Кіріспе

Венесуэла президенті

Хосе Антонио Паэз Эррера (13 маусым 1790 – 6 мамыр 1873) – Венесуэланың тәуелсіздік соғысы кезінде Симон Боливар үшін испан тәжіне қарсы күрескен Венесуэла басшысы. Кейін ол Венесуэланың Ұлы Колумбиядан тәуелсіздігіне жетекшілік етті. Ел Ұлы Колумбиядан тәуелсіздік алғаннан кейін келесі екі онжылдық бойы елдің саясатына басымдық танытты, Венесуэла президенті (1830–1835; 1839–1843; 1861–1863) қызметін атқарды немесе қуыршақ президенттердің артындағы күш болды. Ол 19 ғасырдағы Оңтүстік Америка каудильосының көрнекті мысалы саналады. Өмірінің эмиграцияда өткен жылдары Буэнос-Айрес және Нью-Йорк қалаларында тұрды және 1873 жылы соңғысында қайтыс болды.

Ерте өмір

Паэз Венесуэла генерал-капитаны, Испания империясының бір бөлігі болған Португеза штатындағы Курпа қаласында (қазіргі Акаригуаның бөлігі) дүниеге келген. Оның әжесі, Луиза Антония де Мендоса и Мота, Луис Родригес де Мендосаның қызы, Икод-де-лос-Винос, Тенерифе (Канар аралдары) тумасы. Ол қарапайым отбасында өскен, әкесі колониялық үкіметте төменгі лауазымды қызметкер болған. Оның анасы Мария Виоланте Эррера, Лараның Кибор қаласында, неміс Велсер қоныс аударушыларының ұрпақтарынан бірі ретінде дүниеге келген. Оны "La Catira de los ojos azules" ("көк көзді сары шашты") деп лақап атаған ( "catira" сөзі "catire" сөзінің әйел түрі, бұл венесуэлалық сленгте "сары шашты" деген мағынаны білдіреді). Бала кезінде ол құл сияқты жұмыс істеуге мәжбүр болды. 20 жасқа келгенде Паэз үйленді және мал саудасымен айналысып, күнкөрісін тапты. 1810 жылдың соңында ол бұрынғы жұмыс берушісі басқарған кавалерия эскадрильясына қосылды, ол отаршыл үкіметке қарсы күресу үшін құрылған. 1813 жылы ол өз эскадрильясын құру және басқару ниетімен эскадрильясынан рұхсат алды, содан кейін Батыс Республикалық Армияға сержант шенімен қосылды. Паэздің тартымды мінезі оны танығандардың арасында өте жақсы көретін. Ол сонымен қатар атқа міну шеберлігімен және дене күшімен де құрметке ие болды.

