Кіріспе

Ұйым элементтерінің реті жоқ ұйым жүйесі. Гетерархия – ұйым элементтерінің реті жоқ (иерархиялық емес) немесе олардың әртүрлі тәсілдермен реттелу мүмкіндігі бар ұйым жүйесі. Терминнің анықтамасы салалар бойынша әртүрлі: әлеуметтік және ақпараттық ғылымдарда гетерархиялар – әр элементтің билік пен құқықтардың бірдей «көлденең» деңгейін бөлісетін элементтер желісі, олардың әрқайсысы теориялық тұрғыдан тең роль атқарады. Дегенмен, биологиялық таксономияда гетерархияның қажетті ерекшеліктері, мысалы, түрдің өзге отбасыдағы түрмен ортақ ата-тегін бөлісуі, ал өз отбасы мүшелерімен бөліспеуі мүмкін. Бұл «көлденең гендер алмасу» принципі бойынша теориялық тұрғыдан мүмкін. Гетерархия иерархияға перпендикуляр болуы, иерархияға бағынышты болуы немесе иерархияларды қамтуы мүмкін; екі құрылым түрі де өзара байланыссыз емес. Шындығында, иерархиялық жүйедегі әрбір деңгей оның құрамдас элементтерін қамтитын потенциалды гетерархиялық топтан тұрады. Гетерархия тұжырымы алғаш рет 1945 жылы кибернетик Уоррен МакКаллок тарапынан қазіргі заманда қолданылды. Кароль Л. Крамлидің қорытындысында: «[Ол] балама танымдық құрылымдарды зерттеді, оның ұжымдық ұйымын гетерархия деп атады. Ол адам миының жақсы ұйымдастырылғанын, бірақ иерархиялық түрде емес екенін көрсетті. Бұл түсінік мидың нейрондық зерттеулерінде революция жасады және жасанды интеллект және компьютерлік дизайн салаларындағы маңызды мәселелерді шешті».

Жалпы принциптер, іске асыру және дәлелдемелер

Байланысты элементтер тобында гетерархия – кез келген элементтер жұбы екі немесе одан да көп түрлі тәсілмен байланысты болуы мүмкін жағдай. Иерархиялар топтарды прогрессивті түрде кішірек санаттар мен кіші топтарға бөледі, ал гетерархиялар топтарды әртүрлі перспективаларға байланысты пайда болатын немесе жоғалып кететін көптеген факторларға сәйкес әртүрлі бөліп, біріктіреді. Маңыздысы, гетерархиялық жүйенің бір бөлігі ешқашан жүйенің толық немесе қамтитын көрінісі бола алмайды, әр бөлу анық түрде ішінара болып табылады, және көп жағдайда ішінара бөлу бізді, қабылдаушылар ретінде, қайшылық сезіміне жеткізеді, ол нәрселерді бөлудің жаңа тәсілін ұсынады. (Бірақ әрине, келесі көзқарас та сондайша ішінара және уақытша.) Гетерархия осы жағдайдың атауы, ал гетерархияны сипаттау көбінесе екіұшты ойлауды, байланыссыз перспективалар арасында еркін өтуге дайындықты қажет етеді. Дегенмен, гетерархиялық жүйеге қойылатын талаптар нақты айтылмағандықтан, археологиялық материалдарды қолдану арқылы гетерархияны анықтау көбінесе қиындық тудырады. Гетерархияны іске асыруға тырысып, Шонхерр мен Допко гетерархиясы күрделілік пен өзгерістердің жылдамдығы артаған сайын иерархияны басып өтеді. Ақпараттық гетерархияны иерархия мен желінің арасындағы ұйымдық форма ретінде анықтауға болады, ол ұйымның әртүрлі элементтеріне әртүрлі сәттілік критерийлерін жеке-жеке оңтайландыру мүмкіндігін беретін көлденең байланыстарды ұсынады. Ұйымдық контексте гетерархияның құндылығы бірнеше дағдыларды, білім түрлерін немесе жұмыс стилдерін бірін-бірі басып озбай заңды түрде бағалауға мүмкіндік беретін тәсілінен туындайды. Сондықтан, ақпарат ғылымында гетерархия, жауапты автономия және иерархия кейде «Триархия» деген түсінік аясында біріктіріледі. Бұл түсінік археология саласында да қолданылды, ол зерттеушілерге әлеуметтік күрделілікті жақсырақ түсінуге көмектесті. Толық ақпарат алу үшін Кэрол Крамлидің еңбектерін қараңыз. Гетерархия термині холон және холархия түсініктерімен бірге холархияның әр деңгейіндегі жеке жүйелерді сипаттау үшін қолданылады.

