Кіріспе
1918 жылы Оңтүстік Кавказдағы мемлекет – Транскавказдық Демократиялық Федеративтік Республикасы (ТДФР; 22 сәуір – 28 мамыр 1918) – қазіргі Армения, Әзірбайжан және Грузияның аумағының көп бөлігін, сондай-ақ Ресей мен Түркияның бір бөліктерін қамтитын, Кавказдағы қысқа өмір сүрген мемлекет болды. Мемлекет Грузия тәуелсіздігін жариялағанға дейін бір ай ғана сақталды, одан кейін Армения мен Әзірбайжан да тәуелсіздіктерін жариялады. ТДФР құраған аймақ бұрын Ресей империясының құрамында болған. 1917 жылғы ақпан революциясы кезінде империя тарағанда және уақытша үкімет билікке келгенде, Кавказ арнайы комитеті (Озаком) атты ұқсас орган Кавказда да сол сияқты әрекет етті. Қазан революциясынан және Ресейде большевиктердің билікке келуінен кейін Озаком Транскавказ комиссариатымен алмастырылды. 1918 жылдың наурыз айында, Бірінші дүниежүзілік соғыс жалғасып жатқанда, комиссариат аймақты басып алған Осман империясымен бейбіт келіссөздер бастады, бірақ Османдықтар комиссариаттың билігін мойындаудан бас тартқандықтан келіссөздер тез тоқтап қалды. Ресейдің соғыстан шығуы туралы Брест-Литовск шарты Транскавказдың бір бөлігін Осман империясына берді, ол аумақты бақылауға алу үшін шабуылын жалғастырды. Осы қауіпке тап болған комиссариат 1918 жылдың 22 сәуірінде өзін таратып, ТДФР-ді тәуелсіз мемлекет ретінде құрды. Заң шығарушы орган – Сейм Осман империясымен келіссөздер жүргізу үшін құрылды, ол мемлекетті дереу мойындады. Үш ірі топтың (әрмендер, әзербайжандар және грузиндер) мақсаттарының өзгешелігі ТДФР-дің өмір сүруіне қауіп тудырды. Бейбіт келіссөздер қайтадан сәтсіз аяқталып, 1918 жылдың мамырында Осман империясының жаңадан басталған шабуылына байланысты Сеймдегі грузин делегаттары ТДФР-дің әрі қарыштауға мүмкін еместігін жариялады және 26 мамырда Грузия Демократиялық Республикасының тәуелсіздігін жариялады. Грузияның ТДФР құрамынан шығуымен Армения Республикасы мен Әзірбайжан Демократиялық Республикасы 28 мамырда өздерін тәуелсіз деп жариялады, осылайша федерация таратылды. Ұзаққа солмаған өмір сүруіне байланысты ТДФР аймақтың ұлттық тарихнамасында көбінесе назардан тыс қалды және тек тәуелсіз мемлекеттерге қарай жасалған алғашқы қадам ретінде қарастырылды.
The Transcaucasian Democratic Federative Republic (TDFR; 22 April – 28 May 1918) was a short lived state in the Caucasus that included most of the territory of the present day Armenia, Azerbaijan and Georgia, as well as parts of Russia and Turkey. The state lasted only for a month before Georgia declared independence, followed shortly after by Armenia and Azerbaijan. The region that formed the TDFR had been part of the Russian Empire. As the empire dissolved during the 1917 February Revolution and a provisional government took over, a similar body, called the Special Transcaucasian Committee (Ozakom), did the same in the Caucasus. After the October Revolution and rise of the Bolsheviks in Russia, the Transcaucasian Commissariat replaced the Ozakom. In March 1918, as the First World War continued, the Commissariat initiated peace talks with the Ottoman Empire, which had invaded the region, but that broke down quickly as the Ottomans refused to accept the authority of the Commissariat. The Treaty of Brest Litovsk, which ended Russia's involvement in the war, conceded parts of the Transcaucasus to the Ottoman Empire, which pursued its invasion to take control of the territory. Faced with this imminent threat, on 22 April 1918 the Commissariat dissolved itself and established the TDFR as an independent state. A legislature, the Seim, was formed to direct negotiations with the Ottoman Empire, which had immediately recognized the state. Diverging goals of the three major groups (Armenians, Azerbaijanis, and Georgians) quickly jeopardized the TDFR's existence. Peace talks again broke down and, facing a renewed Ottoman offensive in May 1918, Georgian delegates in the Seim announced that the TDFR was unable to continue, and declared the Democratic Republic of Georgia independent on 26 May. With the Georgians no longer part of the TDFR, the Republic of Armenia and Azerbaijan Democratic Republic each declared themselves independent on 28 May, ending the federation. Owing to its short existence, the TDFR has been largely ignored in the national historiographies of the region and has been given consideration only as the first stage towards independent states.