Ұрыстар

Паез, жан-тәнімен жауынгер, жыл сайын бірнеше рет жауынгерлік қақтығыстарда жеңіске жетіп, өзінің қарақшылар тобымен (льянерос) патшалықтарға қарсы күресті. Ол "El Centauro de los Llanos" (Алаңдардың кентавры) және "El León de Payara" (Пайараның арыстаны) немесе (Апураның арыстаны) деген лақап аттармен танылды. Паез жазықтардағы соғысқа жетекшілік етіп тұрғанда, Симон Боливар елдің шығыс бөлігімен айналысып жатты. 1818 жылдың басында екеуі күш-жігерлерін үйлестіру үшін кездесті. Олар Пабло Морильоға қарсы күресу үшін күштерін біріктірді. Бұл науқанда Паез және оның елу адамы аллигаторлар мекендейтін Апуре өзенін ат үстінде кесіп өтіп, 14 жау қайығын басып алды – бұл ат әскерінің теңіз күштерін жеңген сирек жағдай болды. Біраз уақыттан кейін Паезге батыс жазықтарына оралуға бұйрық берілді, онда ол испандықтардан Апуредегі Сан-Фернандо қаласын жаулап алды. Паез жеке басқарған алты ірі шайқастың бәрінде жеңіске жетті, ең атақтысы Лас-Кесерас-дель-Медио шайқасы болды. 1820 жылдың соңында испан командирімен қарулы келісімге қол қойылды және жаулық әрекеттер уақытша тоқтатылды. Алайда, жағдайдың өршуі келісімді сақтауды қиындатты және осыған байланысты, 1821 жылдың 28 сәуірінде оның күші жойылды деп келісілді. Венесуэла армиясының бес негізгі күш тобы орталық аймаққа қарай қозғала бастады. Бірі біріне қосылып, біртұтас топ құру мақсатымен, ал екіншілері сол аймаққа жақындап келе жатқан роялистердің басқа алыс аймақтардан күшін күшейтуіне жол бермеу үшін аймаққа жақындауды күзету үшін. 1821 жылдың маусым айының басында 6500 адамнан тұратын республикалық армия үш дивизияға бөлінді. 2500 адамнан тұратын 1-дивизия Паездің басқаруында болды және екі батальоннан: Bravos de Apure (Апура батырлары) және Cazadores Britanicos (Британдық аңшылар немесе көбінесе ағылшын тілінде британдық легиондар деп аударылады) және жеті ат әскері полкінен құралды. 20 маусымға қарай барлық үш республикалық дивизия әр түрлі бағыттардан Карабобо жазығына жиналды. Роялистер орталық және оңтүстік бөліктерде жақсы бекініп алғандықтан, 21 маусым күні таңертең Паезге қосымша ат әскері полкіне басшылық ету және оны өзінің дивизиясымен бірге солтүстік жағындағы төбелер арқылы жазыққа алып барып, испандықтарға қарсы шабуыл жасау бұйрығы берілді, ал 2-дивизия Паездің артында, ал 3-дивизия орталықта жаумен күресуді күтіп, қорғаныс позициясында қалатын болды. Паездің жасағының қозғалысын көрген испан командирі Мигель де ла Торре өзінің элиталық батальонының бірі, Бургосқа, солтүстік фланкті нығайтуға және қорғауға бұйрық берді. Бастапқыда испандықтар "Бравос де Апуре" батальонына соншалықты қарсылық көрсетті, олар екі рет кері шегінуге мәжбүр болды. Паез өзінің Cazadores Britanicos-ын Браволарға көмектесуге жіберді және олар испандықтарға қарсы күресті, енді олар екі қосымша батальонмен нығайтылған. Ұрыс күшейген сайын де ла Торре солтүстікке көбірек әскер жіберді. Паез ат әскерін солтүстікке қарай испандықтарды қоршап, арттарынан жазыққа түсу үшін жіберді. Осы сәтте испандықтармен шайқас олардың пайдасына бұрылып, олар үмітсіздікке беріліп, күшін күшейтуге тырысты. Сол уақытта Паездің адамдары жерді басып алып, испандықтардың барлық жағынан құлауына жақын болды. Солтүстіктегі шайқасқа қосылып, күшін күшейтуге тиіс испан батальондарының кейбіреулері өздерінің жолдастарының жағдайын көрген соң, бұйрыққа бағынбай, кері шегінуді шешті. Республикашылдардың жеңіске жетіп жатқаны анық болғандықтан, басқа дивизиялар да алға жылжи бастады, бірақ қазірдің өзінде жұмыстың басым бөлігін Паез және оның адамдары орындаған болатын. Карабобо шайқасымен Венесуэладағы испан армиясының әскери тағдыры шешілді. Жеңіске Паез жетті. Боливар оны сол жерде республикалық армияның генерал-бас штабына тағайындады. Шайқаста испандықтар өздерінің 65% -тан астам әскерін жоғалтты; аман қалғандар Пуэрто-Кабельо қамалына синып қалды. 1823 жылы Паез және оның адамдары оны басып алғанға дейін бұл Венесуэла аумағындағы соңғы испан бекінісі болды.

