чавес Боливарды «Жаңа Гранада сатқындары» улағандығы туралы мәлімдемесін тексеру үшін комиссия құрды. Комиссия Боливардың сүйегін 2010 жылғы 16 шілдеде эксгумациядан өткізді. 2011 жылғы 26 шілдеде жарияланған нәтижелер шешімсіз болды; Венесуэланың вице-президенті Элиас Хауа комиссия Чавестің мәлімдемесін дәлелдей алмағанын мәлімдеді. Чавес Боливарды мырышпен улап өлтіргенін жалғастырып айтты, бұл туралы инфекциялық аурулар маманы Пол Аувертердің мақаласында жазылған. Чавестің сөзінен кейін Аувертер Боливардың ауруларын емдеу үшін ішкен дәрі-дәрмектерінен мырыш келген болуы мүмкін деп мәлімдеді.

Жеке сенімдер

Боливардың жеке көзқарастары либералдық және республикалық болды, олар классикалық және ағартушылық философиямен қалыптасты; оның сүйікті авторларының ішінде Гоббс, Спиноза, Барон д’Гольбах, Юм, Монтескье және Руссо болды. Руссоның шәкірті Симон Родригестің тәрбиесі Боливардың сенімдерінің негізі ретінде дәстүрлі түрде қарастырылады. Боливардың зияткерлік дамуы үшін 1804-1806 жылдар аралығында Парижде және 1810 жылы Лондонда болған сапарлары да маңызды болды. Боливар ағылшын сүйгіш болды және Латын Америкасының тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін британдықтардың көмегін іздеді. Боливардың діни сенімдерінің деңгейі талқыланып жүр, өйткені Боливар католик шіркеуінің әлеуметтік беделіне және тәуелсіздік соғыстары кезіндегі монархиялық бейімділігіне наразы болды, бірақ ол шіркеуді таратудың орнына, өзі құрған республикалардың игілігі үшін оның әлеуметтік беделін пайдалануға тырысты. Саяси мансабының барысында Боливар Латын Америкасында либералдық демократия құру және аймақтың Атлант әлеміндегі орнымен айналысты. 1820 жылдарға қарай, оның мақсаты испан Америкасында Латын Америкасы республикаларының федерациясын құру болды, олардың әрқайсысы күшті атқарушы билікпен және британдық конституция үлгісіндегі конституциямен басқарылатын еді. Монтескьеден шабыттанған Боливар, үкімет өзінің аймағы мен халқының қажеттіліктері мен сипаттамасына сәйкес болуы керек деп сенді; Картахена манифестінде Боливар АҚШ-тағы федерализм "үлгілі" үкімет екенін, бірақ испандық Америкада жұмыс істемейтінін айтты, себебі испан империализмі испандықтарды федерализмге дайын емес деп санайды. Боливар Колумбияны тегін, мемлекеттік білім беру арқылы либералдық демократияға дайындауды көздеді. 1820 жылдары Боливар көңілі тоқырап, авторитарлыққа ұмтыла бастады, содан кейін 1830 жылы Флоресқа: "Революцияға қызмет еткендердің бәрі теңізді жыртыпты" деді.

Мұра

Боливар Латын Америкасының ең маңызды тұлғасына айналды. Венесуэла және Боливияның валюталары – боливар және боливиано – Боливардың құрметіне аталған. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Боливар Латын Америкасының Джордж Вашингтоны ретінде танымал. Ол әлем бойынша әдебиетте, қоғамдық ескерткіштерде және тарихнамада мәңгі есте қалды, ал қалалардың, провинциялардың және басқа да адамдардың аттарында оның құрметі көрсетілді. Санта-Мартаның жанындағы Квинта Боливарға арналған мұражай ретінде сақталған, ал ол туған үйі 1921 жылғы 5 шілдеде мұражай және оның құжаттарының архиві ретінде ашылды. 1978 жылы ЮНЕСКО «Симон Боливардың идеалдарына сәйкес ерекше еңбегі үшін» Халықаралық Симон Боливар сыйлығын тағайындады. Боливар туралы алғашқы тарихи бағалаулар көбінесе оның соғыс жүргізу тактикасын, Пиарды өлімге кесуін, Мирандаға жасаған сатқындығын және авторитаризмді сынаудан тұрды. Осы және басқа да сын-ескертпелер Боливар туралы зерттеулерде сақталды. Алайда, 1842 жылдан бастап Венесуэлада Боливарға деген пікірлер күрт жақсарды және ғалымдардың пікірінше, «Боливар культі» деп аталатын құбылысқа айналды, оны Венесуэла мемлекетінің келесі басшылары жетекшілік етті. 1998 жылы Боливардың бейнесін мемлекеттік жобалар мен бастамаларда кеңінен пайдаланған президент Уго Чавес Венесуэланың ресми атауын Венесуэла Боливар Республикасы деп өзгертті. Колумбияда Боливарға адалдық немесе қарсылық Консервативтік және Либералдық партиялардың негізін құрады. Боливар Колумбиядағы мәдени әсерін сақтап қалды, сондықтан 1974 жылы 19 сәуір қозғалысы, кейіннен Симон Боливар партизандық үйлестіру кеңесі деп аталған одаққа қосылған бүлікші солшыл топ, Боливарға тиесілі деген семсерді оның Боготадағы резиденциясынан ұрлады.