Өмірбаян
Оңтүстік Кавказдың көп бөлігі XIX ғасырдың бірінші жартысында Ресей империясының құрамына енді. 1801 жылы тікелей орыс билігін жүзеге асыру үшін Кавказ вице-патшалығы құрылды, ал келесі онжылдықтарда жергілікті тәуелсіздік шектелді және орыс бақылауы нығайтылды. 1845 жылы вице-патшалықтың өкілеттігі артты. Грузияның Картли-Кахетия патшалығының бұрынғы астанасы Тифлис (қазіргі Тбилиси) вице-патшаның резиденциясына және аймақтың де-факто астанасына айналды. Оңтүстік Кавказ көбінесе ауылдық жерлерді қамтыды: Тифлиспен қатар маңызды болған жалғыз қала – Баку еді, ол XIX ғасырдың соңында мұнай экспорттау арқылы өсіп, маңызды экономикалық орталыққа айналды. Аймақ этникалық тұрғыдан алуан түрлі болды. Басты үш халық – армян, әзербайжан және грузин; Ресей империясы аймақты бағындырғаннан кейін орыстар да қоныстанды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Кавказ маңызды майданға айналды, онда Ресей мен Осман империялары бір-бірімен күресті. Ресейлік әскерлер бірнеше шайқаста жеңіске жетіп, Осман территориясына терең енді. Бірақ, халықтың көп бөлігі мұсылман болғандықтан, олардың Осман сұлтаны Мехмед V-тің ықпалында қалып, Ресей күштеріне қарсы шығуы мүмкін деген алаңдаушылық болды, өйткені ол сонымен қатар исламның рухани жетекшісі – халифа еді. Екі тарап та армян халқын, олар шекараның екі жағында да тұрғандықтан, өз мүдделері үшін пайдаланып, бүліктерді қоздыруға тырысты. Әскери жеңіліске ұшырағаннан кейін Осман үкіметі армян халқына қарсы бұрылып, 1915 жылы шамамен 1 миллион армянның қаза болуына әкелген геноцидті бастады. 1917 жылғы ақпан революциясы Ресей империясының құлауына және Ресейде уақытша үкімет құрылуына себеп болды. Кавказ вице-королі, Ұлы князь Николай, бастапқыда жаңа үкіметке қолдау білдірді, бірақ императорлық билік әлсіреген соң, ол лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Уақытша үкімет Думаның (Ресей заң шығару органы) кавказдық өкілдері мен басқа жергілікті көшбасшылардан құралған Арнайы Кавказ комитетін (орысша аббревиатурасы – Озаком) құрды. Ол «ұжымдық вице-патшалық» ретінде жұмыс істеуге тиіс болды және аймақтың этникалық топтарының өкілдерін қамтыды. Петроградтағыдай, Озаком кеңестермен бәсекелесіп, екі билік жүйесі орнатылды.
