Кіріспе
Орманды ылғалды жерлер. Саздық – жер мен судың ортаны қалыптастыруда маңызды рөл атқаратын өтпелі аймақ болып саналады. Саздықтар көлемі мен орналасқан жері жағынан әртүрлі, олар бүкіл әлемде кездеседі. Саздықтағы су тұщы, аралас немесе теңіз суы болуы мүмкін. Тұщы су саздықтары ірі өзендер мен көлдер бойында пайда болады және табиғи су деңгейінің өзгеруін сақтау үшін жаңбыр суы мен маусымдық су тасқынына тәуелді. Тұзды су саздықтары тропикалық және субтропикалық жағалауларда орналасқан. Саздықтар топырақпен толық қанығудың салдарынан да пайда болады. Саздың екі негізгі түрі бар: "шынайы" саз ормандары және "өткінші" бұталы саздықтар. Канаданың солтүстік аймақтарында "саздық" сөзі көбінесе батпақ, шұңқыр немесе мускег деп аталатын жерлерді білдіреді. Әлемдегі ең ірі саздықтар Амазонка, Миссисипи және Конго сияқты ірі өзендер бойында шоғырланған.
A swamp is a forested wetland. Swamps are considered to be transition zones because both land and water play a role in creating this environment. Swamps vary in size and are located all around the world. The water of a swamp may be fresh water, brackish water, or seawater. Freshwater swamps form along large rivers or lakes where they are critically dependent upon rainwater and seasonal flooding to maintain natural water level fluctuations. Saltwater swamps are found along tropical and subtropical coastlines. or soil saturation. The two main types of swamp are "true" or swamp forests and "transitional" or shrub swamps. In the boreal regions of Canada, the word swamp is colloquially used for what is more formally termed a bog, fen, or muskeg. Some of the world's largest swamps are found along major rivers such as the Amazon, the Mississippi, and the Congo.
Саздықтар мен батпақтардың айырмашылығы
Саздықтар мен батпақтар – су қоймаларының жанында қалыптасатын, сулы, гидрик топырақтары бар ылғалды жерлердің нақты түрлері. Батпақтар – жақын жерде ағатын сулармен үнемі немесе жиі суға толатын, су бетінен шығатын жұмсақ сабақты және шөптесін өсімдіктер басым болатын ылғалды жерлер. Саздықтар – толысқан топырақтан немесе тұрып тұратын судан тұратын ылғалды жерлер, онда бұталар, бұтақтар және ағаштар сияқты суға төзімді ағаш тәрізді өсімдіктер басым.
Гидрология
Саздықтар топырақтарымен қаныққан және ағысы баяу сулармен сипатталады. Саздықтар және басқа да ылғалды жерлер дәстүрлі түрде егістік жерлерге, далаларға немесе орманды жерлерге қарағанда төмен мүліктік құндылыққа ие болған. Олар көбінесе аулау, қаптап ұстау немесе балық аулаудан басқа адамның қызметіне пайдалы емес, өнімсіз жерлер ретінде қарастырылған. Мысалы, фермерлер тарихи түрде және қазірге дейін, егін еккенге қолайлы жерді көбейту үшін өз егістіктерінің жанындағы саздықтарды құрғатып келген. Алайда, саздықтар табиғи ортаның жалпы функцияларында маңызды экологиялық рөл атқарады және көптеген түрлерге қажетті түрлі ресурстарды ұсынады. Саздықтар мен басқа да ылғалды жерлер табиғи түрде су тасқынын басқаруға және одан қорғануға көмектеседі. Су тасқыны болған жағдайда, саздықтар артық суды сіңіріп алып, ылғалды жерлер ішінде пайдаланады, осылайша судың айналаға таралып, басқа аумақтарды су басуына жол бермейді. Әлемдік балық пен теңіз өнімдерінің үштен екісі коммерциялық мақсатта ауланады және ылғалды жерлерге тәуелді. Еуропа ылғалды жерлерінің шамамен жартысын жоғалтқан. Жаңа Зеландия 150 жылдың ішінде ылғалды жерлерінің 90 пайызынан айрылды. Экологтар саздықтардың су тасқынын бақылау, балық өндіру, суды тазарту, көміртегі сақтау және жануарларға орта жасау сияқты экологиялық қызметтер атқаратынын мойындайды. АҚШ үкіметі 1970 жылдары осы экожүйелерді қорғау және қайта жаңарту мақсатымен қатаң заңдар мен басқару бағдарламаларын енгізді.
