2000-жылдардағы мұнай бағасының өсуі және талдауы

Кіріспе

Мұнай бағасының алты есе өсуі, 2008 жылы ең жоғары деңгейге жетуі
2000-жылдардағы мұнай бағасының салыстырмалы түрде жоғары болу себептері мен талдауы

1980 жылдардың ортасынан 2003 жылдың қыркүйегіне дейін NYMEX нарығындағы шикі мұнайдың инфляцияға түзетілген бағасы 2008 жылғы доллармен есептегенде әдетте баррель үшін 25 АҚШ долларынан төмен болды. 2003 жылы баға 30 доллардан асып, 2005 жылдың 11 тамызына қарай 60 долларға жетті, ал 2008 жылдың шілдесінде 147,30 долларға дейін өсті. Сарапшылар бағаның өсуін көптеген факторларға байланыстырды, оның ішінде Таяу Шығыстағы жағдайдың шиеленісуі, Қытайдан сұраныстың күрт өсуі, мұнайдың ең жоғары деңгейіне жететіні туралы алаңдаушылық және қаржылық спекуляциялар. Бір кезде геосаяси оқиғалар мен табиғи апаттар мұнай бағасына қысқа мерзімді әсер етті, мысалы, Солтүстік Кореяның зымыран сынақтары, 2006 жылғы Израиль мен Ливан арасындағы қақтығыс, 2006 жылы Иранның ядролық бағдарламасы туралы алаңдаушылық, "Катрина" даулы және басқа да факторлар. 2008 жылға қарай, әлемдік экономикалық дағдарыстың басталуына байланысты мұндай факторлар мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді. Экономикалық дағдарыс 2008 жылдың соңында энергияға деген сұраныстың төмендеуіне алып келді, нәтижесінде мұнай бағасы 2008 жылдың шілдесіндегі 147 доллардан 2008 жылдың желтоқсанында 32 долларға дейін құлдырады. Дегенмен, мұнайға деген сұраныс пен ұсыныстың заңдары алты ай ішінде мұнай бағасының шамамен 80%-ға төмендеуіне жауапты болуы мүмкін деген пікірге қарсылықтар бар. Мұнай бағасы 2009 жылдың тамызына қарай тұрақтанды және АҚШ-тың мұнай өндірісі күрт өскендіктен, 2016 жылдың басында 2003 жылғы дағдарысқа дейінгі деңгейге оралғанға дейін 2014 жылдың қарашасына дейін 70-120 доллар аралығындағы кең сауда диапазонында қалды. 2018 жылға қарай АҚШ әлемдегі ең ірі мұнай өндіруші елге айналды.

Инфляцияға түзетулер енгізілген жаңа шыңдар

2003 жылы шикі мұнай бағасы 20–30 доллар/баррель диапазонында саудаланды. 2003 жылдан 2008 жылдың шілдесіне дейін бағалар тұрақты түрде өсіп, 2007 жылдың соңында 100 доллар/баррельге жетті, бұл 1980 жылы инфляцияға түзетуден өткен бұрынғы рекордтық деңгейге жақын болды. 2008 жылы мұнай бағасының күрт өсуі – басқа да тауарлар бағасының өсуімен бірге – 2008 жылдың 11 шілдесіндегі сауда-саттық кезінде 147,27 долларға дейін рекордтық деңгейге жетті, бұл инфляцияға түзетуден кейінгі бұрынғы рекордтан үштен бірден астам жоғары болды. Мұнай бағасының жоғары деңгейде болуы және экономиканың әлсіздігі 2007–2008 жылдары сұраныстың төмендеуіне әкелді. АҚШ-та бензин тұтыну 2007 жылы 0,4%-ға, ал 2008 жылдың бірінші екі айында 0,5%-ға төмендеді. 2008 жылдың бірінші жартысындағы рекордтық мұнай бағасы және жылдың екінші жартысындағы экономикалық әлсіздік АҚШ-та мұнай өнімдерін тұтынудың күрт төмендеуіне әкелді, бұл АҚШ-тың жалпы тұтынуының 5,8%-ын құрады, бұл 1979 жылғы энергетикалық дағдарыстың қақпасындағы 1980 жылдан бергі ең үлкен жылдық төмендеу.