Саясат, Ла Косиата

Карабобо шайқасынан кейін Паэс Каракас және Баринас провинцияларының бас қолбасшысы болып тағайындалды (ол кезде олар маңызды Каракас, Баркисимето, Баринас және Апуре аймақтарын қамтыды). Боливардың арманы – Испанияның бостандыққа шыққан провинцияларын бір ұлы елге біріктіру еді: «Бірыңғай Колумбия». Бұл аймақ қазіргі Колумбия, Венесуэла, Эквадор және Панама елдерін қамтиды. Испанияға қарсы соғыс аяқталып, осы аймақтарда федералистік және регионалистік сезімдер пайда бола бастады. Боливар Перудегі әскери науқандарға қатысқан кезде, ол Ұлы Колумбияның президенті ретінде міндеттерін атқара алмады. Нәтижесінде атқарушы биліктің билік орталығы Жаңа Гранададан (қазіргі Колумбия мен Панама) вице-президент Франсиско де Паула Сантандердің басшылығымен Боготада болды. Кейбір басшылар Ұлы Колумбияны тек әскери қажеттілік ретінде қараса, басқалары оны белсенді әкімшілік құрылым деп қарастырды. Бұл жағдайға байланысты Боготадағы орталық үкімет пен провинциялар мен муниципалитеттер арасында алауыздық туды. Паэс пен кейбір венесуэлалық саясаткерлер ыңғайсыздық сезінді. 1826 жылы Сантандердің басшылығымен Санта-Фе-де-Боготадағы конгресс Венесуэланың тәуелсіздік соғысындағы батырды Колумбияда француз полковнигі Эммануэль Роергас Сервиесті өлтіргені үшін кінәлі деп тапқаннан кейін, Паэс «La Cosiata» деп аталатын қозғалысты бастады және басқарды. (Бұл сөз испан тілінде болған жоқ; ол осы қозғалысқа сілтеме жасау үшін жасалды, яғни «атауы жоқ таңғаларлық нәрсе»). La Cosiata 1826 жылы сәуірде жергілікті саясаткерлер мен Паэзді қолдайтын тұлғалардың жартылай спонтандық қозғалысы ретінде басталды (тарихи түсіндірмелері әртүрлі). Венесуэланың кейбір тұрғындары Паэзді қызметінен шығаруды талап етті. Олар оны Боготадан келген бұйрықтарды жүзеге асыруда билігін теріс пайдаланды деп айыптады. Паэс өзі бұл талаптармен келіспеді, олар ер адамдарды әскерге мәжбүрлеп шақыруды талап етті. Боготадағы конгресс, оның ішінде бірнеше венесуэлалықтардың арасында, Венесуэладан келіп түскен шағымдар болды. Олар Паэс өз бұйрықтарының ауқымын дұрыс түсінбегенін және оларды орындау кезінде оларды асырып кеткенін мәлімдеді. Конгресс Паэзді өз әрекеттері үшін тек өзі ғана соттай алады деп шешті және оған сот үшін Боготаға баруға бұйрық берді. Паэс бастапқыда барғысы келген. Алайда, Паэстің әрекеттеріне наразылық білдірген жергілікті тұрғындардың кейбірі, олардың көшбасшысының сотқа тартылу үшін Боготаға баруына наразылық білдірді. Бірнеше күндік алаңдаушылық пен көшедегі шиеленістен кейін Валенсия муниципалитеті Боготамен қарым-қатынасын үзді және Паэзді әскери командир ретінде қабылдады. Келесі күндері көптеген муниципалитеттердің басшылары, соның ішінде Каракастың басшылары да осылай істеді (олар бірінші болып оны бұйрықтарды бұзып отыр деп айыптаған). Басқа муниципалитеттер мен жергілікті лауазымды адамдар бұл пікірді өзгертуге қосылмады. Шілдеде Сантандер Паэздің орталық үкіметке қарсы ашық көтеріліске шыққанын жариялады. Осы оқиғалар болып жатқанда Паэс Боливарға хат жазып, оны қайтадан келіп, ісін қолға алып, мәселені шешуін сұрады. Паэс және оның жақтастары Боливарды жоғарғы басшы ретінде қабылдауға дайын болса да, Сантандердің соңынан еруден бас тартты. Олар конституцияға өзгерістер енгізуді қаласа да, бастапқыда оны Боливардың тұсында Ұлы Колумбияның бір бөлігі ретінде жасағысы келді. Боливар, ақыры, оңтүстікке жасаған жорықтарынан оралып, 1826 жылдың аяғында атқарушы биліктің қолбасшылығын алды. Ол Конгресс берген ерекше өкілеттіктерді өз мойнына алды. Сантандер мен Боливар, Боливар мен Паэс арасындағы хаттар оның не істейтіндігіне қатысты біршама белгісіздік тудырды. Ақырында ол La Cosiataға қатысы барларға жалпы рақымшылық жариялады. Бірақ ол бұдан былай оның бұйрығына бағынбау мемлекетке қарсы қылмыс болып саналатынын ескертті. Паэс Боливарды қарсы алып, оның билігін мойындады, ал Боливар оны Венесуэланың Жоғарғы азаматтық және әскери қолбасшысы етіп тағайындады. Бұл әрекет Боготадағы Сантандер мен Венесуэладағы La Cosiataны қолдамаған бірнеше жергілікті лауазымды адамдарды шатастырды және көңілін қалдырды. Олар қызметтен шығарылып, басқа лауазымға ауыстырылды, ал Паэзді қолдағандар қызметте қалды немесе жоғарылатылды. La Cosiataға дейін Паэс соғыстағы әскери жетістіктері нәтижесінде көбінесе құрметке бөленді. Сол кезден бастап ол конституциялық тәртіпке енгізілген кез келген өзгерістерді, немесе олардың болмауын қорғауға және ілгерілетуге қажетті күші мен білімі бар саясаткер ретінде қарастырыла бастады. Паэс La Cosiataдан бұрынғыдан да көп билікпен шықты.

