Кіріспе
Дене суреті – адам денесін канвас ретінде пайдаланатын өнер түрі.
Денеге бояу салу – бұл дене өнерінің бір түрі, онда сурет тікелей адам терісіне салынады. Татуировкалар мен дене өнерінің басқа түрлерінен айырмашылығы, денеге бояу салу уақытша, бірнеше сағатқа немесе кейде бірнеше аптаға дейін сақталады (мысалы, мехнди немесе «хенна татуировкалары» жағдайында шамамен екі апта). Денеге тек бетке ғана салынатын бояулар бетке бояу салу деп аталады. Денеге бояу салуды «уақытша татуировка» деп те атайды. Ірі көлемді немесе толық денеге бояу салу көбінесе денеге бояу салу деп аталады, ал кішкентай немесе егжей-тегжейлі жұмыстар кейде уақытша татуировка деп аталады.
Жергілікті
Көптеген тайпалық мәдениеттерде саз, бор, күл және малдың нәжісінен жасалған табиғи пигменттермен денеге сұр немесе ақ түспен сурет салу дәстүрлі. Көбінесе мәдени шараларда қолданылатын бұл әдіс дене температурасын реттеуге көмектеседі деп саналады, ал жолақты суреттердің қолданылуы жәндіктердің шағуының алдын алуға мүмкіндік береді. Бұл ежелгі салт әлі де Австралияның аборигендері, Африка мен Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарында, сондай-ақ Жаңа Зеландия мен Тынық мұхиты аралдарында сақталған. Хенна жапырақтарынан жасалған бояуды қолданатын, денеге сурет салудың жартылай тұрақты түрі – мехенди, Үндістанда, әсіресе келіндерде кең таралған (кейде бұл қате түрде «хенна татуировкасы» деп те аталады). 1990 жылдардың соңынан бері мехенди Батыс әлеміндегі жас әйелдер арасында танымал болды. Орта және Оңтүстік Американың көптеген аборигендері өз денелеріне жагуа татуировкасын немесе Genipa americana жемісінің шырынын жасайды. Оңтүстік Американың аборигендері дәстүрлі түрде беттері мен денелерін безендіру үшін аннато, хуито немесе ылғал көмірді пайдаланады. Хуито жартылай тұрақты, және бұл қара бояутың жоғалуына әдетте бірнеше апта уақыт қажет.
Батыс
Боди-бояу әрқашан толық жалаңаш денелердегі үлкен суреттер емес, бірақ киім киген денелердің белгілі бір бөліктерінде кішігірім суреттер болуы мүмкін. 1960-шы жылдардан бері Батыс қоғамында боди-бояу қайта жанданды, бұл жартылай жалаңаштыққа қатысты әлеуметтік нормалардың либерализациясының нәтижесінде болды және көбінесе сенсациялық немесе көрнекілікке ұмтылған формаларда көрінеді. Күні бүгінге дейін боди-бояудың өнер түрі ретіндегі заңдылығы талқыланып жүр. Қазіргі заманғы жаңғыру 1933 жылы Чикагода өткен Дүниежүзілік көрмеге дейін барып тірелуі мүмкін, онда Макс Фактор аға және оның моделі Салли Рэнд, Голливуд фильмдері үшін жасалған жаңа макияжбен оның денесін бояған кезде, қоғамдық тәртіпті бұзды деген айыппен тұтқындалды. Бүгінгі күні боди-арт, жеке мифологияға бағытталған Жаңа Штербак, Ребекка Хорн, Мишель Платник, Юри Мессен Ясчин немесе Хавьер Перес сияқты туындыларға қарай дамыды. Боди-бояу кейде саяси наразылықтарда, мысалы, Burberry компаниясына қарсы PETA акцияларында назар аудару үшін қолданылады. Боди-бояу 1950-1960 жылдары шағын баламалы өнер қозғалысына жол ашты, онда модельдің денесіне бояу жағылып, содан кейін модель матаға немесе басқа материалға бояуды беру үшін оған тиіп немесе оралып жататын. Француз суретшісі Ив Клейн, өзінің «Антропометрия» сериясымен ең танымал. Бұл техниканың нәтижесінде модельдің денесінен материалға бейне көшіріледі. Бұл сурет контурында модельдің (әдетте әйел) дене сызықтарының барлығы бейнеленеді. Бұл техника әрқашан бір түсті болмады; дене мүшелерінің әртүрлі бөліктеріне жағылған әртүрлі түстер кейде қызықты эффекттер тудырды. Джоанн Гейр – боди-бояу суретшісі, оның туындылары 2008 жылғы Sports Illustrated Swimsuit Issue журналында қатарынан он жылдан бері жарияланып келеді. Ол 1992 жылдың тамызындағы Vanity Fair журналының Деми Мурдың «Демидің туған күні» атты мұқабасымен танымал болды. Оның «Жоғалып бара жатқан модель» атты туындысы Ripley's Believe It or Not! телешоуының бір бөлігі болды.
