Жаңа Оңтүстік Уэльс варатасы – Telopea speciosissima

Кіріспе

Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Proteaceae тұқымдасына жататын бұта. Жаңа Оңтүстік Уэльстің варатаһы.

Speciesbox
| сурет = Telopea speciosissima Ingar Falls crop.jpg
| сурет сипаттамасы = Telopea speciosissima гүлшоғыры, шетінен ортаға қарай ашылатын гүлшелер, Blue Mountains, Австралия
| суреттің балама мәтіні = бұталы жерде жүздеген қызыл гүлдерден тұратын қызыл күмбез тәрізді гүлшоғыры
| туыс = Telopea
| түр = speciosissima
| автор = (Sm.) R.Br. Үлкен ағаш тәрізді түбінен тік немесе тік дерлік өсетін сабақтары аз тармақталған. Көктемнің соңында гүлдегеннен кейін жаңа өсімдіктер пайда болады, көбінесе ескі гүлшоғырлардан жаңа сабақтар өседі. Гүлдері гүлденуге дейін жабық күйінде болады. Нақты уақыт Жаңа Оңтүстік Уэльсте әртүрлі, бірақ гүлдеу тамыз айында солтүстік бөлігінде басталып, қарашада оңтүстік, биік жерлерде аяқталуы мүмкін. Көктемде наурыз айында да гүлдеу кездеседі. 250-ге дейін жеке гүлдерден тұратын гүлшоғырлары қызыл түсті және диаметрі бірдей. Олар ұзын және қызыл жапырақшалармен қоршалған. Жеке гүлшоғыр жапырақшалардан толыққан соң екі аптаға дейін толық мөлшерге жетеді және гүлдер сарқылып, түсіп қалғанға дейін тағы екі аптаға созылады. Бірінші кезеңде гүлшелер деп аталатын шағын гүлдер ашылмай қалады және гүлшоғыр тығыз пішінде сақталады, пісіп ашылғанда, аталық және аналық тозаңдары көрінеді. Аталық жіліксіз, жілікшесіз және аналықтың соңындағы тозаң қалтасымен қатар орналасқан. Сыртқы гүлшелер бірінші болып ашылады, тозаңдану ортаға қарай жүреді, гүлшоғыр қараңғырақ және ашық түске енеді, содан кейін құстар мен жәндіктерді тарта бастайды. Аналық безі аналық сабағының түбінде, гинофор деп аталатын сабақтың үстінде орналасқан, және осы жерден тұқымдық қапшықтар дамиды. Гинофордың түбінде жарты ай тәрізді нектарий орналасқан. Тұқымдық қапшықтар ұзын болады. Қапшықтар пісіп жетілгенде жасылдан сарыға, содан кейін қызғылт қоңыр түске өтеді. Қыстың басында қапшықтар ашылып, былғары тәрізді болады. Ол түрге алғашқы биномдық атауын берген Embothrium speciosissimum. Embothrium сол кезде көптеген түрлерді біріктіретін таксон болған, ал Роберт Браун 1809 жылы оған Telopea туысын ұсынды, ол 1810 жылы жарияланды. Ричард Солсбери 1809 жылы Hylogyne speciosa атауын жариялаған, бірақ Браунның аты номенклатуралық тұрғыдан сақталған. Бұл туыс Proteaceae тұқымдасының Embothriinae субтрибіне жатады, сонымен қатар шығыс Австралия мен Жаңа Каледониядан ағаштар варатаһы (Alloxylon) және Оңтүстік Америкадан Oreocallis және Чили от ағашы (Embothrium coccineum) да кіреді. Бұл түрлердің көпшілігі қызыл түсті гүлдермен аяқталады, сондықтан субтрибтің шығу тегі мен гүлдерінің пішіні Гондвананың Австралия, Антарктида және Оңтүстік Америкаға бөлінуінен 60 миллион жыл бұрын пайда болған болуы керек. Telopea speciosissima-ның өзінде ешқандай қосалқы түрлер танылмаса да, оның таралу аймағында географиялық айырмашылықтар байқалады. Оның таралу аймағының солтүстік шекарасына жақын орналасқан түрлерінде жапырақтары көбірек тілімделген. Махаш – тағы бір аборигендердің атауы. 1900 жыл шамасындағы бұрынғы кең таралған атауы – "туған лала", бұл, мүмкін, Telopea-дан алынған. Эвкалипт (Eucalyptus) ағаштарының көлеңкесі күн сәулесін шамамен 30%-ға дейін азайтады.

