Кіріспе

Proteaceae тұқымдасына жататын өсімдіктер туысы, оңтүстік-шығыс Австралияға тән. Waratah (Telopea) – Австралияның оңтүстік-шығыс бөлігінде (Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория және Тасмания) өсетін бес түрлі ірі бұталар немесе кішкентай ағаштардың эндемикалық туысы. Бұл туыстың ең танымал түрі – Telopea speciosissima, ол жарқын қызыл гүлдерімен ерекшеленеді және Жаңа Оңтүстік Уэльс (NSW) штатының символы болып табылады. Waratah – Оңтүстік жарты шарда кең таралған гүлді өсімдіктер отбасысы – Proteaceae-ге жатады. Proteaceae-лердің ерекше белгісі – гүлшоғыры, ол көбінесе өте үлкен, жарқын түсті және көзге түсетін, тығыз жиналған көптеген кішкентай гүлдерден тұрады, пішіні домалақ немесе тік өседі. Waratah түрлерінің гүлшоғырлары 6–15 см диаметрлі болып келеді және түсті жапырақшалардың базальды қабатымен шеңберленген. Жапырақтары спираль бойынша орналасқан, 10–20 см ұзындықта, 2–3 см енінде, жиектері бүтін немесе араланған. Waratah атауы Сидней аймағының еуропалықтар келгенге дейінгі тұрғындары – Эора тайпасынан шыққан.

Таксономия

Телопея туысы Proteaceae өсімдіктер тұқымдасына жатады. Proteaceae тұқымдасы ішіндегі олардың ең жақын туыстары – Алоксилон (ағаш вараталары), Ореокаллис және Эмботриум туыстары. Бұл туыстар Тынық мұхитының оңтүстік жағалауын айнала бойлап өсетін, көбінесе гүлдеу кезеңінде қызыл гүлдері бар өсімдіктер тобы. Олар бірге Embothriinae қосалқы тайпасын құрайды. Бұл туыс алғаш рет Роберт Браун 1810 жылы Telopea speciosissima түрінің негізінде сипаттаған. Туысқа бес түр жатады, олардың барлығы егістікте оңай будандасады. Екі негізгі тармақ бар: бірі – T. speciosissima және T. aspera түрлер жұбы, ал екінші тармақтан алдымен T. truncata, содан кейін T. oreades және T. mongaensis пайда болған. Speciosissima aspera туысы (клад) екі синапоморфияға ие – ата-бабаларында болмаған деп есептелетін ерекше белгілер: тісті жиекті жапырақтары және ірі қызыл гүлқосқан жапырақшалары. Truncata oreades mongaensis туысының гүлдері гүл шоғының шетінен ортаға қарай (акротоникалық) емес, ортасынан шетке қарай (базитоникалық) ашылады, бұл speciosissima aspera кладының және одан алыс туыстардың ерекшелігі.

Көбейту

Вартаханы коммерциялық өндіріс үшін өсіру, өсу циклінің басқа кезеңдерімен салыстырғанда салыстырмалы түрде оңай. Өсімдіктер әдетте кесінділерден, жаңа тұқымнан немесе сақталған тұқымнан көбейтіледі. Жаңа тұқымның өнімділігі жоғары, бірақ төмен температурада және ылғалдылықта сақталмаса, ол тез нашарлайды. Құрғақ тұқымды тоңазытқышта бірнеше жыл сақтауға болады, бірақ сақтау алдында және көбейту кезінде жақсы өнімділік пен салауатты көшеттерді қамтамасыз ету үшін оны жалпы қолданылатын фунгицидпен өңдеу керек. Кесуге ең қолайлы уақыт – өсімдік белсенді өсу кезеңінде болғанда. Кесінділер соңғы он екі айда өскен, қатты ағаштан алынады. Егер өсімдік материалы жеткіліксіз болса, кесу үшін бір түйін қолданылуы мүмкін. Коммерциялық өндірісте кеңінен қолданылмаса да, сәтті нәтиже беретін басқа көбейту әдістеріне қаламшалау және тінді мәдениет жатады. Қаламшалау үшін қолданылатын қор өте күшті, сондықтан лигнотуберден қордың үнемі өсуін бақылау үшін көп еңбек жұмысы қажет. Сондықтан, бұл әдіс ұсынылмайды, бірақ шектеулі материалды жылдам өсіру үшін пайдалы. Көптеген ағаш тәрізді көп жылдық өсімдіктер үшін гүлдік немесе жемістік қасиеттері мен өсіру талаптарының қажетті үйлесімін қамтамасыз ету үшін тамыр және қаламша комбинациялары қолданылады. Тінді мәдениетке көп еңбек жұмысы қажет, және ол, егер шектеулі немесе құнды материалдан өсімдіктердің санын тез көбейту қажет болса ғана қолданылуы мүмкін. Процесс күрделі, себебі әрбір клонда әртүрлі оптималды өсіру жағдайлары қажет, және әрбір клонда әртүрлі даму жұмыстарын жүргізу қажет. Сонымен қатар, өсімдіктерді отырғызу кезінде тамырлар мен жапырақтардың нашарлауына байланысты қиындықтар туындауы мүмкін. Тұқымнан көбейтілген Telopea өсімдіктерінің көшеттен гүлге дейінгі кезеңі шамамен 5 жылды құрайды. Кесінділерден өсіргенде бұл кезең 2 жылға дейін қысқаруы мүмкін. Көбейтудің ең көп таралған әдісі – тұқымнан, алайда, егер өсіруші өсімдіктердің түрін сақтап қалғысы келсе, кейбір сорттар мен түрлерін кесінділерден көбейту қажет. Жаңа тұқымның тірі қалу қабілеті кесінділерге қарағанда жоғары, және олар себуден кейін 2-3 аптадан кейін өне бастайды.