Транскавказдық комиссариат
Октябрь революциясының жаңалықтары, большевиктерді Петроградта билікке әкелген, келесі күні Кавказға жетті. Тифлис кеңесі шақырылып, большевиктерге қарсылық білдірді. Үш күннен кейін грузин меньшевигі Ной Джордания алғаш рет автономды жергілікті үкімет туралы идеяны айтты, ол большевиктердің билікті басып алуы заңсыз екенін, Кавказ олардың директиваларын орындамауы және тәртіп орнағанша күтуі керек екенін мәлімдеді. Тифлис кеңесінің, Озакомның және басқа да топтардың өкілдерінің келесі отырысында Озакомды тарату және оны большевиктерге бағынбас жаңа орган – Транскавказ комиссариатымен алмастыру туралы шешім қабылданды. Аймақтағы төрт ірі этникалық топтың (әрмениялықтар, әзербайжандар, грузиндер және орыстар) өкілдерінен құралған Комиссариат Оңтүстік Кавказдың үкіметі ретінде Озакомның орнын басты және 1918 жылдың қаңтарында Ресей Құрылтай жиналысы шақырылғанға дейін осы қызметті атқаруға дайын болды. Грузин Евгений Гегечкори Комиссариаттың төрағасы және Сыртқы істер комиссары болып тағайындалды. Басқа комиссариаттар әрмениялықтар, әзербайжандар, грузиндер және орыстар арасында бөлісті. Уақытша үкімет ретінде құрылған Комиссариат күшті басқаруға қабілетсіз болды: ол әскери қолдау үшін сол кезде құрылған және этникалық принципке негізделген ұлттық кеңестерге тәуелді болды және қабылдаған заңдарын күшіне енгізе алмады. Ресей және Осман әскерлері әлі де аймақта болғандықтан, уақытша атысты тоқтату – Эрзиндж келісіміне қол қойылды. Комиссариат Ресейден тәуелсіз әрекет етуге ниеттенбегендіктен, шақыруға жауап бермеді және осылайша бейбіт келіссөздерге қатыспады. Екі күннен кейін, 17 желтоқсанда, Құрылтай жиналысы алғашқы және жалғыз отырысын өткізді, оны большевиктер таратып жіберді, осылайша Ресейде өз билігін бекітті. Бұл Комиссариатқа большевиктермен ешқандай маңызды жұмыс істей алмайтынын көрсетті, сондықтан ол тұрақты үкімет құруды бастады. Осман империясы мен Комиссариат арасындағы атысты тоқтату 1918 жылға дейін сақталды, содан кейін Осман әскері Кавказға жаңа шабуыл жасады, армян жасақтарының оккупацияланған Осман территориясындағы мұсылман халқына жасаған шабуылдарына жауап ретінде бұл шабуыл жасалғанын мәлімдеді. Ресей әскерлері майданнан көптеп шығарылғандықтан, Комиссариат Осман әскерлерінің толыққанды шабуылына қарсы тұра алмайтынын түсінді, сондықтан 23 ақпанда бейбіт келіссөздердің келесі кезеңін бастауға келісті. Қаңтарда Құрылтай жиналысы таратылғаннан кейін Комиссариат басшыларына Ресеймен байланыстардың толығымен үзілгені анық болды. Большевиктердің үлгісін қаламаған Комиссариат Транскавказдың заңды үкіметін құру және Осман империясымен тиісті келіссөздер жүргізу үшін өз заң шығару органының құруына келісті. Осылайша, 23 ақпанда Тифлисте «Сейм» («заң шығарушы орган») құрылды. Депутаттарды сайлау өткізілмеді, оның орнына Құрылтай жиналысы сайлауының нәтижелері пайдаланылды, Сеймге көбірек мүшелерді қабылдау үшін Құрылтай жиналысы үшін қолданылған сайлау шегі үштен бірге төмендетілді, бұл кіші партиялардың өкілдік алуына мүмкіндік берді. Құрылтай жиналысының әрбір депутаты 60 000 адамды білдірген, ал Сейм үшін бұл көрсеткіш 20 000 адамға дейін төмендетілді, бұл өкілдердің санын үш есеге арттырды. Грузин меньшевигі Николай Чхеидзе төраға болып тағайындалды. Ақырында, Сейм он түрлі партиядан құралды. Үш партия басымдыққа ие болды, әрқайсысы бір ірі этникалық топты білдірді: грузин меньшевиктер мен әзербайжандық Мұсават партиясының әрқайсысында 30 мүше, ал Армения революциялық федерациясының (Дашнакцутюн) 27 мүшесі болды. Ол негізінен үш негізгі этникалық топтар өкілдік еткен ұлттық кеңестерге тәуелді болды және олардың келісімінсіз жұмыс істей алмады.
