Кіріспе

Пакистандық дипломат (1893–1985)
Пакистандық заңгер және саясаткер

Сэр Чоудри Мұхаммед Зафарулла Хан (6 ақпан 1893 – 1 қыркүйек 1985) – Пакистанның бірінші Сыртқы істер министрі болған пакистандық юрист және дипломат. Сыртқы істер министрі қызметінен кейін ол халықаралық мансабын жалғастырды және Халықаралық сотта төрағалық еткен жалғыз пакистандық. Ол сонымен қатар БҰҰ Бас Ассамблеясының президенті де болды. БҰҰ Бас Ассамблеясының да, Халықаралық соттың да президенті қызметін атқарған жалғыз адам – ол. Хан Пакистанның ынталы жақтастарының бірі болды және қазіргі Оңтүстік Азия елдерінің шекараларын белгілеген Радклиф комиссиясында жеке мемлекет құру ісіне жетекшілік етті. 1947 жылдың тамыз айында Карачиге көшіп келген ол Лиакат әкімшілігі кезінде елдің тұңғыш Сыртқы істер министрі болып тағайындалды және Пакистанның алғашқы кабинетінің мүшесі болды. 1954 жылға дейін Пакистанның жоғары дипломаты қызметін атқарған ол, содан кейін Халықаралық сотта жұмыс істеді. 1958 жылға дейін сот судьясы болғаннан кейін, соттың вице-президенті болды. 1961 жылы Гаагада қызметін тоқтатқан ол Біріккен Ұлттар Ұйымында Пакистанның тұрақты өкілі болды және 1964 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. БҰҰ-дағы қызметі кезінде ол Палестина мемлекетін де-факто өкілдік етті. 1964 жылы БҰҰ-дан кетіп, Халықаралық сотқа қайта оралды. 1970 жылы ол Халықаралық соттың төрағасы болған алғашқы және жалғыз пакистандық атанды және 1973 жылға дейін осы қызметін атқарды. Ол Пакистанға оралып, Лахорда зейнеткерлікке шықты, онда 1985 жылы 92 жасында қайтыс болды. Хан Пакистанның негізін қалаушыларының бірі және Пакистанның көрнекті тұлғасы ретінде танылады. Ол урду және ағылшын тілдерінде ислам туралы бірнеше кітап жазған.

Отбасы

Чоудхри Зафарулла Хан 1893 жылдың 6 ақпанында Сиалкот ауданындағы Сиалкот қаласында дүниеге келді. Оның отбасы Даска маңындағы Сахи Джат тегінен шыққан жер иелері (заминдарлар) болды, олардың бірі ауылдың басшысы болса, екіншісі – Сахи Сикх сардары еді. Ханның отбасы Сикхтер дәуірінде үкіметтің Сикхтерге көрсеткен ықпалы мен оның бабасының ерте қайтыс болуы салдарынан құлдырады, нәтижесінде оның атасы Чоудхри Сикандар Хан жасөспірім шағында ауыл басшысы болды. Бірақ, уақыт өте келе Чоудхри Сикандар Хан отбасының жоғалтқан мәртебесін қайта алып, Даска аймағында кеңінен құрметке ие болды.