Ми туралы ғылым

Гетерархиялық желі нейрон байланыстарын немесе демократияны сипаттауға қолданылуы мүмкін, әйтсе де екеуінде де иерархиялық элементтер бар.

Әлеуметтану және саяси теория

Антрополог Дмитрий Бондаренко Кароль Крамлидің гетерархияны «элементтер бір-бірімен реті келмеген қарым-қатынаста болғанда немесе олардың бірнеше түрлі тәсілмен реттелу мүмкіндігі болғандағы» анықтамасын қабылдайды және бұл, демек, гетерархия иерархияға тікелей қарсы емес, керісінше гомоархияға қарсы екенін, ал гомоархия «элементтердің бір ғана тәсілмен реттелу мүмкіндігі болғандағы бір-бірімен қарым-қатынасы» ретінде анықталады. Дэвид С. Старк (1950 ж.) ұйымдық социологияда гетерархия тұжырымдамасын дамытуға үлес қосып келеді. Саяси иерархиялар мен гетерархиялар – жүйенің іс-қимылдарын басқаратын көптеген динамикалық билік құрылымдары бар жүйелер. Олар әртүрлі деңгейде байланыс мүмкіндігін қамтамасыз ететін желілік құрылымдардың әртүрлі түрлерін көрсетеді. (Ағаш тәрізді) иерархияда әрбір түйін ең көп дегенде бір аталық түйінге және нөл немесе одан көп балалық түйіндерге қосылады. Ал гетерархияда түйін басқа түйіннің рұқсатынсыз немесе онымен өтудің қажеті болмай, кез келген жақын түйінмен байланыса алады. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, гетерархия қатысушылар арасында артықшылықтар мен шешім қабылдауды бөліседі, ал иерархия құрылымдағы «жоғары» тұрған мүшелеріне көбірек билік пен артықшылық береді. Жүйелік тұрғыдан қарағанда, Гилберт Пробст, Жан Ив Мерсье және басқалар гетерархияны ұйым ішіндегі ресми қарым-қатынастардың икемділігі деп сипаттайды. Үстемдік және бағыныштылық байланыстары кері қайтаруы мүмкін, ал артықшылықтар жүйенің қажеттіліктеріне сәйкес әр жағдайда қайта бөлінеді. Зерттеушілер жоғары білім беру қызметкерлері гетерархиялық құрылымда жұмыс істейтінін де айтады. Психологиядағы жынысқа негізделген кемсітушілікті зерттеген Шонхерр мен Допко докторлық диссертация қорғаған әйелдердің саны, әйелдердің профессорлық қызметтердегі саны және мінез-құлық ғылымдары мен Американдық психологиялық қауымдастықта әйелдерге берілген ғылыми наградалардың саны арасындағы айырмашылықтарды анықтады. Олардың пікірінше, бұл деректер әртүрлі сыйақы жүйесін көрсетеді, яғни гетерархияны. Олар гетерархия тұжырымдамасын психологиядағы қарым-қатынастық құрылымдардың қазіргі заманғы модельдерімен (атап айтқанда, қарым-қатынастық модельдер теориясы) байланыстырады. Шонхерр бұл кәсіби психологияда да көрінетінін, мысалы, клиникалық психологтар мен тәжірибелік психологтар арасындағы айырмашылықтарда да байқалады дейді. Канада мен АҚШ-тағы кәсіби психология тарихын пайдалана отырып, ол кәсіби ұйымдардан цитаталар келтіріп, әртүрлі ұстанымдар мен сыйақы жүйелерін көрсетеді. Бұл жағдайлық зерттеулер психологиялық ғылымның ерекшелігін көрсетудің орнына академиялық және жалпы әлеуметтік ұйымдардағы гетерархияның дәлелі ретінде ұсынылды.