Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Англия шіркеуінің капелланы, миссионер, ауыл шаруашылығымен айналысушы, судья (1765–1838) Батурст епископының алғашқы епископы.
Church of England chaplain, missionary, agriculturalist, magistrate (1765–1838)
the inaugural Bishop of Bathurst
21 сәуірде 1793 жылы үйленді.
| балалары = 8, оның ішінде Энн, Мэри, Марта
| отбасы = Сэмюэл Марсден
| ата-анасы = Батшеба Браун және Томас Марсден.
m. 21 April 1793
| children = 8, including Ann, Mary, Martha
| family = Samuel Marsden
| parents = Bathsheba Brown and Thomas Marsden
Ерте өмір
Англияның Йоркшир графтығындағы Пудси қаласының жанындағы Фарслиде, фермерге айналған веслилік теміршінің ұлы ретінде дүниеге келген Марсден ауыл мектебінде оқыды және бірнеше жыл әкесіне шаруа қожалығында көмектесті. Жиырма жасқа толғаннан кейін, ол діни уағызшы ретінде танымал болды, бұл евангелистік Элланд қоғамының назарын аударды. Ол Англия шіркеуіне қызмет ететін кедей жігіттерді даярлауға тырысты. Элланд қоғамының стипендиясымен Марсден Халл грамматикалық мектебіне оқуға түсті, онда ол Джозеф Милнермен және реформатор Уильям Уилберфорспен жақын танысты. Екі жылдан кейін, 25 жасында Кембридждегі Магдалена колледжіне қабылданды. Бірақ ол дипломдық білімін аяқтамай, евангелистік көшбасшы Чарльз Симеонның шетелдегі миссионерлік қызметке шақыруына жауап берді. 1793 жылдың 1 қаңтарында Марсденге Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясындағы преподобный Ричард Джонсонның миссионерлік қызметіне екінші капеллан қызметі ұсынылды. Марсден 1793 жылдың 21 сәуірінде Халлдегі Holy Trinity шіркеуінде Элизабет Фристанға үйленді. Келесі айда Эксетер епископы Уильям Буллер оны дін қызметкері етіп бекітті.
Born in Farsley, near Pudsey, Yorkshire in England as the son of a Wesleyan blacksmith turned farmer, Marsden attended the village school and spent some years assisting his father on the farm. In his early twenties his reputation as a lay preacher drew the attention of the evangelical Elland Society, which sought to train poor men for the ministry of the Church of England. With a scholarship from the Elland Society Marsden attended Hull Grammar School, where he became associated with Joseph Milner and the reformist William Wilberforce, and after two years, he matriculated, at the age of 25, at Magdalene College, Cambridge. He abandoned his degree studies to respond to the call of the evangelical leader Charles Simeon for service in overseas missions. Marsden was offered the position of second chaplain to the Reverend Richard Johnson's ministry to the Colony of New South Wales on 1 January 1793. Marsden married Elizabeth Fristan at Holy Trinity, Hull on 21 April 1793. The following month William Buller, the Bishop of Exeter, ordained him as a priest.