Белгілі мысалдар
Сулы батпақтар Антарктиданы қоспағанда, барлық құрлықта кездеседі. Әлемдегі ең ірі батпақ – Амазонка өзенінің тасқынды жазығы, ол өте көптеген балық және ағаш түрлеріне ие болғандықтан ерекше маңызға ие.
Африка
Судд және Окаванго дельтасы Африкадағы ең белгілі батпақты жерлер. Бангуэлу су тасқыны Африканың ең ірі батпағын құрайды.
Азия
Месопотамия саздықтары – Ирактың оңтүстігіндегі кеңінен жайылған батпақ және өзен жүйесі, дәстүрлі түрде осы саздықтарда саздық арабтар мекендеген. Азияда тропикалық торф батпақтары құрлықтағы Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азияда орналасқан. Оңтүстік-Шығыс Азияда торфты алқаптар көбінесе теңіз деңгейінен төменгі жағалау және жағалауға жақын аймақтарда кездеседі, сондай-ақ өзен аңғарлары мен суайдырлары арқылы ішкі аймақтарға қарай созылады. Олар көбінесе Шығыс Суматра, Калимантан (Орталық, Шығыс, Оңтүстік және Батыс Калимантан провинциялары), Батыс Папуа, Папуа-Жаңа Гвинея, Бруней, Малайя түбегі, Сабах, Саравак, Оңтүстік-Шығыс Таиланд және Филиппин жағалауларында таралған (Riley және басқалар, 1996). Индонезия тропикалық торф батпақтарының ең үлкен ауданына ие. Барлық тропикалық торф батпақтарының шамамен 80 пайызы Индонезияда орналасқан (Page, 2001; Wahyunto, 2006). Васюган батпағы – Ресей Федерациясының Батыс Сібір аймағындағы үлкен батпақ. Бұл әлемдегі ең ірі батпақтардың бірі, оның ауданы Швейцариядан асып түседі.
Солтүстік Америка
Миссисипи өзенінің төменгі ағысындағы Атчафалая батпағы – АҚШ-тағы ең үлкен батпақ. Бұл оңтүстік кипарис батпақтарының маңызды мысалы, бірақ ол орман шаруашылығы, суды төмендету және бөгеттер салу арқылы көп өзгертілген. АҚШ-тағы басқа да танымал батпақтар – Эверглейдстің орманды бөліктері, Окефеноки батпағы, Барли Барбер батпағы, Ұлы Кипарис батпағы және Ұлы Дисмал батпағы. Окефеноки Грузияның оңтүстік-шығысында орналасқан және Флориданың солтүстік-шығысына қарай созылады. Ұлы Кипарис батпағы көбінесе Делавэрде, бірақ Делмарва түбегі арқылы Мэрилендке дейін жетіп салады. Мэриленд штатының оңтүстік ұшындағы Пойнт-Лукаут штатының саябағында көптеген батпақтар мен саздықтар бар. Ұлы Дисмал батпағы Вирджинияның оңтүстік-шығысында және Солтүстік Каролинаның солтүстік-шығысында жатыр. Екеуі де Ұлттық Табиғат Қорғау Орталықтары болып табылады. Тағы бір батпақ аймағы – Теннесси мен Кентуккидің батыс бөлігіндегі Рильфут көлі, 1811–1812 жылдарғы Нью-Мадрид жер сілкінісінен пайда болған. Каддо көлі, Ұлы Дисмал және Рильфут – ірі көлдердің ортасында орналасқан батпақтар. Батпақтар көбінесе АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы, әсіресе Мексика шығанағы аймағындағы саздықтармен байланысты. Байгалл – АҚШ-тың Мексика шығанағы жағалауындағы ормандарда кездесетін батпақ түрі.