Speciesbox
| image = Telopea speciosissima Ingar Falls crop. jpg
| image caption = Telopea speciosissima flowerhead with florets opening from the edges towards the centre, Blue Mountains, Australia
| image alt = a red dome shaped flowerhead made up of hundreds of red flowers in bushland
| genus = Telopea
| species = speciosissima
| authority = (Sm.) R. Br. Arising vertically or near vertically from a large woody base, or lignotuber, the stems are little branched. In late spring, there is a spurt of new growth after flowering, with new shoots often arising from old flowerheads. before opening to reveal the striking inflorescences. The exact timing varies across New South Wales, but flowering can begin as early as August in the northern parts of its range, and finish in November in the southern, more elevated areas. Spot flowering may also occur around March in autumn. Containing up to 250 individual flowers, the domed flowerheads are crimson in colour and measure in diameter. They are cupped in a whorl of leafy bracts which are long and also red. An individual flowerhead reaches full size about two weeks after first emerging from the bracts, and lasts another two weeks before the flowers fade and fall. In the first phase, the individual small flowers, known as florets, remain unopened—and the flowerhead retains a compact shape—before they mature and split open, revealing the stigma, style, and anther. The anther is sessile, lacking a filament, and lies next to the stigma at the end of the style. The outermost florets open first, with anthesis progressing towards the centre of the flowerhead, which becomes darker and more open in appearance, and begins attracting birds and insects. The ovary lies at the base of the style and atop a stalk known as the gynophore, and it is from here that the seed pods then develop. Meanwhile, a crescent shaped nectary lies at the base of the gynophore. The seed pods grow to long. As the pods mature, they range from green, to yellow and finally turn russet red brown. The pods become leathery before splitting open during early winter,. He gave the species its original binomial name of Embothrium speciosissimum. Embothrium had been a wastebasket taxon at the time, and Robert Brown suggested the genus Telopea for it in 1809, which was published in 1810. Richard Salisbury had published the name Hylogyne speciosa in 1809, but Brown's name was nomenclaturally conserved. The genus is classified in the subtribe Embothriinae of the Proteaceae, along with the tree waratahs (Alloxylon) from eastern Australia and New Caledonia, and Oreocallis and the Chilean firetree (Embothrium coccineum) from South America. Almost all these species have red terminal flowers, and hence the subtribe's origin and floral appearance must predate the splitting of Gondwana into Australia, Antarctica, and South America over 60 million years ago. Although no subspecies are recognised within Telopea speciosissima itself, geographical variations within its range have been noted. Forms toward the northern limits of its range have more prominently lobed leaves. and mewah is another aboriginal name. A former common name from around 1900 is "native tulip", possibly derived from Telopea. Dappled shade from eucalyptus (Eucalyptus) trees reduces sunlight by around 30%.