Өмірбаян
Марсден шіркеу миссионерлік қоғамының (1799 жылы құрылған) мүшесі болды және ресми түрде Жаңа Оңтүстік Уэльсте орналасқан, бірақ 1800 жылдардың басынан бастап Жаңа Зеландияны евангелизациялауға қызығушылық танытты. Еуропалықтар Жаңа Зеландияны 1640 жылдардан бері білген, ал 19 ғасырдың басында маори және еуропалықтар арасындағы байланыс күшейді, әсіресе Жаңа Зеландия жағалауындағы көптеген кит аулаушылар мен терілі аң аулаушылардың, сондай-ақ Аралдар шығанағындағы байланыстар арқасында. Аралдар шығанағында зерттеушілер, зығыр саудагерлері, ағаш саудагерлері, теңізшілер және Австралияда жазасын өтеген (сондай-ақ Австралияның жазалау жүйесінен қашқан) еуропалықтардың шағын қауымы қалыптасты. Марсден олардың маори өмір салтын бұзып жатқанына алаңдап, Шіркеу миссионерлік қоғамына Жаңа Зеландияға миссионерлік топ жіберуді ұсынды. 1813 жылдың маусым айында Марсден CMS хатшысына Жаңа Оңтүстік Уэльстегі қосымша CMS қоғамын құру үшін жылына 500 фунт стерлинг сұрады, мақсаты маори халқы арасында миссионерлік жұмыс жүргізуге көмектесу болды. 1813 жылдың 20 желтоқсанында Сиднейде өткен Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясындағы отырыста Марсден Оңтүстік теңіз аралдарының тумаларын қорғау және олардың өркениетін дамыту, сондай-ақ Порт-Джексонға әкелінетін Оңтүстік теңіз аралдарының тұрғындарын қорғау және оларды қастандықпен ұстайтын кемелердің иелерінен олардың құқықтарын қорғау үшін Жаңа Оңтүстік Уэльс қоғамын құрды.
Marsden was a member of the Church Missionary Society (CMS) (founded in 1799) and remained formally based in New South Wales, but developed an interest in evangelising New Zealand from the early 1800s onwards. Europeans had known of New Zealand since the 1640s and by the early 19th century there had been increasing contact between Māori and Europeans, mainly by the many whalers and sealers around the coast of New Zealand and especially in the Bay of Islands. A small community of Europeans had formed in the Bay of Islands, made up of explorers, flax traders, timber merchants, seamen, and ex convicts who had served their sentences in Australia (as well as some who had escaped the Australian penal system). Marsden was concerned that they were corrupting the Māori way of life, and lobbied the Church Missionary Society to send a mission to New Zealand. In June 1813, Marsden wrote to the Secretary of the CMS seeking £500 per annum to form an Auxiliary CMS Society in New South Wales, with a view of assisting engaging in missionary work among the Māori people in New Zealand. At a meeting in the Colony of New South Wales, held at Sydney, on 20 December 1813, Marsden formed the New South Wales Society for affording Protection to the Natives of the South Sea Islands, and promoting their Civilization, for the protection of South Sea Islanders who may be brought to Port Jackson, and to defend their claims on the masters and owners of the vessels who mistreat those islanders.
Жаңа Зеландияға алғашқы сапары
Томас Кендалл мен Уильям Холл 1813 жылғы 31 мамырда Earl Spencer кемесімен Жаңа Зеландиядағы аралдар шығанағына зерттеу сапарына шығып, 10 қазанда Сиднейге оралды. 1814 жылы ол Актив атты бригті 1400 фунт стерлингке сатып алды, көбінесе өзінің қаржысымен, себебі Шіркеу Миссионерлік Қоғамы кемеге қаражат бөлмейді. Миссионерлер Кендалл, Кинг және Холл, сондай-ақ еркін қоныс аударушы Томас Хансен 1814 жылғы 22 желтоқсанда Рангиуа шығанағына келді. Олармен бірге Жаңа Зеландияға алғаш рет Марсден Австралиядан әкелген жылқылар – бір айғыр және екі бие болды. Марсден аралдар шығанағы аймағын бақылайтын Нгапухи іви (тайпа) маори рангaтирaларымен (басшылармен) кездесті, соның ішінде Австралияда онымен бірге тұрған бас Руатара және бұрынғы онжылдықта маори соғысына мылтықты енгізуге көмектескен кішігірім әскери жетекші Хонги Хика болды. Хонги Хика 22 тамызда олармен бірге Австралияға оралды. Жаңа Зеландиядағы құрлықта айтылған алғашқы христиан уағызы Марсден 1814 жылғы Рождество күні Оихи шығанағында (Рангиуа шығанағының солтүстік-шығысындағы кішкентай шығанақ) жасады. Англия шіркеуінің жалпы дұғалар кітабынан қызмет ағылшын тілінде оқылды, бірақ Марсденнің Руатарадан тіл үйренгендігіне байланысты, ол уағызын маори тілінде айтқан болуы мүмкін. Руатара 400 адамдық маори қауымы түсінбеген уағыздың бөліктерін түсіндіруге көмектесті. 1815 жылғы 24 ақпанда Марсден Жаңа Зеландиядағы алғашқы христиандық миссия үшін Рангиуада жер сатып алды. Оихидегі миссия үйлері нашарлап, миссия Рангиуа шығанағының батысына қарай Те Пунаға көшірілді. Миссия 1850 жылдары жабылды.