Мансап

Мұхаммед Зафарулла Хан колониялық Үндістанда заңгер болып жұмыс істеді. Ол екі маңызды сот шешімінде Ахмадия мәселесі бойынша кеңесші болып қатысты. 1916 жылы Патна жоғары соты Хаким Халил Ахмадқа қарсы Малик Исрафил ісі бойынша Ахмадилерге исламның қасиетті орындарында намаз оқу құқығын берді. 1922 жылы Мадрас жоғары соты Нарантакат Авуллаға қарсы Параккал Мамму ісі бойынша Ахмадияны исламның бір бөлігі деп мойындады. 1926 жылы ол Пәнджаб заң шығару кеңесінің мүшесі болып сайланды және 1931 жылы Делиде өткен Бүкіл Үндістан Мұсылман Лигасының мәжілісіне төрағалық етті, онда президенттік сөзі арқылы үнді мұсылмандарының мүддесін қорғады. Ол 1930 жылдан 1932 жылға дейін өткен Дөңгелек үстел конференцияларына қатысты және 1935 жылдың мамырында Теміржол министрі болды. 1939 жылы ол Ұлттар Лигасында Үндістанды өкілдік етті. 1942 жылы ол Қытайдағы Үндістанның Бас Агенті болып тағайындалды және 1945 жылы Үндістанның азаттығы үшін үн қозғаған Комонвелл қатынастары конференциясында Үндістанды өкілдік етті. 1935 жылдан 1941 жылға дейін ол Үндістанның вице-королінің Атқару кеңесінің мүшесі болды. Сэр Зафарулла Хан «Доминион мәртебесі» болашағын талдап, Үндістанның доминион мәртебесінің болашағы туралы ескерту дайындады. Ол мұсылмандардың алаңдаушылықтарын ескеріп, түптеп келгенде, субконтинентті бөлу жоспарын ұсынды. Бұл ескерту 1940 жылдың 12 наурызындағы Лорд Линлитгоудың хатында көрсетілгендей, Үндістанның мемлекеттік хатшысы Лорд Зетландқа жіберілді. Алайда, Лорд Линлитгоу Сэр Зафарулла Ханның Үндістан хатшысына жіберген талдамалық ескертуінің мазмұнын толық түсінбеді. Бұл ескертудің көшірмесі Джиннаға жіберілді. Сэр Зафарулла Ханның Үндістан Федерациясы үшін екі мемлекеттік шешімді ұсынуы Мұсылман Лигасы тарапынан Лахорда 22-24 наурызда өтетін сессияда толық жариялау мақсатымен қабылданды. 1941 жылдың қыркүйегінде Зафарулла Хан Үндістанның Федералды сотының судьясы болып тағайындалды және 1947 жылдың маусымына дейін осы лауазымда қызмет етті. Мұхаммед Әли Джиннаның өтініші бойынша ол 1947 жылдың шілдесінде Редклиф шекаралық комиссиясы алдында Мұсылман Лигасын өкілдік етті және мұсылмандардың мәселесін жоғары деңгейде ұсынды. Зафарулла Хан Жунагад науабына егер ол өз мемлекетін Пәкістанға қосуды шешсе, бұл моральдық және заңды болады деп кеңес берді. Содан кейін науаб өз шешімін жариялады. 1947 жылдың қазан айында Зафарулла Хан Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында Пәкістан делегациясының басшысы ретінде Пәкістанды өкілдік етті және Палестина мәселесі бойынша мұсылман әлемінің ұстанымын жақтады. 28 қазанда ол Палестина мәселесі жөніндегі арнайы комитеттің 2-ші кіші комитетінің төрағасы болып тағайындалды. Сол жылы ол Пәкістанның бірінші Сыртқы істер министрі болып тағайындалды және жеті жыл бойы осы лауазымда қызмет етті. 1948 және 1954 жылдар аралығында ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Пәкістанды өкілдік етті, онда ол оккупацияланған Кашмирді, Ливияны, Солтүстік Ирландияны, Эритреяны, Сомалиді, Суданды, Тунисті, Марокконы және Индонезияны азат етуді жақтады. Сыртқы істер министрі ретінде ол 1954 жылдың қыркүйегінде Манила келісім конференциясында Пәкістанды өкілдік етті. Манила келісіміне Пәкістанда қолдау екіге бөлінді, Батыс Пәкістанның әскері мен бірнеше басшылар оны қолдады, ал Батыс Пәкістаннан Конституциялық Ассамблеяның көпшілігі және Шығыс Пәкістаннан Ассамблеяның барлық мүшелері оған қарсы болды. Зафарулла Манила келісімшартына қол қойып, Пәкістанның Оңтүстік-Шығыс Азия келісім ұйымына (SEATO) қосылуына міндеттенді. 1954 жылы ол Гаагадағы Халықаралық Сотта (ICJ) судья болды және 1961 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Ол 1958-1961 жылдары Халықаралық Соттың вице-президенті болды. 1961-1964 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымында Пәкістанның тұрақты өкілі болды. 1962-1964 жылдары БҰҰ Бас Ассамблеясының президенті болды. Кейін ол 1964 жылдан 1973 жылға дейін ICJ судьясы болып қайтадан қосылды және 1970 жылдан 1973 жылға дейін президент болып қызмет етті. 1982 жылы Ұлыбританияның Брайтон қаласында алғаш рет Уақытша Әлем Парламенті (PWP) Патшалық павильонында жиналды, оған ол төрағалық етті.

Дін

Ахмади дінінің өкілі ретінде Зафарулла Хан 1919 жылдан 1935 жылға дейін Пәкістанның Лахор қаласындағы қауымның Әмірі (президенті) лауазымын атқарды. 1958 жылдың наурыз айында Зафарулла Хан Умра қажылығын жасап, сонымен бірге Сауд Арабиясының Медина қаласындағы Мұхаммед пайғамбардың қабіріне барды. Сапары барысында ол Сауд Арабиясының патшасы Саудпен кездесіп, патшаның жеке шақыруымен Корольдік сарайда қонақ болды. 1967 жылы ол Сауд Арабиясына қайта оралып, Хаж қажылығын жасады. Бұл – әрбір мүмкіндігі бар, дені сау мұсылманның өмірінде кем дегенде бір рет орындауы тиіс діни парыз.