Кіріспе

Дін тобының әдеттегі қоғамдық құлшылығы – литургия. Литургия – діни топтың әдеттегі, жалпыға арналған құлшылық рәсімі. Литургия, әсіресе, христиандардың жалпыға арналған құлшылығын білдіру үшін де қолданылуы мүмкін. Діни құбылыс ретінде литургия – мадақтау, алғыс айту, еске алу, тілек тілеу немесе тәубе ету сияқты амалдар арқылы қасиеттілікке жамағаттық жауап беру және қатысуды білдіреді. Ол Құдаймен қарым-қатынас орнатудың негізін құрайды. Техникалық тұрғыдан алғанда, литургия – рәсімнің бір бөлігі. Литургия сөзі, кейде ағылшын тілінде "қызмет" деп аударылатын, құдаймен байланысқа түсетіндер орындайтын ресми рәсімді білдіреді.

Этимология

Литургия сөзі (/lɪt/ə/r/dʒ/i/), ежелгі грек тіліндегі техникалық терминнен – (λειτουργία) лейтургиядан алынған, яғни «халыққа арналған жұмыс немесе қызмет» деген мағынаны білдіреді. Бұл екі жұрнақтың – λήϊτος («лейтос»), лаос («халық, қоғамдық») сөзінен және ργον («эргон»), «жұмыс, қызмет» сөзінен жасалған сөздердің тікелей аудармасы. Бастапқыда, бұл бай гректердің халыққа, одан кейін полиске және мемлекетке қызмет ету үшін жасаған, көбінесе қымбат тұратын сыйлықтарын білдірді. Лейтургия арқылы байлар қаржылық жауапкершілікті мойындап, оған сәйкес құрмет пен беделге ие болды. Полис, яғни мемлекет, және Рим билігінің кезінде Рим империясының шенеуніктері мемлекет пен халыққа «сыйлық» ретінде белгілі бір лейтургияларды тағайындады. 3-ші ғасырда олардың орындалуы міндетті түрге айналып, салық салудың бір түріне айналды. Грек лейтургиясының иесі белгілі бір сомада салық төлемейтін, бірақ нақты бір рәсімді қаржыландыруға міндеттелді, оны үлкен немесе шағын жомарттықпен немесе салтанатты түрде орындауға болады. Басты сала азаматтық дін болды, ол мерекелерде көрініс тапты. М. И. Финли «Демосфеннің кезінде Афинада мерекелерге арналған кем дегенде 97 литургиялық тағайындама болды, ал (төрт жыл сайын) Панафиналық жылы 118-ге дейін жетті» деп атап көрсеткен. Бай азаматтардың топтары азаматтық инфрақұрылымды және тіпті әскери кемелерді қаржыландыруға тағайындалды. Соңында, Рим империясы кезінде римдіктер мунера деп атаған мұндай міндеттемелер бәсекелестікке және қымбатқа түсетін жағдайға айналды, мүмкіндігінше одан қашуға тырысты. Мунера азаматтық инфрақұрылым мен жайлылыққа байланысты шығыстардың кең ауқымын қамтыды: фестивальдар мен ойындар (луди), сондай-ақ императорлық міндеттемелер, мысалы, жолдарды, көпірлерді және су құбырларын жөндеу, түрлі шикізаттарды жеткізу және транзиттегі әскерлерді азықтандыру.

Буддизм

Буддистік литургия – Буддистік әлемдегі дерлік барлық дәстүрлі ағымдар мен секталардағы Буддистік Сангада орындалатын құрмет көрсету және құлшылық етудің ресми рәсімі. Ол көбінесе күніне бір немесе бірнеше рет орындалады және Тхеравада, Махаяна және Ваджраяна секталары арасында өзгеше болуы мүмкін. Литургия негізінен сутраны немесе сутралардан алынған үзінділерді, мантраны (әсіресе Ваджраянада) және бірнеше ғаталарды жатқа айтудан немесе оқудан тұрады. Практикашының қандай дәстүрді орындауға ниеттенгеніне байланысты, оны ғибадатханада немесе үйде орындауға болады. Литургия көбінесе құрмет көрсетілетін нысандардың алдында орындалады және жарық, құрбандық иіс, су және тағам сияқты құрбандықтармен бірге жүреді.