Thomas Kendall and William Hall sailed on the Earl Spencer, departing on 31 May 1813 to the Bay of Islands, New Zealand, on a voyage of investigation, and returned to Sydney on 10 October. In 1814, he purchased a brig, the Active, for £1,400, mostly with his own money as the Church Missionary Society refused to provide funds for a ship. The missionaries, Kendall, King and Hall, together with free settler Thomas Hansen, arrived in Rangihoua Bay on 22 December 1814. With them were the first horses in New Zealand, a stallion and two mares, brought from Australia by Marsden. Marsden met Māori rangatira (chiefs) from the Ngāpuhi iwi (tribe), who controlled the region around the Bay of Islands, including the chief Ruatara who had lived with him in Australia, and a junior war leader, Hongi Hika, who had helped pioneer the introduction of the musket to Māori warfare in the previous decade. Hongi Hika returned with them to Australia on 22 August. The first known Christian sermon on land in New Zealand was preached by Marsden at Oihi Bay (a small cove in the north east of Rangihoua Bay) on Christmas Day, 1814. The service from the Church of England Book of Common Prayer was read in English but it is likely that, having learnt the language from Ruatara, Marsden preached his sermon in the Māori language. Ruatara was prevailed upon to explain those parts of the sermon the 400 strong Māori congregation did not understand. On 24 February 1815 Marsden purchased land at Rangihoua for the first Christian mission in New Zealand. the houses of the mission at Oihi had deteriorated and the mission moved to Te Puna, further to the west in Rangihoua Bay. The mission finally closed in the 1850s.
Миссияны құру
Жыл соңында Кендалл, Холл және Кинг Руатараның (кейін Хонги Хиканың) қорғауымен Ңгапухиге миссияны бастау үшін оралды. Хонги Хика олармен бірге Австралиядан өз жауынгерлері үшін көптеген қару-жарақтар әкелді. Миссия станциясы Рангихуа шығанағында құрылды, кейін Керикериге көшірілді (миссия үйі мен тас дүкені әлі де көріледі), соңында Те Вайматеде үлгілі шаруашылық ауылы салынды. Миссия он жыл бойы күресіп, Веслиан және католик миссияларымен бәсекелесіп, жамағаттарды тартуға тырысты. Томас Кендалл әйелінен маори хахухуының (қасиетші) қызы үшін ажырасып, сондай-ақ маоридің дәстүрлі дініне қызығушылық танытты. 1815 жылы Ңгапухи басшысы Титоре Сиднейге барып, Марсденмен екі жыл өткізді. 1817 жылы Титоре мен Туи (сондай-ақ Тухи немесе Тупаеа (1797?–1824) деп те аталды) "Кенгуру" бригімен Англияға аттанды. Олар Кембридж университетінің профессоры Сэмюэл Лиге барып, маори тілінің грамматикасы мен сөздігін дайындауға көмектесті, ол 1820 жылы Ңгапухи басшылары Хонги Хика мен Вайкато Лиге келгеннен кейін "Жаңа Зеландия тілінің бірінші грамматикасы мен сөздігі" деп жарияланды. Марсден 1820 жылдың мамырында Аралдар шығанағында болды, сол кезде капитан Джеймс Даунидің басқаруымен HMS Coromandel Англиядан Теңіздің Firth-інен ағаш жүгін алу мақсатымен Аралдар шығанағына келді. Бірнеше күннен кейін Coromandel Темзаға қарай жүзіп кеткенде, Марсден олармен бірге сапарға шықты. Дауни Аралдар шығанағында балық аулаушылардың шошқа еті мен картопқа мылтықтар мен оқ-дәрілерді айырбастағанын хабарлады. 