Трабзон бейбітшілік конференциясы
Сеймге өкілдік ететін делегация 2 наурызда Трабзонға аттануға жоспарланған, бірақ сол күні Брест-Литовсктегі бейбіт келіссөздер аяқталғаны және ресейліктер бейбіт шартына қол қоятыны жарияланды. Брест-Литовск шартында орыстардың Осман империясына кең аумақтарды, соның ішінде Транскавказдың маңызды өңірлерін – Ардахан, Батум облысы және Карс облысын беру туралы келісім болды. Бұл аймақтардың бәрі 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Ресейге қосылған еді. Осы жағдайға байланысты делегация өз ұстанымын қайта қарастыру үшін аттануды кейінге қалдырды. Транскавказ Брест-Литовск келіссөздеріне қатыспағандықтан, олар әлемнің бірнеше үкіметтеріне хабар жіберіп, олардың бейбіт келіссөздерге қатыспағандықтарын, сондай-ақ шартты мойындамайтындарын және аумақтарды эвакуацияламайтындарын мәлімдеді. Делегация 7 наурызда жолға шығып, келесі күні Трабзонға жетті. Делегация келген кезде, он делегат пен тағы елу күзетшіден тұратын топ күзетшілерді қаруын тапсыруды сұрағандықтан тоқтатылды. Көптеген мүшелерден құралған делегация Сеймді құрайтын түрлі этникалық топтар мен саяси фракцияларды ұсыну үшін таңдалған адамдардан тұрды. Олар келген кезде Османдық шенеунік: «Егер бұл Транскавказияның барлық халқы болса, ол шынымен де өте аз; егер бұл тек делегация болса, ол тым үлкен» деп әзілдеді. 11 наурызда Осман армиясы Эрзурумға шабуыл жасады және үміт аз болғандықтан, негізінен армян қорғаушылары тәулік ішінде эвакуацияланды. Трабзон бейбітшілік конференциясы 14 наурызда ашылды. Бірінші отырыста Осман империясының жетекші делегаты Рауф Бей Транскавказ делегациясының кімді ұсынып тұрғанын сұрады. Транскавказ делегациясының төрағасы Акаки Чхенкели, өйткені олардың кімді ұсынып тұрғаны оған немесе оның әріптестеріне белгісіз болғандықтан, тиісті жауап бере алмады. Екі күннен кейін сұрақ қайталанғанда, Рауф Чхенкелиден олардың мемлекетінің құрамын нақтылап, халықаралық құқық бойынша мемлекет ретінде танылуына болатынын анықтауын сұрады. Чхенкели қазан төңкерісінен бері Транскавказда орталық биліктің жойылғанын түсіндірді. Тәуелсіз үкімет құрылған және ол Брест-Литовск бейбіт келіссөздеріне шақыруды талқылаған кезде мемлекет сияқты әрекет еткендіктен, тәуелсіздік ресми түрде жарияланбаған болса да, егеменді мемлекет ретінде танылуға құқылы еді. Рауф бұл аргументке қарсы шығып, Совнаркомның бүкіл Ресейге билігі бар екенін және Осман өкілдері Комиссариатқа Брест-Литовсктегі келіссөздерге қатысу туралы хабарлама жібергенімен, бұл тануды білдірмейді деп мәлімдеді. Соңында Рауф Осман делегациясының Трабзонға Брест-Литовскте шешілмеген экономикалық және саудалық мәселелерді реттеу үшін келгенін айтты. Чхенкели мен оның әріптестері Сеймге хабарласып, қалай әрекет ету керектігін анықтау үшін қысқа үзіліс сұраудан басқа амалдары қалмады.
