Кіріспе

Амстердамда өткен көп түрлі спорттық жарыс 1928 жылғы жазғы Олимпиада ойындары (Olympische Zomerspelen 1928), ресми түрде IX Олимпиада ойындары (Spelen van de IXe Olympiade) деп белгілі және көбінесе Амстердам-1928 деп аталады, 1928 жылдың 28 шілдесінен 12 тамызына дейін Нидерландының Амстердам қаласында өткізілген халықаралық көп түрлі спорттық жарыс. Амстердам қаласы бұрын 1920 және 1924 жылғы Олимпиада ойындарын қабылдауға үміттене білген, бірақ 1920 жылғы ойындар үшін соғысқа қиналған Бельгияның Антверпен қаласына, ал 1924 жылғы ойындар үшін Пьер де Кубертеннің Париж қаласына жол беруге мәжбүр болды. 1928 жылғы Олимпиада ойындарына тағы бір үміткер қала – Лос-Анджелес болды, ол төрт жылдан кейін Олимпиада ойындарын қабылдау құрметіне ие болды. 1932 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына дайындық кезінде АҚШ Олимпиада комитеті 1928 жылғы ойындардың шығындары мен кірістерін қарастырды. Комитет жалпы шығынның 1,183 миллион АҚШ долларын, кірістің 1,165 миллион АҚШ долларын құрағанын, нәтижесінде 18 000 АҚШ долларына тең шамалы зиян келгенін хабарлады, бұл 1924 жылғы ойындармен салыстырғанда айтарлықтай жақсару болды. АҚШ ең көп алтын және жалпы медальдарды жеңіп алды.

Қонақ қаланы таңдау

Голландиялық дворян Фредерик ван Туйл ван Сероскеркен алғаш рет 1912 жылы, тіпті Нидерланд Олимпиада комитеті құрылғанға дейін, Амстердамды Жазғы Олимпиада ойындарын қабылдау үшін ұсынды. 1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан Олимпиада ойындары өткізілмеді. 1919 жылы Нидерланд Олимпиада комитеті Амстердамның ұсынысынан бас тартып, 1920 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын қабылдау үшін Антверпенді қолдады. 1921 жылы Париж 1924 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын қабылдауға таңдалды, ал 1928 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары Амстердамда ұйымдастырылатын болды. Нидерланд Олимпиада комитеті қолдаған бұл шешімді Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) 2 маусым 1921 жылы жариялады. Лос-Анджелес 1928 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын қабылдауға үміттене білмеді, 1922 және 1923 жылдары да сәтсіздікке ұшырады. Ақырында қала 1932 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын қабылдауға таңдалды, ол жылы ол жалғыз үміткер болды. Бірақ алғашқы Олимпиадалық от пен эстафета 1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына дейін өткізілмеді. Алғаш рет елдер шеруі Олимпиаданың туған жері – Грекиядан басталды және қабылдаушы елмен аяқталды, бұл дәстүр содан бері жалғасып келеді. Ойындарды Королева Вильгельминаның күйеуі, принц Хендрик ресми түрде ашты, ол әйелінің өкілі ретінде әрекет етуге рұқсат алған еді. Королева Норвегияда демалып жатқандықтан ашылу салтанатына қатыса алмады және саяқатын тоқтатуды қаламады. Бұл Олимпиаданың ашылу салтанатына мемлекет басшысы жеке қатыспаған екінші жағдай болды (біріншісі 1904 жылы Сент-Луис (Миссури штаты) Олимпиадасы болды, оны ресми түрде Сент-Луис мэрі Дэвид Р. Фрэнсис ашты). Королева бастапқыда ашылу немесе жабылу салтанатына қатысудан бас тартқан еді; ол Нидерландының 1928 жылғы Олимпиаданы қабылдауына қарсы болды, себебі Олимпиаданы түркі дінінің көрінісі деп есептеді. Алайда ол ойындар аяқталғанға дейін Норвегиядан оралды, жабылу салтанатына қатысып, марапаттау рәсімінде алғашқы жүлделерді табыс етті. Ойындарға көптеген көліктер күтілді, бірақ Амстердамда бір машинаға арналған 2000-нан аспайтын тұрақ орындары болды. Сондықтан бірнеше жаңа тұрақтар ашылды және шетелдік қонақтарға тұрақ орындарын көрсету үшін арнайы тұрақ белгісі енгізілді. Көк түстегі ақ P әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан халықаралық тұрақ белгісіне айналды. Бұл ойындар "Жазғы Олимпиада ойындары" деп аталатын алғашқы ойындар болды, оларды Қысқы Олимпиада ойындарынан (1924 жылдан бері өткізіліп келеді) ажырату үшін. Бұл ойындар 1984 жылдан бері қолданылып келе жатқан он алты күндік белгілі бір кестеге сәйкес өткізілді. Бұрынғы Олимпиадаларда жарыстар бірнеше айға созылған. Жеңіл атлетика жарыстары 400 метрлік жол табанында өткізілді, ол кейіннен жеңіл атлетика жолдарының стандарты болды. Германия 1920 және 1924 жылдары Олимпиада ойындарына қатысуға тыйым салынғаннан кейін 1912 жылдан бері алғаш рет Олимпиада ойындарына оралды. Германия құрамасы 1928 жылғы медальдар есебінде екінші орын алды. Литва саяси мәселелер мен Кеңес Одағының оккупациясы салдарынан 1992 жылға дейін Жазғы Олимпиада ойындарында соңғы рет тәуелсіз ел ретінде қатысты. Оңтүстік Америка футболы Аргентинаны жеңіп, Уругвай чемпиондық атағын сақтап қалды. Үндістан хоккейден алғаш рет алтын медаль жеңіп алды, бұл спортта алты рет қатарынан алтын медаль жеңіп алудың бастамасы болды.