1820 жылы Хонги Хика мен Томас Кендалл "Нью-Зелендер" кит аулау кемесімен Англияға сапар шекті. Хонги Хика Георг IV-ке кездесті, ол оған толық қару-жарақ жиынтығын сыйлады; ол Жаңа Зеландияға оралғанда Сиднейден өтетін болғандықтан қосымша мылтықтар алды. Аралдар шығанағына оралғаннан кейін Ңгапухи Шіркеу Миссионерлік Қоғамының миссионерлерінен азық-түлікке мылтықтарды айырбастауды талап етті, бұл Кендалл басшылығымен Керикери миссионерлік станциясы үшін маңызды қолдау көзіне айналды. Марсден бұл саудаға қарсы болды, себебі ол маорилер арасындағы кең ауқымды тайпалық соғыстарға әсер ететінін білді. Қару саудасын тоқтатудан бас тартқаны үшін Кендалл 1822 жылы Шіркеу Миссионерлік Қоғамынан қуылды. Марсден, сондай-ақ Кендаллдың романтикалық қарым-қатынасын білген, оны 1823 жылдың тамызында Жаңа Зеландияға қайтып келді және жеке өзі қызметтен босату үшін келді. Марсден мен Кендалл Аралдар шығанағынан кетіп бара жатқанда, олардың кемесі "Брэмптон" жағаға отырды. Марсден кейін барлық австралиялық баспагерлермен сөйлесіп, Кендаллдың маори грамматикасын жариялауына кедергі жасады, көбінесе ашудан туған себептерге байланысты.
At the end of the year Kendall, Hall and King returned to start a mission to the Ngāpuhi under Ruatara's (and, later, Hongi Hika's) protection in the Bay of Islands. Hongi Hika returned with them, bringing a large number of firearms from Australia for his warriors. A mission station was founded with a base at Rangihoua Bay, later moved to Kerikeri, (where the mission house and stone store can still be seen), and ultimately a model farming village at Te Waimate. The mission would struggle on for a decade before attracting converts, in competition with Wesleyan and Catholic missions. Thomas Kendall abandoned his wife for the daughter of a Māori tohunga (priest), and also flirted with Maori traditional religion. In 1815 the Ngāpuhi chief Tītore went to Sydney and spent two years with Marsden. In 1817 Tītore and Tui (also known as Tuhi or Tupaea (1797?–1824)) sailed to England in the brig, Kangaroo. They visited Professor Samuel Lee at Cambridge University and assisted him in the preparation of a grammar and vocabulary of Māori which, following a visit to Lee by the Ngāpuhi chiefs Hongi Hika and Waikato, was published in 1820 as First Grammar and Vocabulary of the New Zealand Language. Marsden was in the Bay of Islands in May 1820 when HMS Coromandel, under the command of Captain James Downie, arrived at the Bay of Islands from England for the purpose of procuring a cargo of timber in the Firth of Thames. When Coromandel sailed for the Thames a few days later, Marsden accompanied them on their voyage. Downie reported that while at the Bay of Islands whalers were in the practice of trading muskets and ammunition for pork and potatoes. In 1820 Hongi Hika and Thomas Kendall travelled to England on the whaling ship New Zealander. Hongi Hika met George IV, who gifted him a suit of armour; he also obtained further muskets when passing through Sydney on his return to New Zealand. On his return to the Bay of Islands, Ngāpuhi demanded the Church Missionary Society missionaries trade muskets for food, which under Kendall became an important means of support for the Kerikeri mission station. The trade was opposed by Marsden, largely because of its impact on the wide ranging intertribal warfare occurring among Māori at the time. For refusing to stop trading arms, Kendall was dismissed by the Church Missionary Society in 1822. Marsden, who also knew of Kendall's romantic affair, returned to New Zealand in August 1823 to sack him in person. When Marsden and Kendall sailed from the Bay of Islands, their ship the Brampton was wrecked. Marsden later went to some trouble talking to all Australian printers to prevent Kendall from publishing a Māori grammar book, apparently largely out of spite.