Коммерциялық өсіру

Уаратаның күрделі өсірілуі қиын процесс, себебі гүлдеу уақыты, саны және сапасы өсімдік өсе орналасқан ортадағы өзгерістерге оңай бейімделеді. Бұл факторларды өндіріс үшін жер сатып алуға дейін ескеру қажет. Солтүстікке қараған беткей күн сәулесінің максималды мөлшерін қамтамасыз етеді. Солтүстік, шығыс және батыс жақтардың үйлесімі гүлдеу уақытын ұзартады, ал батыс беткей сәл кешірек гүлдейді. Орналасқан жер экваторға жақындаған сайын гүлдеу уақыты ертерек болады. Температураға әсер ететін биіктік те ескерілуі керек, ол гүлдеу уақытына маңызды ықпал етеді. Көп гүлдер толық күн сәулесінде жақсы өседі, бірақ сапалы гүлдер көлеңкеде кездеседі. Пол Никсон (1997) өзінің «Уарата» кітабында «Идеалды жағдай – гүлдердің қалыптасуына дейін өсімдіктерге толық күн сәулесін беретін, солтүстік-шығысқа қараған бай, жақсы су өткізетін, терең топырақ, содан кейін гүлдегенше бұталарға көлеңке матасын жабу» дейді. Өсірудегі басты мәселе – судың дренажы. Уарата табиғатта кедей, құмды топырақта өседі, себебі топырақтың суды жақсы өткізу қасиеті бар. Дренаждық қасиеттер жаққа байланысты болуы мүмкін, сондықтан солтүстік-шығысқа қараған жерде өсірілген өсімдіктер әдетте сол жердегі батысқа қараған жердегіден 1-2 апта бұрын гүлдейді. Суару жүйелері дұрыс дренажбен үйлестірілуі үшін мұқият қарастырылуы керек. Австралияның туа біткен өсімдігі болғандықтан, уарата қатал ортаға және аз жауын-шашынға бейімделген мықты өсімдік. Сапалы өнім мен гүлдеу үшін суару жүйесі де қажет. Табиғатта уарата қоректік заттарға кедей топырақта өсуге бейімделген, көптеген адамдар осының өсімдіктің дамуы үшін қажет деп санайды. Өсімдіктің дамуы үшін тыңайтқыш қажет емес, бірақ уарата кейбір емдеулерге жақсы жауап беретіні дәлелденген. Көптеген жергілікті өсімдіктер азот пен фосфордың жоғары деңгейі бар топырақта нашар қалыптасады. Бұл фактілер көрсетіп тұрғандай, уараталарды далаға отырғызғаннан кейін бірден тыңайтқыш қолдану көбінесе өлімге әкеледі. Басқа зерттеулерде жоғары қоректік заттардың, әсіресе фосфордың деңгейіне байланысты өсімнің жақсы өсуі байқалды. Алайда, бұл реакцияның толық сипаттамасы әлі белгісіз және азот пен фосфордың күрделі байланысын көрсетеді. Алдыңғы жұмыстар (1963) туысқан түрлерде тыңайтқыштарды қолдану жетілуді жылдамдатып, ертерек гүлдеуге себеп болатынын көрсеткен. Тыңайтқыш қолданылса, топырақтың дренаждық қасиеттері қоректік заттардың тез шайылуын білдіреді, сондықтан ең жақсы қолдану әдісі – дамудың маңызды кезеңдерінде, мысалы, өсу кезеңдерінде бірнеше рет қолдану. Шаруашылықта уаратаның коммерциялық өсіруі үшін пішін беру маңызды, сатуға жарамды гүлдердің максималды өнімін қамтамасыз ету үшін өсімдіктің пішінін жобалау қажет. Мақсаты – гүлдер осы жерде қалыптасқандықтан, мүмкіндігінше көп өсімдіктерді алу. Өсіру үшін қажетті факторлардың дұрыс үйлесімімен бір өсімдіктен жылына алпысқа дейін гүл алуға болады. Бұл гектарына 20 000 – 50 000 гүлге дейін жетеді. Уарата гүлшоғыры гүлдердің 0-50% ашылғанда жиналады, бірақ гүлдердің 0-5% ашылған гүлшоғыры ең ұзақ вазада тұрады және далада гүлдердің зақымдану мүмкіндігі ең аз болады.