Экология

Telopea speciosissima – өрттен кейін гүлдейтін түр, ол өрттен кейін өзгерген ортадағы қолайлы өсу жағдайларын пайдалану үшін гүлдеуден кейін ұйықтайтын тұқымдарды өндіріп, таратуға бейім. Австралияның оңтүстік-шығысындағы ағаш тәрізді жаңартылатын түрлердің ішінде, бұл түр орман өртінен кейін көшеттерді өндірудегі ең баяу түрлердің бірі болып табылады, оған кем дегенде екі жыл уақыт керек. Бұл түрдің тамырлары лигнотуберден – топырақтың астындағы кеңейген ағаш тәрізді түбірден жаңарады, ол өрттен кейін жаңа өршіктердің жылдам өсуі үшін энергия мен қоректік заттарды сақтайды. Уаратах гүлдері өрттен кейін шамамен екі жылдан кейін төменгі жағын басып алады, бірақ кейін оларды баяу өсетін банксиялар (Banksia) және ваттл (Acacia) іле кетеді. Өрт сонымен қатар аурулар мен зиянкестерді жоюға да қызмет етеді. Гүлдеу осы кезде өте көп болуы мүмкін. Telopea speciosissima және оның көптеген туыстарының Австралия мен Оңтүстік Америкадағы Embothriinae субтобындағы ерекше орны мен жарқын түсі, олардың құстармен тозаңдануға бейімделгенін және 60 миллион жылдан бері солай болып келе жатқанын күшті көрсетеді. Құс-жемістер, әсіресе Жаңа Голландия құс-жемісі (Phylidonyris novaehollandiae) жиі келушілер. Алайда, Баранды жерлерде жүргізілген зерттеулер Жаңа Голландия құс-жемістерінің салыстырмалы түрде аз мөлшерде шаң тасымалдайтынын көрсетті. Шығыс пигмей possum (Cercartetus nanus) да гүлдердің арасында азық іздейді. Жаңа Оңтүстік Уэльс уаратахы протандриялы (яғни, бір өсімдікте әйел бөліктері қабылдауға дайын болмас бұрын еркек бөліктері жыныстық белсенділігін аяқтайтын) деп есептелген. Бұл түрдің өзін-өзі тозаңдандыруға келмейтіні және сәтті көбейту үшін басқа генотиптердің өсімдіктерімен тозаңдану қажеттігі дәлелденді.

Өсіру

Жаңа Оңтүстік Уэльстің вартахасы 20 ғасырдың басында кең таралған бақша өсімдігі болды. Ол 1789 жылы Ұлыбританияға ерте енгізілген, ал 1809 жылы Э.Дж.А. Вудфорд мырзаның Спрингвелл вилласында алғаш рет гүлдегені туралы хабарланған. 1914 жылы Корольдік бау-бақша қоғамы оған «Құрмет» сыйлығын, ал 1922 жылы – Бірінші сыныптық сертификатын берді. Парриден кейін 1940 жылдары Данденонг жоталарындағы Монблокта вартаха өсіруді бастаған Говард Гей мен Арч Деннис, сондай-ақ Дюралда және Көк Тауларда Сид Кадвелл мен Фрэнк Стоун болды. Жергілікті өсімдіктерді өсіру және сақтау қозғалысы 1957 жылы Австралия өсімдіктерін өсіру қоғамын құруға әкелді.