Османдықтардың қайта шабуылдаулары
Трабзондағы үзіліс кезінде Осман әскерлері Транскавказ аумағына шабуылын жалғастырып, наурыз айының соңына қарай 1914 жылғы Ресей империясымен шекараны кесіп өтті. Сейм ең дұрыс жол туралы пікір алмасты, көптеген делегаттар саяси шешімді қолдады. 20 наурызда Осман делегаттары Сеймге, егер тәуелсіздік жарияласа ғана келіссөздерге қайта оралатындарын ұсынды, осылайша Транскавказ енді Ресейдің құрамына кірмейтінін растады. Тәуелсіздік туралы ой бұрын да туған еді, грузиндер оны алдыңғы жылдары жан-жақты талқылаған, бірақ грузин басшылығы ресейліктердің оған келіспейтінін сезінгендіктен және меньшевиктердің саяси идеологиясы ұлтшылдықтан алшақтағандықтан, одан бас тарған еді. 5 сәуірде Чхенкели Брест-Литовск шартын одан әрі келіссөздер үшін негіз ретінде қабылдап, Транскавказ Сеймінен осы ұстанымды қолдауын сұрады. Ол бастапқыда Батумды Транскавказдың бір бөлігі ретінде қалдыруды өтінді, себебі ол аймақтағы маңызды порты болғандықтан экономикалық тұрғыдан қажетті еді. Османдықтар бұл ұсыныстан бас тартып, тек Брест-Литовск шартының талаптарын қабылдайтындарын мәлімдеді, Чхенкели де оған келісті. Өзінің бастамасымен, 9 сәуірде Чхенкели келісілген шарттар негізінде келіссөздерді жалғастыруға келісті, бірақ басқа Орталық державалардың өкілдерін де қатыстыруды сұрады. Рауф мұндай өтінішті тек Транскавказ тәуелсіз мемлекет болған жағдайда ғана қарастыруға болатынын айтты. Нәтижесіз келіссөздерге шаршап, даулы аумақтар күшпен басылып алуы мүмкін екенін түсінген Осман билігі Батумды қорғаушыларға ультиматум беріп, 13 сәуірге дейін эвакуациялауға бұйрық берді. Чхенкели Батумды жоғалтуға дайын болса да, оның маңыздылығын мойындап, Брест-Литовск шартының бір бөлігі екенін қабылдады, ал Сеймнің грузин мүшелері қаланы сақтап қалуға басымдық берді, Гегечкори оны оңай қорғауға болатынын атап көрсетті. Грузин меньшевигі Ираклий Церетели қаланың қорғалуын талап етіп, Сеймге Брест-Литовск шартын толығымен жоюға шақырды. Армян делегаттары 1915 жылғы геноцидке және армян азаматтарына жасалған шабуылдарға жауап ретінде Осман империясына қарсы күресті ұзақ уақыттан бері қолдап келді, ал тек әзірбайжандықтар соғысқа бармауға қарсы болды, себебі олар өз дінтастарымен соғысуға құштар емес еді. Әзірбайжандықтар дауыс беруде жеңіліп, 14 сәуірде Сейм Осман империясына соғыс жариялады. Дауыс беру аяқталғаннан кейін Церетели мен Жордания дереу Батумды қорғауға кетіп, Трабзондағы делегацияға дереу Тифлисқа оралуға бұйрық берілді. Кейбір әзірбайжандық делегаттар бұл бұйрыққа бағынбай, келіссөздер жүргізу мүмкіндігін іздеп сол жерде қалды, бірақ ешқандай нәтиже болмады.
