Кіріспе

Бұталар туысы
Автоматтық taxobox
|image = Leptospermum squarrosum. jpg
|image caption = Leptospermum squarrosum
|taxon = Leptospermum
|authority = J. R. Forster & G. Forster
|synonyms ref = - бұталар мен кіші ағаштардың туысы. Көбінесе "шай ағаштары" деп аталады, бірақ бұл атау кейде Melaleuca туысының кейбір түрлеріне де қолданылады. Көптеген түрлері Австралияға тән, континенттің оңтүстігінде ең көп түрлілігі байқалады, бірақ кейбіреулері Жаңа Зеландия және Оңтүстік-Шығыс Азия сияқты әлемнің басқа аймақтарында да өседі. Лептоспермдердің барлығында бес айқын гүл жапырағы және гүл жапырақтарымен кезектесетін бес тобыр тұқымшасы болады. Гүлдің ортасында бір ғана мойыншасы және жемісі - ағаш тәрізді қапшық түрінде болады. Лептоспермнің алғашқы ресми сипаттамасы 1776 жылы неміс ботаниктері Иоганн Рейнхольд Форстер және оның ұлы Иоганн Георг Адам Форстер жариялаған, бірақ туыстағы жеке түрлердің нақты анықтамасы 1979 жылға дейін жасалмады. Лептоспермдер әртүрлі өмір сүру орталарында өседі, бірақ көбінесе ылғалды, қоректік заттары аз топырақта кездеседі. Олар бау-бақша шаруашылығында, бал өндіруде және гүл өсіруде маңызды қолданысқа ие.

Сипаттама

Leptospermum тұқымдасына жататын өсімдіктер көлемі жағынан жатқан бұталардан бастап кішкентай ағаштарға дейін өзгереді, және олардың талшықты, қабыршақты немесе қағаз тәрізді қабығы болады. Жапырақтары тікелей кезектесіп орналасқан, салыстырмалы түрде кішкентай, қатты және езілген кезде көбінесе хош иісті. Гүлдері жалғыз немесе топта болуы мүмкін, және көптеген түрлерінде гүл ашылғанда түсіп қалатын гүлқалқаншалары мен тостағаншалары болады. Бес жапырақшасы кең жайылып, көзге түсетін, ақ, қызғылт немесе қызыл түсті болады. Көптеген аталық тозаңдары бар, олар әдетте жапырақшалардан қысқа және бес топқа бөлінген, аталықтардың қарама-қарсы жағында орналасқан, бірақ көбінесе топталғандай көрінбейді. Жай стиль әдетте жұмыртқалықтың кішкентай ойысынан өседі, ол көптеген түрлерде үштен беске дейін бөлімшеге бөлінген, әр бөлімшеде бірнеше немесе көптеген аналық жасушалары болады. Жемісі – тұқымдарды шығару үшін жоғарғы жағынан ашылатын ағаш тәрізді қапшық, бірақ кейбір түрлерде өсімдіктің немесе оның бір бөлігі өлгенге дейін ашылмайды.