Бүгінде Жаңа Оңтүстік Уэльстің вартахалары Австралияда Сиднейдің солтүстігінде және Мельбурнге жақын Данденонг жоталарында коммерциялық мақсатта өсіріледі. Олар сондай-ақ Жаңа Зеландияда және Израильде коммерциялық өндіріс үшін өсіріледі. Коммерциялық өндірістегі бір үлкен қиындық – кез келген жерде гүлдеу маусымы әдетте қысқа (жалпы бес апта, алғашқы және соңғы апталарда гүлдердің саны аз). Дегенмен, кескіш гүлдер маусымын әртүрлі ендіктерде өсімдіктер өсіру арқылы ұзартуға болады. Кескен гүлдің вазадағы өмір сүру мерзімі 10-14 күн, ал кескен вартаха гүлдерін сумен жақсартуға болады. Гүлдегеннен кейін өсімдіктерді қатты қырқу оларды жаңартып, келесі маусымда гүлдеуді ынталандырады. Вартаха гүлдері баққа құстарды тартады. Вартаха тамырларын бірнеше саңырауқұлақ түрлері жұқтырып, өсімдіктердің ауруға шалдығуына немесе өліміне себеп болады. Типтік белгілеріне сары жапырақтар, кеуіп кету, қараю және өсімдіктің бір бөлігінің немесе толығымен шіруі, немесе протеоид тамырлардың болмауы жатады. Ең көп таралған патоген – топырақтағы су саңырауқұлағы Phytophthora cinnamomi, ол өсірілген өсімдіктерде жабайы популяцияларға қарағанда көбірек проблема тудырады. 2000 жылғы жазғы Олимпиада ойындары алдында Сиднейдегі Корольдік ботаникалық бақтар мен Аннан тауында жаппай егілген вартахалар аурудан қирады, бұл өсімдіктің гүлшоғырының шіруіне әкелді. 'Кардинал' телопеясы – Люсиль Поуптың Уромбидегі меншігінде табылып, содан кейін көбейтіліп, коммерциялық мақсатта қолжетімді болған түр. Алғашқы өсімдік жыл сайын 100-120 гүлге жететін, өте күшті өсімдік болды. Ол үлкен күмбез тәрізді қызыл гүлшоғырымен аталған, онда 210 жеке гүл және екі қатар қара қызыл жапырақшалар бар. Бұл гүлдер ұзақ уақыт бойы гүлдейді. 'Corroboree' телопеясы – ұзын тостағаншалары бар, биіктігі мен ені шамалы, күшті өсіруші. Оны 1974 жылы Виктория штатының Биттерн қаласынан келген Нанет Камминг коммерциялық көбейту үшін таңдап алды және 1989 жылы Австралияның өсірушілерді тіркеу органында тіркелді. Ол негізінен кескіш гүлдер үшін өсіріледі. 'От пен күкірт' телопеясы – жаңа Оңтүстік Уэльстің Камден қаласындағы вартаха өсірушісі және авторы Пол Никсон таңдаған үлкен гүлшоғыры бар күшті түр. Бұл биіктігі 3-4 м, ені 2 м болатын, жапырақтары үлкен, тісті жиектері бар бұта. Әр гүлшоғыры конус тәрізді, онда 240-қа дейін гүлшегі болады. Стигмалары ашық қызыл түсті және ұшы ақ. Гүлшоғырын қоршап тұрған жапырақшалар салыстырмалы түрде кішкентай, ал жапырақтары үлкен және ұзындығы жетеді. Бұл сорт тетраплоидты деп есептеледі. 'Wirrimbirra White' 1972 жылы су жиналатын жерлерде өскен алғашқы өсімдіктің кесінділерімен өсірілді. Оның ашық жасыл түсті бүршіктері бар, олар ақ гүлшоғырға айналады. Ол ана түрінен әлсіз және бұрғылаушыларға бейім. Сонымен қатар, ол Macadamia twig girdler-ге өте осал. 