Төраға

1830 жылы Паэс Венесуэланы Ұлы Колумбиядан тәуелсіздігін жариялап, президент болды. Ол Венесуэланың алғашқы президенті болмаса да (Венесуэла 1811 жылы Испаниядан тәуелсіздігін жариялап, Кристобаль Мендосаны президент етіп тағайындаған), Ұлы Колумбия тарағаннан кейін ол алғашқы үкімет басшысы болды. 1830-1847 жылдар аралығында Паэс Венесуэланың ең ықпалды адамы болды. Ол осы кезеңде екі рет президенттік қызметін атқарды (1830-1835 және 1839-1842), бірақ өзі қызметте болмағанда қуыршақ президенттердің артында тұрған күш ретінде билік жүргізді. Олигархия үстемдік құрған үкімет 1830 жылы Паэс негізінен жазған Конституцияға сәйкес жұмыс істеді. Паэс пен консервативті олигархияның одақтас болуы тиімді болды, себебі олигархия елдің байлығының көп бөлігін бақылап тұрғанмен, халық арасында танымал болмады, ал Паэс халыққа өте ұнады. Тарихшылар 1830-1860 жылдарды Венесуэла тарихындағы алтын ғасыр деп санайды, бұл бұрынғы және болашақ диктатураларға қарама-қайшы. Алайда, Конституцияны әскери каудильо Паэс қолдады, ал заңмен басқару оның жеке беделіне байланысты болды. Паэс заңды құрметтеді және жеке пайдаға қызығушылық танытпады, бұл оның қарапайым өмір салтынан көрінеді. 1830-1848 жылдар аралығында Паэс пен олигархия билігі кезінде шіркеудің экономикалық күші жойылды және оның үстемдігі құлатылды. Сол кезден бастап Латын Америкасының басқа елдеріндегідей шіркеу мен мемлекет арасындағы қақтығыс аяқталды. 1842 жылы Паэс Симон Боливардың денесін Санта-Мартадан (Колумбия) Боливардың туған қаласы Каракасқа қайтаруды ұйымдастырды. Оның қоштасу рәсімі Боливардың денесі Каракас соборына жерленгенге дейін салтанатты түрде өтті. 1847 жылы Паэс билікке келген президент Хосе Тадео Монагас Конгрессті таратып, өзін диктатор деп жариялады. Паэс оған қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ «Арагуатос шайқасында» генерал Сантьяго Мариньодан жеңіліске ұшырап, тұтқындалды және соңында елден қуылды. Паэс 1850 жылы елден қуылды және 1858 жылға дейін қайтып оралмады. 1861 жылы Паэс президент және жоғарғы диктатор ретінде қайтадан билікке келді, бірақ тағы да елден қуылғанға дейін екі жыл ғана билік жүргізді. Осы кезеңде Нью-Йорктің адвокаты және судьясы Эрастус Д. Калвер 1862 жылы Венесуэлаға АҚШ-тың өкілі болып тағайындалды. Ол Паэске келді, бірақ АҚШ диктаторды ресми түрде танымайтынын білмеді. Олар Калвермен достық қарым-қатынас орнатты. Паэс елден қуылған жылдары Нью-Йорк қаласында тұрды. Ол 1863 жылы қайтып оралып, 1873 жылы қайтыс болғанға дейін тағы он жыл сол жерде өмір сүрді.

Жеке өмір

Паэз Доминга Ортиз Орзуаға үйленген, ол 1830 жылдан 1835 жылға дейін және 1839 жылдан 1843 жылға дейін Венесуэланың бірінші ханымы қызметін атқарды. Ол 1861 жылдан 1863 жылға дейін тағы да бірінші ханым болды. Паэз эпилепсиядан зардап шекті, тіпті 1821 жылы Карабобо шайқасы кезінде ұстама басынан өткізді.

Паэз өнер медалі

Паэз өнер медалі – Венесуэлалық-Америкалық өнер қоры (VAEA) табыс ететін марапат. Ол жыл сайын Венесуэла мен АҚШ-та өнердің дамуына, өркендеуіне, қолдауына және кең тарауына үлкен әсер еткен жеке тұлғаға немесе ұжымға беріледі. Бұл медаль Венесуэла тәуелсіздігінің көшбасшысы Хосе Антонио Паэстің құрметіне аталған, ол өмірінің соңғы жылдарын Нью-Йоркте сүргінде өткізіп, қайырымдылықпен айналысқан.

Цитаталар

Джон А. Қарау. 1992 жыл. Латын Америкасының эпосы. Төртінші басылым. Калифорния университетінің баспасы. Томас Э. Скидмор және Питер Х. Смит. 2004 жыл. Қазіргі Латын Америкасы. Алтыншы басылым. Оксфорд университетінің баспасы. (әрі қарай S&S ретінде сілтеме жасалады)
Хосе Антонио Паэз – Ресми өмірбаян. https://web.archive.org/web/20120305184218/http://elguanche.net/Ficheros3/emigracionytrascendenciaagm8.htm. LA EMIGRACIÓN Y SU TRASCENDENCIA EN LA HISTORIA DEL PUEBLO CANARIO (VIII) (Эмиграция және Канар халқы тарихындағы маңызы (VIII)) (2010 жылғы 5 қазанда сағат 17:55-те қарастырылды (VIII)) (испан тілінде).