Спортшының ерекшеліктері

Финляндиялық Пааво Нурми 10 000 метр қашықтықтағы жүгіруде тоғызыншы, соңғы алтын медалін жеңіп алды. Канадалық спортшы Перси Уильямс 100 метр және 200 метрлік спринттерде күтілмеген жеңіске жетті. Кейін Норвегия королі болған Мұрагер ханзада Олав 6 метрлік қайықпен жүзу жарысында алтын медальді жеңіп алды. Пат О'Каллахан жаңадан тәуелсіздік алған Ирландия үшін алғашқы медальді – балғамен лақтырудан алтынды жеңіп алды. Жапониялық Микио Ода үш қадамға секіруде жеңіске жетіп, Азия елдерінен алғашқы алтын медаль иегері атанды. АҚШ-тан келген Бетти Робинсон әйелдер арасында 100 метрге жүгіруде 12,2 секундтық әлемдік рекордты орнатып жеңімпаз атанды. Ол кезде оның жасы 16-ға жуық еді. Алжирде туған марафоншы Бугера Эль Уафи Франция үшін ерлер марафонында алтын медаль жеңіп алды. Кейін «Тарзан» фильмдерінде ойнаған Джонни Вайсмуллер жүзуден екі алтын медальді жеңіп алды: ерлер арасында 100 метрге еркін жүзуде жеке алтын және ерлер арасында 4x200 метрге еркін жүзуде эстафеталық алтын.

Спорт

1928 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында 14 спорт түрі, 20 дисциплина және 109 жарыс өтті. Әр дисциплина бойынша жарыстардың саны жақша ішінде көрсетілген. Сынға қарамастан, бес әйелдер арасындағы жеңіл атлетика жарысы қосылды: 100 метр, 800 метр, биікке секіру, дискіні лақтыру және 400 метрлік кедергілермен жүгіру. Жарыстардың шектеулі санына наразылық білдірген британдық әйел спортшылар Олимпиаданы бойкоттады. Польшалық Халина Конопачка – жеңіл атлетикадан алғашқы Олимпиада чемпионы атанған әйел. 800 метрлік жүгірудің соңында бірнеше қатысушының толығымен шаршап қалғаны туралы хабарлар кеңінен (және қате түрде) тарады. Осының салдарынан, ХОК әйелдердің ұзақ қашықтыққа жүгіруге тым осал екенін шешті, және әйелдердің Олимпиадалық жүгіру жарыстары 1960 жылға дейін 200 метрмен шектелді. Теннис бағдарламадан мүлдем жойылды, бірақ 1968 жылы көрсету спорты ретінде қайтадан енгізілді.

Медальдар саны

1928 жылғы Олимпиада ойындарында жүлделі орындар алған он үздік ел.

Плакат

Ойындардың ресми плакатын ақ көйлек киген жүгіруші бейнесімен Jos Rovers салған, алайда ХОК бұл суреттің авторлық құқығын ешқашан ала алмады. ХОК басқа плакатты пайдаланды, онда «Olympische Spiele» деген неміс тіліндегі мәтін және голландиялық ұлттық тудың бір бөлігімен жабылған, қолында бейбітшілік жапырағы бар спортшы бейнеленген. Бұл плакат Амстердам Олимпиадасы туралы неміс кітабы үшін жасалған.

Соңғы тірі қалған бәсекелес

1928 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының соңғы тірі қатысушысы Карла Марангони болды, ол күміс медальді жеңіп алған Италия гимнастика командасының мүшесі және Олимпиада кезінде он екі жаста болған. Марангони 2018 жылдың 18 қаңтарында 102 жасында қайтыс болды, сол кезде ол ең қарт тірі Олимпиада жүлдегері еді.