Таксономия және атау беру

Лептоспермнің алғашқы ресми сипаттамасын Иоганн Рейнхольд Форстер мен Иоганн Георг Адам Форстер 1776 жылы "Characteres Generum Plantarum" кітабында жариялады. 1876 жылы Джордж Бентам жиырма түрді сипаттады, бірақ түрлерді ажыратудың қиындығын атап өтті. ("Түрлерді ажырату өте қиын.") Оның атаған түрлерінің тек он ғана әлі күнге дейін жарамды. 1979 жылы Барбара Бриггс пен Лори Джонсон Нью-Саут-Уэльс Линнеанолық қоғамының баяндамаларында Myrtaceae тұқымдасының жіктелуін жариялады. Олардың топтастыруларына түзетулер енгізілсе де, олардың жұмысы Leptospermum тұқымдасына жататын түрлерді жүйелі түрде қарастыруға мүмкіндік берді. 1989 жылы Джой Томпсон тұқымның толық қайта қаралуын жариялады. 2000 жылы О'Брайен және авторлар тобы тағы бір қайта қарау жариялады, онда matK негізіндегі деректерді пайдаланып Leptospermum полифилетикалық екенін және оны тұрақты, Батыс тұрақты емес және Шығыс тұрақты емес жеміс беретін өсімдіктерге бөлу қажеттігін, ал Leptospermum spinescens ерекше жағдай екенін көрсетті. Алайда, екі филогенез де кеңінен қабылданбады. Қазіргі бағалаулар бойынша Leptospermum-нің шамамен тоқсан түрі бар. Тұқым атауы (Leptospermum) "жұқа тұқымды" дегенді білдіреді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Лептоспермнің көптеген түрлері Австралияға тән, олардың көпшілігі елдің оңтүстік аймақтарында таралған. Олар көбінесе ылғалды, қоректік заттарға кедей топырақта өседі, бірақ кейде басқа да орталарда кездеседі. Leptospermum laevigatum көбінесе жағажай құмында, ал L. riparium Тасманияның жаңбырлы ормандарында өзендердің жағасында өседі. Leptospermum amboinense Квинслендтен Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін таралады, ал үш түрі – L. javanicum, L. parviflorum және L. recurvum Оңтүстік-Шығыс Азияға эндемик. L. recurvum тек Сабах штатындағы Кинабалу тауында ғана кездеседі. Leptospermum scoparium – осы туыстың ең кең таралған түрлерінің бірі, ол Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория, Тасмания және Жаңа Зеландияда өседі, мұнда ол ең көп тараған және маңызды жергілікті бұталардың бірі болып табылады.

Экология

Австралияда Leptospermum түрлері кейде Aenetus туысына жататын гепиалид көбелектерінің дернәсілдері үшін тағам ретінде қолданылады, оның ішінде A. lewinii және A. ligniveren. Бұл дернәсілдер ағаш діңіне көлденеңінен бұрып, содан кейін тік бойымен төмен қарай қазады.

Бағбандықта қолдану

Лептоспермдердің көпшілігі әдемі бағат өсімдіктері болып табылады. Ең төзімді түрлері (L. lanigerum, L. liversidgei, L. polygalifolium, L. rupestre, L. scoparium) шамамен 8 °C (18 °F) пен 10 °C (14 °F) арасында қысқа төзімді; ал қалғандары аязға осал. Олар көптеген топырақ түрлеріне төзімді, бірақ көптеген сатушылар жақсы дренажға және толық күнге түсетін, әксіз (эрикациялы) компостты ұсынады. Төзімді өсімдіктер құрғақшылыққа шыдамды. Олар АҚШ-тың батыс жағалауында жиі қоршау ретінде кездеседі, ал кейбір түрлері бонсай ретінде өсіруге танымал. Көптеген сорттары бар.

Гүл шаруашылығында пайдалану

Бұл гүлдер де қос түрінде өсіріледі және гүлдік композицияларда қолданылады. Дегенмен, олар судан тыс тұрғанда ұзақ сақталмайды, ал жеке гүлдер сымға бекітілгенде де нашар тұрады. 'Тынық мұхитының сұлулығы' (Leptospermum polygalifolium) үлкен шіркеулердегі және іс-шаралардағы гүлдік аранжировкалар үшін пайдалы гүл, бірақ Leptospermum корпоративтік стильде қолдануға қолайсыз, себебі олар жылыту және кондиционерлеу жүйелерінің әсерінен кеуіп, гүл жапырақтарын төгеді.

Бал өндіру

Гүлдерден алынған нектарды аралар жинап, одан "Манука" балы ретінде сатылатын лептосперм балы өндіріледі. Австралиялық Leptospermum polygalifolium түрінен алынған балды "желдеткіш бұта" немесе лимон иісті шай ағашы деп те атайды.