Құру
Осман әскерінің әскери басымдығы бірден байқалды. Олар 14 сәуірде Батумды аз қарсылықпен басып алды. Сондай-ақ Карсқа шабуыл жасады, бірақ 3000 армян сарбазы артиллерия қолдауымен 25 сәуірге дейін қаланы ұстап тұрды, содан кейін эвакуацияланды. Өздері талап еткен аумақтарының көп бөлігін басып алғаннан кейін және одан да көп сарбаздарды жоғалтқысы келмеген Осман делегаттары 22 сәуірде тағы бір келісім ұсынды және Транскавказдың жауабын күтті. Осман әскерінің басымдығына қарамастан, Грузия Ұлттық кеңесі Транскавказдың өзін тәуелсіз мемлекет деп жариялаудың жалғыз жолы деп шешті. Бұл идея 22 сәуірде Сеймде талқыланды, грузиндер талқылауды бастап, Осман өкілдері Транскавказ тәуелсіз мемлекет ретінде келсе, бейбіт келіссөздерді қайта бастауға келіскенін атап өтті. Алға жылжу шешімі бастапқыда бірауыздан қабылданбады: көбінесе армян Дашнақтары сол кездегі ең дұрысы – Осман әскерінің ілгерілеуін тоқтату деп санайтын, бірақ олар көп аумақтан бас тартуға дайын болмады. Әзірбайжан мүдделерін білдіретін Мусаваттар мұсылмандармен соғысуға әлі де тартынды, бірақ тәуелсіздік – аймақтың шетел мемлекеттерге бөлінуіне жол бермеудің жалғыз жолы екенін мойындады. Басты қарсылық Социалистік-революциялық партиядан келді, олардың өкілі Леон Георгиевич Туманов Транскавказ халқы мұндай қадамды қолдамайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, Мусаваттардың қозғаушы күші «қорқыныш емес, ар-ұждан» дейтініне қарамастан, шындығында «қорқыныш, емес ар-ұждан» екенін айтты. Олардың бұл әрекетіне өкінетінін жеткізді. Дебат аяқталған соң, грузин ұлтының меньшевигі Давит Ониашвили Сеймге «Транскавказияны тәуелсіз демократиялық федеративтік республика деп жариялау» туралы ұсыныс енгізді. Кейбір депутаттар бұл мәселе бойынша дауыс беруге ниеттемегендіктен, залдан шығып кетті, сондықтан ұсыныс аз қарсылықпен қабылданды. Жаңа республика – Транскавказдық Демократиялық Федеративтік Республикасы (ТДФР) Вехиб-пашаға осы жаңалықты жеткізіп, Брест-Литовск шартының талаптарын қабылдауға дайын екенін білдірді және Карсты Осман империясына тапсырды. Осман империясы 28 сәуірде ТДФР-ді мойындады. Осы мойындауға қарамастан, Османдықтар Транскавказ аумағына ілгерілеуін жалғастырып, жақын арада Эзерум мен Карсты басып алды.
Тәуелсіздік
ТДФР құрылған кезде жаңа үкіметті басқаратын кабинет болмады. Тәуелсіздік жарияланғанда Комиссариат таратылды, ал Гегечкори басшылық лауазымында қалудан бас тартты, себебі ол қолдауын жоғалтқанын сезінді. Сеймдегі талқылаулар барысында Чхенкелидің премьер-министр болары туралы келісімге келгенімен, ол жаңа кабинет құрылғанша уақытша міндеттерді атқарудан бас тартты. Кабинет 26 сәуірге дейін құрылмағандықтан, үш күн бойы ТДФР-де атқарушы билік болмады. Чхенкелидің бұрынғы күндері жасаған әрекеттеріне, әсіресе Карстың эвакуациясына наразы болған дашнақтар бастапқыда кабинетке кіруден бас тартты. Олар меншевиктермен келіссөздер жүргізді, бірақ соңғылары тек армян Чхенкели немесе Хованнес Кажазнуниді қолдайтындарын ескерткен соң, олар келісімге келді. Меншевиктер Кажазнуни сайланса, ТДФР армян аумақтарын қорғау үшін күресуге ниетті деген қате түсінік туындауы мүмкін екенін білді, бұл әзербайжандықтардың федерациядан шығуына және Осман әскерлерінің Арменияның қалған бөлігіне қауіп төндіруіне әкелуі мүмкін еді, мұндай жағдай дашнақтарға ұнамады. Кабинет 26 сәуірде Сеймде бекітілді, онда он үш мүше болды. Чхенкели премьер-министрліктен басқа, сыртқы істер министрінің міндетін де атқарды, ал қалған лауазымдар армяндарға (4), әзербайжандықтарға (5) және грузиндерге (3) бөлінді. Әзербайжандықтар мен грузиндер кабинетте жетекші орындарды иеленді, бұл тарихшы Фируз Каземзаде