'Canberry Coronet' – Көк Таулардағы Вентворт шарлауығындағы T. speciosissima және суыққа төзімділігін арттыру үшін арналған T. mongaensis арасындағы айқас. Оның диаметрі 5 см-ге дейін қызыл гүлшоғыры бар. Биіктігімен ол 'Braidwood Brilliant' түрінен үлкен өсімдік. Оның сары гүлшоғырлары қазан мен желтоқсан аралығында гүлдейді. Ол 'Champagne' түрінен үлкен, сонымен қатар T. speciosissima, T. oreades және сары гүлді түрінің үш жолды будандасы. Ол 'Shady Lady Yellow' деп аталып, сатылады. Ол бастапқыда Мельбурнның шығысында Данденонг тауларында өсірілді. 'Shady Lady White' – T. speciosissima мен T. oreades арасындағы ақ будандас. Эора тайпасының аңызында аң аулау кезінде жоғалған күйеуін іздеп жүрген аналық вонга көгершіні туралы айтылады. Бір бүркіт оған шабуыл жасап, жаралайды, ол содан кейін вартаха бұтасына жасырынады. Күйеуі шақырады, ол бұтада күресіп жатқанда оның қаны ақ вартаха гүлдерін қызылға айналдырады. Буррагоранг аңғарындағы бір ертегіде Круби есімді әдемі қыз, тас қасқырдың терісінен тігілген қызыл плащ киген, оған ганг-ганг тоқылдағының қауырсындары безендірілген. Ол соғыстан оралмаған жас батырға ғашық болды. Көңілі қалып, қайтыс болды, ал жерден алғашқы вартаха өсіп шықты. Дарвал тайпасы оны тотем ретінде қарастырып, оны рәсімдерде пайдаланған және гүлдеуіне қарай рәсімдерді уақыттап өткізген. 1893 жылы Брокен-Хилде құрылған Шеллидің газдалған сусындары оның сусындардың этикеткасында да көрсетілген. Оның ең танымал сақталған туындысы – Сидней қалалық залындағы Centennial Hall-ды қоршап тұрған, көптеген вартахалармен шеңберленген Океанияның үш бөліктен тұратын әйнек суреті. 1925 жылы суретші Маргарет Престон вартахаларды бейнелейтін қолмен боялған ксилография жасады. Бұл түр 1959 жылы ботаникалық суретші Маргарет Джонс салған 3 шиллингтік австралиялық маркада және 1968 жылы 30 центтік маркада да пайда болды. Сонымен қатар, Сиднейдегі NSW Waratahs командасының символы ретінде қолданылды. 1901 жылы Австралия федерациясынан кейін ұлтшылдықтың күшеюі ресми ұлттық гүлдік белгіні іздеуге әкелді. Жаңа Оңтүстік Уэльстің вартахасы ваттл Acacia pycnantha-мен бірге қарастырылды, ал екі гүлдің жақтастары арасында пікірталас болды. Экономист және ботаник Р.Т. Бейкер вартаханың Австралия құрлығына тән екендігі оны ваттлдан жақсырақ таңдау жасайтынын, сондай-ақ оның гүлдерінің айқындығын айтты. Ол «Вартаха қарулы күштерінің бас қолбасшысы» деп аталды. Оңтүстік Австралияның Evening News газеті де бұл ұсынысты қолдады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Бұл түр басқалар тарапынан да қабылданды, соның ішінде 1880 жылдан бері Жаңа Оңтүстік Уэльстің Waratahs регби командасы.