Христиандық

Христиан дінінде жиі «литургиялық» және «литургиялық емес» шіркеулер арасында ғибадаттың қаншалықты әшекейлі немесе ресми түрде өткізілуіне байланысты айырма жасалады; осы тұжырымда, қызметтері жазба бойынша немесе спонтанды түрде өткізілетін шіркеулер «литургиялық емес» деп аталады. Басқалары бұл айырмашылыққа қарсы шығып, оның діни құбылыс ретінде жалпыға ортақ ғибадаттың мәнін бүркемелейтінін айтады. Осылайша, тіпті квакерлердің еркін немесе күту ғибадаты да литургиялық болып табылады, себебі Киелі Рух адамдарды сөйлеуге итермелегенше күту – квакерлердің ғибадатының белгіленген түрі, кейде оны «тыныштықтың литургиясы» деп атайды. Дегенмен, христиандықта «литургия» термині көбінесе діни қызмет барысында сақталатын шаралардың стандартталған ретін білдіреді, ол қастерлі рәсімдер немесе қоғамдық дұғалар болсын; көбінесе біріншісі мақсат етеді. Ежелгі дәстүрде, әсіресе қастерлі литургия – адамдардың Құдайдың ісіне қатысуы, ол негізінен Иса Мәсіхтің құтқару ісі; осы литургияда Мәсіх азат ету жұмысын жалғастырады. Грек тіліндегі «литургия» сөзі сөзбе-сөз «халық үшін еңбек ету» дегенді білдіреді, бірақ терминнің жоғарыда сипатталған шығу тегінен көрініп тұрғандай, «қоғамдық қызмет» немесе «қоғамдық еңбек» деп аудару одан да дұрыс. Ерте христиандар бұл сөзді өздерінің басты ғибадат амалын – жексенбілік қызметті (әртүрлі атаулармен белгіленген, соның ішінде Киелі Евхаристия, Киелі Қауымдасу, Асса немесе Құдайдың Литургиясы) сипаттау үшін қабылдады, оны құрбандық деп есептеді. Осы қызмет, литургия немесе міндет (латын тілінен «ministerium») – христиандар үшін діни халық ретінде Мәсіхке крещение арқылы кіруі және Оның бас діни қызметіне қатысуы арқылы туындайтын міндет. Бұл сондай-ақ Құдайдың ғибадат ететін адамдарға көрсеткен қызметі. Бұл – өзара қызмет. Сондықтан көптеген христиан шіркеулері ғибадат қызметіне қатысатын бір адамды литургист деп тағайындайды. Литургист хабарламалар, кітаптық үзінділер мен ғибадатқа шақырулар оқи алады, ал пастор уағыз айтады, дұға етеді және қастерлі рәсімдерді баталайды. Литургист дін қызметкері немесе мирян болуы мүмкін. Бүкіл қауым литургияға қатысып, оны Құдайға ұсынады.

Ислам діні

Салат ("намаз", [[Wikt:صلاة немесе [[жасыл зат]] (арабша: ; көпше түрі: صلوات) – исламдағы физикалық және міндетті намаз, дуадан (тілек тілеу) өзгеше. Мұсылмандар үшін оның маңыздылығы Исламның бес тірегінің бірі ретінде көрсетілген. Намаз алдында діни тазару (гүсіл) рәсімі орындалады және әдетте күніне бес рет оқылады. Ол ракағат деп аталатын бірліктерді қайталаудан тұрады (көпше түрі: ракағаттар), олар белгіленген амалдар мен сөздерден құралады. Міндетті (фард) ракағаттардың саны күннің уақытына немесе басқа жағдайларға байланысты екіден төртке дейін өзгереді (мысалы, жұма күнгі қауымдық намаз екі ракағаттан тұрады). Намаз оқу барлық мұсылмандарға міндетті, бірақ жасөспірімге дейінгі балаларға, етеккір кезеңіндегі әйелдерге және босанғаннан кейінгі қалпындағы әйелдерге міндетті емес.