Фестивальдар
Дүние жүзінде жыл сайын боди-арт фестивальдері өтеді, олар кәсіби боди-арт суретшілерін және ынталы әуесқойларды біріктіреді. Боди-артты кейбір футбол матчтарында, рейв-партилерде және белгілі бір фестивальдерде де көруге болады. World Bodypainting Festival – 1998 жылы басталып, 2017 жылдан бері Австрияның Клагенфурт қаласында өткізілетін үш күндік фестиваль. Оған елуден астам елден қатысушылар келеді және шараға 20 000-нан астам адам қатысады; оны ұйымдастыратын World Bodypainting Association боди-арт өнерін насихаттайды. Солтүстік Америкада өтетін боди-арт фестивальдеріне Солтүстік Америка боди-арт чемпионаты, Флорида штатының Орландо қаласындағы Face and Body Art International Convention, Британ Колумбиясының Нанамимо қаласындағы Bodygras Body Painting Competition және Невада штатының Лас-Вегасындағы Face Painting and Body Art Convention кіреді. Австралияда да бірнеше боди-арт фестивальдері бар, ең танымалдары – жыл сайынғы Australian Body Art Festival (Квинсленд штатының Эумунди қаласында) және Australian Body Art Awards. Италияда Rabarama Skin Art Festival (жаз және күз айларында әр жыл сайын өткізіледі, Италияның ірі қалаларында гастрольдік турлармен) – бұл боди-арттың көркемдік жағына бағытталған, боялған дененің тікелей өнер көрсетіліміндегі эмоционалдық әсерін, оның декоративтік және техникалық аспектілерінен гөрі баса назар аударатын ерекше шара. Осындай шығармашылық өнер түрі "Skin Art" деп аталады.
Көркем өнер
1960 жылдардағы супермодель Верушка бодипейнт суретшілерін шабыттандырды, оның әсерлі суреттері 1986 жылы фотограф Холгер Трульцштің «Трансфигурациялар» кітабында жарияланды. Басқа да белгілі туындыларға Серж Диаконовтың «A Fleur de Peau» және Диаконов пен Джоанн Гейрдің «Paint-a-licious» кітаптары жатады. Соңғы кезде голланд суретшісі Карл Хаммер бодипейнт пен көркемдік повествование (фантастикалық реализм) үйлесімімен көзге түсті. Батыс Еуропадағы бұл үрдістің арқасында, 1990 жылдардың басынан бері АҚШ-та да бодипейнт кеңінен қабылдануда. 2006 жылы World Bodypainting Festival чемпионы және төрешісі Крейг Трейси Нью-Орлеанда әсем өнерге арналған алғашқы галереясын ашты. Painted Alive галереясы Француз кварталындағы Король көшесінде орналасқан. 2009 жылы NBC телеарнасының «Last Call with Carson Daly» ток-шоуында Нью-Йорктік суретші Дэнни Сетиаван танымал суретшілер – Сальвадор Дали, Винсент ван Гог және Густав Климт сияқтылардың шедеврлерін адам денелерінде қайта жасайтын өнері көрсетілді, бұл оның замандастарына әдетте қызығушылық танытпайтын көркем өнерді ұнатуға бағытталған. 