айтқандай, сол кездегі «Кавказдағы күштердің тепе-теңдігін» көрсетті. Ол бес негізгі тармақтан тұратын бағдарлама ұсынды: конституция жазу; шекараларды белгілеу; соғысты аяқтау; контрреволюция мен анархияға қарсы күрес; және жер реформасы. Конференция алдында Чхенкели басқа Орталық державалардың да қатысуын сұрады, бірақ Османдық делегаттары оған назар аудармады. Екі тарап та бақылаушыларды шақырды: ТДФР генерал Отто фон Лоссов басқаратын шағын неміс контингентін әкелді, ал Османдық делегаттары Солтүстік Кавказдың Тау Республикасынан өкілдерді шақырды, олар бұл мемлекетті қолдады. Чхенкели Брест-Литовск шартының негізінде келісімдер жүргізуді жоспарлады, бірақ Османдық делегациясы, оның ішінде Османдық әділет министрі Халил Бей, оған келіспеді. Халил Бей екі мемлекет соғыста болғандықтан, Османдық империясы енді Брест-Литовскіні мойындамайтынын мәлімдеді және Чхенкелиге дайындалған келісім жобасын ұсынды. Келісімде он екі бап болды, онда Османдық империясына Карс және Батум облыстарын ғана емес, сонымен қатар Ахалкалаки, Ахалцихе, Сурмалу аймақтарын және Александрополь, Ериван және Эчмиадзиннің үлкен бөліктерін, негізінен Карс-Жульфа темір жолы бойындағы аумақтарды беру талап етілді. Бұл аумақтарды қоса алғанда, бүкіл Армения Османдық империясына қарастырылар еді. Османдық әскерлері Солтүстік Парсыға жылдам жол іздегендіктен, темір жол қажет болды, олар Парсы науқанында британдық әскерлермен соғысып жатқан еді, бірақ тарихшы Ричард Г. Хованнисиан олардың нақты мақсаты Бакуға жетіп, қала маңындағы мұнай өндірісіне қол жеткізу болғанын айтты. ТДФР-ге өздерінің ұсыныстарын қарастыруға бірнеше күн бергеннен кейін, Османдық әскерлері 21 мамырда Арменияға қарсы шабуылын жаңартты. Олар Баш-Абаран, Сардарпат және Кара-Киллисе шайқастарында армяндармен шайқасты, бірақ армяндарды толық жеңе алмады. Нәтижесінде олардың ілгерілеуі баяулады және ақырында кері шегінуге мәжбүр болды.
Германияның араласуы
22 мамырға дейін Осман әскерлері екі топқа бөлініп, Ереван және Тифлис бағыттарынан шабуылға шықты. Осы қауіптің арқасында TDFR фон Лоссоу мен немістерден көмек және қорғау сұрады. Фон Лоссоу 19 мамырда TDFR мен Осман империясы арасында делдалдық жасауды ұсынған еді, бірақ ол ешқандай нәтиже бермеді. Неміс және Осман империялары формалды түрде одақтас болғанымен, соңғы айларда қарым-қатынас нашарлаған. Неміс халқы Осман үкіметінің христиандарды жаппай қырғынға ұшыратқаны туралы хабарларды мақұлдамады, ал неміс үкіметі Осман армиясының Брест-Литовскіде келісілмеген аймақтарға кіргенін қанағаттандырмады. Немістердің Кавказда өздерінің стратегиялық мүдделері де болды: олар Британдық Үндістанға шабуылдау мүмкіндігін және аймақтағы шикізатқа қол жеткізуді қалаған, ал осы екеуін Осман империясы тоқтата алатын еді. Армениялықтар Осман әскерлерімен күресіп жатқанда, әзірбайжандықтар Бакуды бақылап отырған большевиктермен мәселелері болды, сондықтан грузиндер TDFR-дегі болашақтарына үмітсіздік білдірді. 14 мамырда Иордания Грузияның тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін немістерден көмек сұрап Батумға барды. Ол 21 мамырда Тифлисқа оралып, Грузияның тәуелсіздікке ие болатынына сенім білдірді. Армения, Әзірбайжан және Грузия Сеймінің өкілдері 21 мамырда TDFR-нің болашағын талқылау үшін кездесіп, оның көп ұзамай таратылатыны туралы келісімге келді. Келесі күні грузиндер жеке кездесіп, тәуелсіздіктің жалғыз логикалық шешім екендігіне тоқтады. 24 мамырда фон Лоссоу оған TDFR-мен толыққанды жұмыс істеуге ғана құқық берілгенін мәлімдеді; оның көп ұзамай таратылатыны анық болғандықтан, ол Трабзоннан кетуге және одан әрі қадамдары туралы үкіметімен кеңесуге мәжбүр болады.