Сұраныс

Әлемдегі шикі мұнайға деген сұраныс 1994 жылдан 2006 жылға дейін жылына орташа есеппен 1,76%-ға өсті, ал 2003–2004 жылдары 3,4%-ға дейін жетті. 2007 жылғы АҚШ Энергия ақпарат басқармасының (EIA) жылдық есебіне сәйкес, 2030 жылға қарай әлемдік мұнайға деген сұраныс 2006 жылғы деңгейден 37%-ға артуы күтілуде. 2007 жылы EIA сұраныстың 2006 жылдан бастап ең жоғары деңгейге жететінін күтті, бұл көбінесе көлік секторының әсерінен болды. 2008 жылғы Халықаралық энергия агенттігінің (IEA) есебінде жоғары бағаларға байланысты дамыған елдерде мұнайға деген сұраныстың төмендегені байқалды және бұл тенденция жалғасуы күтілуде. Бірақ, дамушы елдерде 2013 жылға қарай 3,7 пайыздық өсім күтілуде, бұл кезеңде әлемдік мұнайға деген жалқы сұраныстың артуына әкеледі деп болжанып отыр. Көлік энергияның ең үлкен бөлігін тұтынады және соңғы онжылдықтарда сұраныстың ең көп өсуін көрсетті. Бұл өсім көбінесе ішкі жану қозғалтқыштарымен жұмыс істейтін автомобильдер мен жеке көліктерге деген жаңа сұраныстан туындады. Бұл сектор сонымен қатар ең жоғары тұтыну деңгейлерін көрсетеді, Хирш есебінде көрсетілгендей, әлемдегі мұнайдың шамамен 55%-ы және 2006 жылы АҚШ-та қолданылған мұнайдың 68,9%-ы осы секторда пайдаланылады. Автомобильдер мен жүк көліктері 2001 мен 2025 жылдар аралығында Үндістан мен Қытайдың мұнай тұтынуының шамамен 75%-ын арттыруы күтілуде. 2008 жылы Қытайдағы автокөлік сатуы бес жыл қатарынан 10 пайыздан астам экономикалық өсімнің нәтижесінде 15–20 пайызға өсуі күтілді. Сұраныстың өсуі дамушы елдерде ең жоғары, бірақ АҚШ әлемдегі мұнайдың ең ірі тұтынушысы болып табылады. 1995 жылдан 2005 жылға дейін АҚШ тұтынуы күніне өсті, яғни күніне өсті, бұл күніне өсімді құрады. Қытай, салыстырмалы түрде, тұтынуды күніне өсірді, яғни күніне өсімді құрады, осы кезеңде. Адам басына шаққандағы жылдық тұтыну АҚШ-та , Қытайда және Үндістанда құрайды. Елдердің дамуымен бірге, өнеркәсіп, қарқынды қалалану және жоғары өмір сүру деңгейі энергияны, көбінесе мұнайды пайдалануды арттырады. Қытай мен Үндістан сияқты дамып келе жатқан экономикалар мұнайды тұтынушылардың ірі орталықтарына айналуда. Қытайда 2002 жылдан бері мұнай тұтынуы жылына 8%-ға өсіп, 1996–2006 жылдармен салыстырғанда екі есеге артты. 2020 жылға қарай Үндістанның мұнай импорты 2005 жылғы деңгейден үш еседен астам болуы күтілуде. Мұнайға деген сұраныстың тағы бір маңызды факторы – адам халқының өсуі. Әлем халқы мұнай өндірісінен жылдам өскендіктен, жан басына шаққандағы өндіріс 1979 жылы ең жоғары деңгейге жетті (1973–1979 жылдар аралығындағы тұрақтанған кезеңнен кейін). 2030 жылы әлем халқы 1980 жылғы көрсеткіштен екі есеге артуы күтілуде.

World crude oil demand grew an average of 1.76% per year from 1994 to 2006, with a high of 3.4% in 2003–2004. World demand for oil is projected to increase 37% over 2006 levels by 2030, according to the 2007 U. S. Energy Information Administration's (EIA) annual report. In 2007, the EIA expected demand to reach an ultimate high of , from 2006's , driven in large part by the transportation sector. A 2008 report from the International Energy Agency (IEA) predicted that although drops in petroleum demand due to high prices have been observed in developed countries and are expected to continue, a 3.7 percent rise in demand by 2013 is predicted in developing countries. This is projected to cause a net rise in global petroleum demand during that period. Transportation consumes the largest proportion of energy, and has seen the largest growth in demand in recent decades. This growth has largely come from new demand for cars and other personal use vehicles powered by internal combustion engines. This sector also has the highest consumption rates, accounting for approximately 55% of oil use worldwide as documented in the Hirsch report and 68.9% of the oil used in the United States in 2006. Cars and trucks are predicted to cause almost 75% of the increase in oil consumption by India and China between 2001 and 2025. In 2008, auto sales in China were expected to grow by as much as 15–20 percent, resulting in part from economic growth rates of over 10 percent for five years in a row. Demand growth is highest in the developing world, but the United States is the world's largest consumer of petroleum. Between 1995 and 2005, US consumption grew from a day to a day, an increase of a day. China, by comparison, increased consumption from a day to a day, an increase of a day, in the same time frame. Per capita, annual consumption is by people in the US, in China, and in India. As countries develop, industry, rapid urbanization and higher living standards drive up energy use, most often of oil. Thriving economies such as China and India are quickly becoming large oil consumers. China has seen oil consumption grow by 8% yearly since 2002, doubling from 1996–2006. India's oil imports are expected to more than triple from 2005 levels by 2020, rising to
Another large factor on petroleum demand has been human population growth. Because world population grew faster than oil production, production per capita peaked in 1979 (preceded by a plateau during the period of 1973–1979). The world’s population in 2030 is expected to be double that of 1980.