2005 жылдан бері австралиялық суретші Эмма Хак Флоренс Броадхерсттің қағаз өрнектерінен шабыттанған, әсемделген қабырғалармен үйлесетін, боялған жалаңаш денелердің суреттерін жасап келеді. Хак «Somebody That I Used to Know» әніне түсірілген Gotye музыкалық видеосымен танымал, онда стоп-моушн анимациясымен бодипейнт қолданылған және YouTube-та 800 миллионнан астам қаралым жинаған. Қазір Хак өзінің жеке фондарын жасайды және оның туындыларында табиғатты бейнелейтін тірі құстар жиі кездеседі. Хактың туындылары бүкіл әлемде көрмелерге қойылады. Мишель Платник – француз-израильдік заманауи суретші. Ол «тірі суреттерімен» танымал. Ол фотосурет, бейне, перформанс және бодипейнт сияқты әртүрлі техникаларды қолданады. Платник бейне және фотосуреттері үшін үш өлшемді кино декорацияларын жасайды, содан кейін осы декорациялардың ішіне орналастырған модельдердің денелеріне тікелей бояу жағады. Осы техниканы пайдаланып, Платник Франсис Бэкон, Эгон Шиле, Дэвид Хокни және Люциан Фрейд сияқты суретшілердің танымал картиналарының көріністерін жандандырып, оларды жаңа контекстке енгізді. Лос-Анджелес суретшісі Пол Рустан бодипейнт және фотосурет саласындағы жұмыстарымен танымал, ол көркем өнер мен коммерциялық әлемді байланыстырады. Оның бодипейнт туындылары көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде Солтүстік Америка бодипейнт чемпионатының жеңімпазы атанды. Трина Мерри – модельдерді қоршаған ортаға, фонға және өзінің «Ақшаға құштарлық» сериясындағы танымал картиналарға үйлестіре маскировкалайтын бодипейнт суретшісі. Мерридің туындылары 2017 жылы Майамидегі Art Basel және 2018 жылдың мамырында Нью-Йорктегі Superfine! өнер жәрмеңкесінде көрсетілді. Перулік суретші Сесилия Паредес күрделі гүлдік фондар мен табиғи ландшафттарға үйлестіру үшін өзінің денесін бояу стилімен танымал.
Коммерциялық аренада
Көптеген суретшілер телеарналардың жарнамаларында дене бояушы ретінде жұмыс істейді, мысалы, Natrel Plus науқанында ағаштарға ұқсатып жасырылған модельдер болды. Фотожарнамаларда да дене бояуы қолданылады, әр жыл сайын әлемдік журналдардың беттерінде жүздеген түрлі дене бояуы көрсетіледі. Дене бояушылар кино индустриясында, әсіресе ғылыми фантастика жанрында жиі жұмыс істейді, себебі денеге боялған фантастикалық жаратылыстардың саны артып келеді. "Sports Illustrated Swimsuit Issue" журналы, жыл сайын жарық көретін, дене бояуымен жасалған модельдерге арналған бөлімдерді жиі ұсынады, олар денеге суреттелген купальниктер немесе спорттық жейделер кигендей көрінеді. "Playboy" журналы да дене бояуымен жасалған модельдерді жиі пайдаланады. 2005 жылғы Playboy Mansion күнтізбесінде "Playmates at Play" бөлімінде барлық модельдер бикини киіп суретке түскен, бірақ Карен Макдугал мен Хироми Осима өздерінің айларында денелеріне суреттелген бикиниде көрсетілген. Дене бояуының сәттілігі көптеген маңызды халықаралық бәйгелерге және осы салаға арналған арнайы сауда журналына ("Illusion Magazine") әкелді, ол бүкіл әлемдегі жұмыстарды көрсетеді.