Бөлу
26 мамырда Церетели Сеймде екі сөз сөйледі. Бірінші сөзінде ол ТДФР-ның халық арасындағы бірлік болмағандықтан, жалғаса алмайтынын және этникалық шиеленістер Осман басқыншылығына қарсы күресте әрекеттердің бөлінуіне әкелгенін түсіндірді. Екінші сөзінде Церетели Әзірбайжанды ТДФР-ді қорғауға қолдау көрсетпегені үшін кінәлады және федерация күйрегендіктен Грузияның тәуелсіздік жариялау уақыты келді деп мәлімдеді. Сағат 15:00-де келесі ұсыныс қабылданды: "Транскавказ Республикасын құрған халықтардың арасында соғыс және бейбітшілік мәселелері бойынша түбірлі даулар туындағандықтан және Транскавказияның барлық атынан сөйлейтін бірыңғай билік орнату мүмкін болмағандықтан, Сейм Транскавказияның таратылғанын растайды және өзінің өкілеттіктерін тоқтатып береді." Көптеген делегаттар залдан шығып кетті, тек грузиндер қалды, оларға жақын арада Грузия Ұлттық Кеңесінің мүшелері қосылды. Содан кейін Иордания Грузияның тәуелсіздік туралы декларациясын оқып, Грузия Демократиялық Республикасын жариялады. Екі күннен кейін Армения тәуелсіздік жариялады, одан кейін Әзірбайжан да солай жасады, нәтижесінде Армения Республикасы мен Әзірбайжан Демократиялық Республикасы құрылды. Үш жаңа тәуелсіз мемлекет 4 маусымда Осман империясымен бейбітшілік шартын жасасты, бұл қақтығыстың тиімді аяқталуын білдірді. Армения кейіннен өзінің түпкілікті шекараларын анықтау үшін Әзірбайжанмен (1918-1920 жж.) және Грузиямен (1918 жылдың желтоқсаны) қысқа мерзімді соғыстарға қатысты.
Мұра
TDFR бір ай ғана созылғандықтан, оның тарихи мұрасы шектеулі, және осы тақырыптағы тарихи зерттеулер де аз. Тарихшылар Адриан Бриску мен Тимоти К. Блаувельт оның "сол кездегі қатысушылар мен кейінгі аймақ зерттеушілері үшін ерекше, жағдайға байланысты және әлдеқашан қайталанбас оқиға болып көрінгенін" атап көрсеткен. Стивен Ф. Джонс бұл "Транскавказдық тәуелсіз одақ құрудың алғашқы және соңғы әрекеті" екенін айтса, Хованнисиан TDFR-дің өмір сүрген қысқа кезеңіндегі іс-әрекеттері оның "тәуелсіз, демократиялық, федеративтік немесе республика емес екенін" көрсеткенін мәлімдеді. Қазіргі Армения, Әзірбайжан және Грузия мемлекеттерінде TDFR өздерінің ұлттық тарихнамаларында көбінесе ескерілмейді, тек олардың дербес мемлекеттерге қарай жасаған алғашқы қадамдары ретінде қарастырылады.