Мұра
Марсден Жаңа Зеландияда көбінесе жақсы есте сақталады, ол жеті рет сапар шекті (ең ұзақ сапары жеті айға созылды). Веллингтон қаласының Карори ауданындағы англикандық Сэмюэл Марсден атындағы колледж Марсденнің құрметіне аталған. Оклендтегі Король колледжі, Оклендтегі Король мектебі және Корран қыздар мектебінің үйлері де оның атымен аталады. 1819 жылы Марсден Жаңа Зеландияға жүзім өсіруді енгізіп, Солтүстіклендтегі Керикериде 100-ден астам жүзім сорттарын отырды. Ол былай деп жазды:
Marsden is generally remembered favourably in New Zealand, which he visited seven times (the longest trip lasting seven months). The Anglican school, Samuel Marsden Collegiate School in Karori, Wellington was named after Marsden. Houses at King's College, Auckland, King's School, Auckland and at Corran School for Girls are also named after him. In 1819, Marsden introduced winegrowing to New Zealand with the planting of over 100 different varieties of vine in Kerikeri, Northland. He wrote:
Кейінгі өмірі
Марсден 1838 жылдың 12 мамырында салқындап ауырып, Нью-Саут Уэльс штатындағы Виндзордағы Сент-Мэтью шіркеуінде преподобный Генри Стайлздікіне сапармен келген кезде қайтыс болды. Марсден Парраматадағы ескі шіркеуінің, Сент-Джонның зиратына жерленген.
Marsden was on a visit to the Reverend Henry Stiles at St Matthew's Church at Windsor, New South Wales when he succumbed to an incipient chill and died at the rectory on 12 May 1838. Marsden is buried in the cemetery near his old church at Parramatta, St John's.
Көркем әдебиет пен танымал мәдениетте
Австралиялық ақын Кеннет Слессор пасторды сынға алған "Реверенд Сэмюэль Марсденнің кешкі әні" атты сатиралық өлең жазды. Жаңа Зеландияның 1814 регги тобы өз атын Марсденнің аралдар шығанағында алғашқы уағызын өткізген жылдан алды. Брайан Брюстің 2001 жылғы "Жұмыстық жылқыдан арман жылқысына" деректі фильмінде Марсденнің тайыншасы туралы әңгіме бар. Роберт Хьюздің "Қасіретті жағалау" туындысына негізделген Марсденнің портреті Патрик О'Брайанның "Жаңғақты тыныштық" кітабында кездеседі. 1978 жылғы австралиялық "Қарсы желге" телесериалында Марсденді Дэвид Рейвенсвуд сомдады. 1980 жылғы Элеонора Дарктың 1941 жылғы "Уақыттан тыс жер" романының телеверсиясында Марсденді Джон Кузинс ойнады.
The Australian poet Kenneth Slessor wrote a satirical poem criticising the parson, "Vesper Song of the Reverend Samuel Marsden". New Zealand reggae band 1814 took their name from the year that Marsden held the first sermon in the Bay of Islands. Bryan Bruce's 2001 documentary, Workhorse to Dreamhorse includes a story about Marsden's stallion. A portrait of Marsden based on Robert Hughes' The Fatal Shore appears in Patrick O'Brian's book The Nutmeg of Consolation. In the 1978 Australian television series Against the Wind, Marsden was portrayed by David Ravenswood. In the 1980 television adaptation of Eleanor Dark's 1941 novel The Timeless Land, Marsden is portrayed by John Cousins.