Бетті бояу
Бет бояу – адамның бетіне зиянсыз бояу жағудың өнері. Бұл практика палеолит дәуірінен бастау алады және ересек болу рәсімдері, жерлеу рәсімдері сияқты салт-дәстүрлерде, сондай-ақ аң аулауда қолданылған. Сазбалшық, әк немесе хна сияқты материалдар қолданылды, көбінесе жапырақтардан, жемістерден немесе жидектерден алынған пигменттермен, кейде майлармен немесе майлы заттармен араластырылатын. Бүгінгі таңда әлемнің көптеген халықтары бет бояумен шұғылданады. Бұған Австралия, Папуа-Жаңа Гвинея, Полинезия және Меланезия сияқты аймақтардың жергілікті тұрғындары кіреді. Сахаралық Африканың кейбір тайпалары осы әдісті мерекелер мен обрядтар кезінде пайдаланады, ал Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы көптеген жергілікті халықтар оны қазіргі кезде рәсімдер үшін қолданады, ал бұрын аң аулау мен соғыс үшін де пайдаланған. Үндістанда ол халықтық билерде және храмдардағы мерекелерде, мысалы, Катхакали қойылымдарында қолданылады, ал Мехнди суреттері тойларда қолданылады. Жапон гейшалары мен қытай опера әншілері де оны пайдаланады. Мадагаскарлық әйелдер беттерін жұлдыздар, гүлдер және жапырақтар бейнеленген суреттермен, masonjoany деп аталатын сары және ақ ағаш пастасымен бояйды. Батыс халықтық билерінің кейбір түрлерінде, мысалы, Border Morris биінде, бишілердің беттері орта ғасырларға дейінгі дәстүр бойынша қара пигментпен боялады. 18-ғасырда бет бояу аристократия мен жаңа байлардың арасында танымал болды, бірақ француз аристократиясы құлағаннан кейін Батыс мәдениетінде жойылды. 19-ғасырда қара макияж, қара емес актерлердің қара адамдарды бейнелеу үшін, әдетте миньстрель шоуларда қолдануы танымал болды. Оның қолданылуы 1960 жылдардағы Азаматтық құқықтар қозғалысымен АҚШ-та тоқтатылды. Сонымен бірге, хиппилер бет бояуды қабылдады, соғысқа қарсы демонстрацияларда жастардың беттерін гүлдермен немесе бейбітшілік белгілерімен безендіруі кең таралды. Қазіргі Батыс мәдениетінде бет бояу өнер формасына айналды, суретшілер өздерінің туындыларын фестивальдарда, байқауларда және журналдарда көрсетеді. Батыстың басқа қолданушылары актерлер мен клоундарды қамтиды, және ол әлі де аңшылар мен әскерилер арасында камуфляж түрі ретінде қолданылады. Балаларға арналған ойын-сауықтар мен спорттық іс-шараларда да кездеседі. Он жылдар бойы аудандық жәрмеңкелерде, үлкен ашық ауадағы базарларда (әсіресе Еуропа мен Америкада) және балалар мен жасөспірімдерді тартатын басқа да орындарда бұл ойын-сауық кеңінен таралған. Бет бояу Батыс әлеміндегі тақырыптық паркте, кештерде және фестивальдерде балалардың арасында өте танымал. Көбінесе бет бояу балаларға бағытталған болса да, көптеген жасөспірімдер мен ересектер де арнайы іс-шаралар үшін боянуды ұнатады, мысалы, спорттық іс-шаралар (өз командаларына немесе елдеріне қолдау көрсету үшін) немесе қайырымдылық іс-шараларын өткізу үшін.
Әскери қызметте
Әлемдегі барлық әскерлерде, жауынгерлер өздерінің беттерін және ашық дене мүшелерін (мысалы, қолдарды) жасыл, құмды түс және саз сияқты табиғи түстермен бояп, жасыру мақсатында камуфляждайды. Оңтүстік Американың әртүрлі армияларында, ежелгі тайпаларға құрмет көрсету үшін парадтарда бетке бояу жағу дәстүрі бар.
Уақытша татуировкалар
Бояумен қатар, уақытша татуировкалар да денеге әшекейлеу үшін қолданылуы мүмкін. "Жылтыр татуировкалар" теріге мөлдір, косметикалық сападағы желімді (қолмен немесе трафарет арқылы) жағу арқылы жасалады, содан кейін оның үстіне косметикалық жылтыр себіледі. Олар модельдің дене химиясына байланысты бір аптаға дейін сақталуы мүмкін. Фольгалық металл уақытша татуировкалар – сияның орнына фольгамен басып шығару технологиясы қолданылған, декаль стиліндегі уақытша татуировкалардың бір түрі. Олардың беткі жағындағы фольга суреті теріге жапсырылғаннан кейін дұрыс көріну үшін кері бейнеленген күйде басылады. Әрбір металл татуировка мөлдір қорғау пленкасымен жабылады.