Today, New South Wales waratahs are grown commercially in Australia north of Sydney and in the Dandenong Ranges near Melbourne. They are also grown commercially in New Zealand and in Israel, One major challenge in commercial production is that in any one location the flowering season is generally short (five weeks total, with only small numbers in the earliest and latest weeks). The season for cut flowers may be extended, however, by growing plants at different latitudes. The vase life of a cut waratah is 10 to 14 days, and cut flower waratahs can be revived somewhat by water. Heavy pruning after flowering reinvigorates the plants and promotes more profuse flowering in the next season. Waratah blooms attract birds to the garden. Several species of fungi infect the roots of waratahs, causing significant plant morbidity or death. Typical symptoms include yellow leaves, wilting, blackening and dieback or part or all of the plant, or lack of proteoid roots. The most common pathogen is the soil borne water mold Phytophthora cinnamomi, which appears to be more problematic in cultivated plants than in wild populations. Mass plantings at the Royal Botanic Gardens in Sydney and at Mount Annan planted before the 2000 Summer Olympics were devastated by the disease. and result in decay of the crown of the plant. Telopea 'Cardinal' is a form originally found on the property of Lucille Pope in Werombi, from where it was propagated and made available commercially. The original plant was a vigorous specimen reaching and producing 100 to 120 flowerheads each year. It is named for its large dome shaped cardinal red flowerheads, which bear 210 individual flowers and are surrounded by two rows of dark red bracts. These blooms have long vase life. Telopea 'Corroboree', a form with longer styles, has compact inflorescences measuring high and wide, and is a vigorous grower. It was selected for commercial propagation in 1974 by Nanette Cuming of Bittern, Victoria, and registered with the Australian Cultivar Registration Authority in 1989. It is grown principally for the cut flower industry. Telopea 'Fire and Brimstone' is a vigorous form with large inflorescences selected by waratah grower and author Paul Nixon of Camden, New South Wales. It is a shrub which may reach 3–4 m tall and 2 m wide, with large leaves with more heavily toothed margins. Each flowerhead is cone shaped and has up to 240 florets. The stigmas are a light red and tipped with white. The bracts surrounding the flowerheads are relatively small, while the leaves are large and can reach in length. The cultivar is thought to be tetraploid. 'Wirrimbirra White' was brought into cultivation in 1972 by cuttings from the original plant, which grew on water catchment property. It has pale greenish buds which open to a cream white inflorescence. It is less vigorous than the parent species and vulnerable to borers. It is also highly vulnerable to the Macadamia twig girdler. Telopea 'Canberry Coronet' is a cross between T. speciosissima from Wentworth Falls in the Blue Mountains and T. mongaensis intended for increased cold tolerance. It has red flowerheads to in diameter. Reaching high, it is a larger plant than 'Braidwood Brilliant'. Its creamy yellow flowerheads appear from October to December. Larger than 'Champagne', it is also a three way hybrid between T. speciosissima, T. oreades and the yellow flowered form of T. truncata. It has been propagated and sold as 'Shady Lady Yellow'. It was originally bred in the Dandenongs east of Melbourne. Telopea 'Shady Lady White' is a white hybrid between T. speciosissima and T. oreades. A dreamtime legend from the Eora tells of a female wonga pigeon searching for her husband who has been lost while out hunting. A hawk attacks and wounds her, and she hides in a waratah bush. Her husband calls and as she struggles in the bush her blood turns the white waratah blooms red. A tale from the Burragorang Valley tells of a beautiful maiden named Krubi, who wore a red cloak of rock wallaby adorned with the feathers of the gang gang cockatoo. She fell in love with a young warrior who did not return from battle. Grief stricken, she died, and up from the ground grew the first waratah. The Dharawal people regarded it as a totem, using it in ceremonies and timing ceremonies to its flowering. Shelleys soft drinks, established in 1893 in Broken Hill, also displayed it on their label. His most famous surviving work is a triptych stained glass window of Oceania flanked by numerous waratahs overlooking the Centennial Hall in Sydney Town Hall. In 1925, artist Margaret Preston produced a hand coloured woodcut depicting waratahs. The species also appeared on an Australian 3 shilling stamp in 1959 designed by botanical illustrator Margaret Jones and a 30c stamp in 1968. and the Super Rugby team, the Sydney based NSW Waratahs. After Australian federation in 1901, the upsurge in nationalism led to the search for an official national floral emblem. The New South Wales waratah was considered alongside the wattle Acacia pycnantha, and debate raged between proponents of the two flowers. The economist and botanist R. T. Baker proposed that the waratah's endemism to the Australian continent made it a better choice than the wattle, as well as the prominence of its flowers. He was nicknamed the "Commander in Chief of the Waratah Armed Forces". The South Australian Evening News also supported the bid, but to no avail. The species has also been adopted by others, including the New South Wales Waratahs rugby union team since the 1880s,

1956 жылдан бастап Сиднейде жыл сайынғы Вартаха фестивалі өтіліп, Сидней комитеті ұйымдастырды. Ол қазан айының соңынан қараша айының басына дейін, вартаха гүлдеуімен сәйкес келетін уақытта өтті. Бұл маңызды мәдени шара болды, онда шеру, танымал өнер сайысы, сұлулық конкурстары, көрмелер мен қойылымдар өтті. Ең бастысы – Сидней қалалық залындағы қала әкімінің қабылдауы, онда гүлдік безендірулер ұлттық саябақтардан парктің рейнджерлері жинаған жүздеген вартахалардан жасалған. 2009 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстің премьер-министрі Натан Рис гүлдік белгіге негізделген штат логотипін тапсырды. Нәтижесіндегі логотип дизайны Жаңа Оңтүстік Уэльстің вартахасына емес, лотосқа ұқсайды деп сынға ұшырады.