Бояулар
Суға негізделген қазіргі заманғы бет және дене бояулары қатаң талаптарға сәйкес жасалады, яғни олар улы емес, көбінесе аллергия тудырмайды және оңай жуылады. Қолданғаннан кейін уақытша бояу қалдығы пайда болуы мүмкін, бірақ ол қалыпты жуу кезінде жоғалады. Оларды қолмен, бояу щеткасымен, синтетикалық немесе табиғи теңіз швабрасымен, сондай-ақ аэрограф арқылы қолдануға болады. "Алтын саусақ" фильмінде тараған қате түсінікке қарамастан, адамның бүкіл денесі боялған жағдайда тұншығу қаупі жоқ. Сұйық латекс те дене бояуы ретінде қолданылуы мүмкін. Латекске тиісті аллергия қаупінен бөлек, ұзақ уақыт кию тершеңдіктің төмендеуіне және ыстық соққыға әкелуі мүмкін, сондықтан латексті шешу кезінде шаштың ауырсынумен жұлынуына жол болмайды. Косметикаға қатысты сақталынатын сақтық шараларын сақтау қажет. Егер бояудан теріде аллергия белгілері байқалса, оны дереу қолдануды тоқтату керек. Сонымен қатар, оны зақымдалған, қабынған немесе сезімтал теріге жағуға болмайды. Мүмкіндігі болса, қолдану алдында аллергиялық реакцияға тест жасау ұсынылады. Құрамына ерекше назар аудару керек, өйткені кейбір бояулар АҚШ-тың FDA-сы көз айналасында қолдануға рұқсат етілмейді, әдетте CI 15850 немесе CI 15985 сияқты қызғылт түстермен байланысты, сондай-ақ CI 77007 бар көк, күлгін немесе кейбір жасыл түстер. Калифорния штатында 65-ші қадамның аясында косметикалық қоспалардағы рұқсат етілген қорғасын мөлшеріне қатысты қатаң ережелер бар. Еуропалық Одақта CI нөмірімен тіркелген барлық бояғыштарды барлық аймақтарда қолдануға болады. Денеге немесе бетке бояу үшін жаратылмаған бояулар мен өнімдерді ешқашан қолдануға болмайды, себебі олар ауыр аллергиялық реакцияларға әкелуі мүмкін. Мехендиге келетін болсақ, лимон шырыны сияқты ингредиенттермен араластырылған табиғи қоңыр хенна бояуларын қолдану қауіпсіз. Тағы бір нұсқа – Jagua, қара индиго өсімдігінен алынған бояу, оны теріге қолдануға қауіпсіз және ЕО-да косметикалық мақсатта қолдануға рұқсат етілген.
Дененің марморлануы
Қолдар мен бет-әлпеттерді фестивальдер сияқты шараларға уақытша түрде мраморлап безендіруге болады. Бұл дәстүрлі қағазды мраморлауға ұқсас бояу процесі арқылы жасалады, онда бояу су бетінде қалқып, адам терісіне көшіріледі. Қағазға арналған дәстүрлі майға негізделген техникадан өзгеше, көбінесе неон немесе ультракүлгін сәулеге реакция беретін бояулар қолданылады, ал бояу сулы және зиянсыз болып келеді.
Қолөнер
"Қол өнері" – бұл қолды жануарға немесе басқа да нысанға ұқсату үшін макияж немесе бояу жағу. Гвидо Даниэле сияқты кейбір қол суретшілері адамдардың қолына жабайы жануарлардың алдамшы суреттерін салады. Қол суретшілері қол моделімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Қол модельдерін арнайы актерлік және модельдік агенттіктер арқылы шақыруға болады, олар көбінесе "дене бөліктерінің моделі" немесе "қол-аяқ моделі" деп жарнамалайды.
Дененің жылтырлығы
Әйелдердің көкіректеріне жылтыр және шағылыстыратын әшекейлерді жағу, көбінесе бикинидің үстіңгі бөлігі немесе қысқа көйлек түрінде, кейде сүрекейлермен бірге, "жылтыр көкжиек" деп аталады. Денеге сурет салу сияқты, бұл әшекейлік безендіру фестивальге қатысушылардың арасында танымал. Жағалар да кейде осылай безендіріледі, ал әйелдің кіндік астын әшекейлеу "ваджазл" деп аталады.
Медиа
Боди-арт түрлі бұқаралық ақпарат құралдарында кездеседі. "Роуэн мен Мартиннің күлкісі" атты танымал телешоуда көшу кезінде денелерге комедиялық фразалар мен әзіл-қалжыңдар салынып суреттелген. Питер Гринавейдің 1996 жылғы "Жастық кітабы" фильмі боди-артқа арналған. 1990 жылғы американдық "Жүрек қайда" (Where the Heart Is) фильмінде күрделі фонға үйлесу үшін боялған модельдердің бірнеше мысалы көрсетілген, бұл trompe l'œil эффектісін тудырған. "Skin Wars" – Ребекка Ромижн жүргізетін боди-арт бойынша шындыққа негізделген жарыс, ол 2014 жылдың 6 тамызында Game Show Network арнасында тұңғыш рет көрсетілді.