Инвестициялық/спекуляциялық сұраныс

Мұнайға инвестициялық сұраныс инвесторлар болашақта жеткізу үшін белгіленген бағамен тауар сатып алу үшін фьючерстік келісімшарттарды сатып алғанда туындайды. "Спекулянттар нақты шикі мұнай сатып алмайды. Келісімшарттар мерзімі біткенде, олар оларды қолма-қол ақшамен төлейді немесе оларды нақты тұтынушыларға сатады". АҚШ Сенатының комитетіне мамыр айында берілген куәліктерде "институционалдық инвесторлардың" "сұраныс шокы" өткен бес жылда өскені, бұл Қытайдан физикалық сұраныстың өсуімен шамалас болғаны көрсетілді. 2008 жылдың маусым айында Lehman Brothers бағаның өсуі осындай инвесторлардың тауарларға инвестициялауының артуымен байланысты екенін айтқанда, мемлекеттік байлық қорлары сияқты институционалдық инвесторлардың ықпалы да талқыланды. Олар "әр 100 миллион доллар жаңа ақша ағыны үшін АҚШ-тың эталондық бағасы – Батыс Техас Интермедиатының бағасы 1,6%-ға өседі" деп мәлімдеді. Сондай-ақ, 2008 жылдың мамыр айында The Economist журналында жарияланған мақалада Нью-Йорк тауар биржасындағы (NYMEX) мұнай фьючерстік мәмілелері бірнеше жыл бойы мұнай бағасының өсуін шағылыстырғаны айтылды. Алайда, мақалада инвестициялардың өсуі бағаның өсуіне себеп болғанынан гөрі, оны күшейтуі мүмкін екендігі және 2007 жылдың мамыры мен 2008 жылдың мамыры аралығында никельдің нарықтық құны, айтарлықтай спекулятивтік қызығушылыққа қарамастан, екі есеге төмендегені атап өтілді. Сондай-ақ, оқырмандарға "Инвестициялар мұнай нарығына бағаны көтермей ағып түседі, өйткені спекулянттар нақты шикі мұнай сатып алмайды, мұнай қордаланбайды немесе нарықтан тыс ұсталмайды" және ашық сауда жасалмайтын кейбір тауарлардың бағасы мұнай бағасынан жылдам өскені еске салынды. 2008 жылдың маусым айында ОПЕК-тің бас хатшысы Абдалла Салем эль Бадри қазіргі әлемдегі мұнай тұтынуы 87 миллион баррель күніне (б/к) "қағаз нарығынан" әлдеқайда кем екенін мәлімдеді, бұл шамамен 1,36 миллиард б/к-ге тең, немесе нақты нарықтық сұраныстан 15 есе артық. АҚШ үкіметі мұнай нарығына спекулянттардың ықпалын тексеру үшін тауар нарықтары жөніндегі ведомствоаралық жұмыс тобын құрды. 2008 жылдың шілдесінде жұмыс тобы мұнай бағасының өсуін сұраныс пен ұсыныс сияқты "нарық негіздері" ең жақсы түсіндіретіні және күмәннің өсуі статистикалық тұрғыдан өсумен байланысты емес деген қорытындыға келді. Сондай-ақ, бағаның өсуі және серпімді ұсыныс мұнай қорларының артуына әкеп соғатынын атап өтті. Қорлардың өсуі болмағандықтан, жұмыс тобы нарық қысымына байланысты деп қорытындылады. Басқа тауарлар (мысалы, көмір, болат және пияз) нарығында спекуляция болмаған кезде де сол уақытта бағаның өсуі байқалды. 2008 жылдың маусым айында АҚШ энергетика министрі Сэмюэл Бодман мұнай бағасының өсуіне қаржылық спекуляция емес, жеткіліксіз мұнай өндірісі себепші екенін айтты. Оның сөзіне қарағанда, мұнай өндірісі сұраныстың өсуіне сай келе алмады. "Мұнайға сұраныс 1% артса, нарықты теңгерту үшін баға 20% өсуі керек" деді Бодман. Бұл Иранның ОПЕК басқарушысы Мохаммад Али Хатибидің мұнай нарығы толығатыны және Сауд Арабиясы жариялаған өндірісті арттыру "қате" екенін айтқан бұрынғы мәлімдемелеріне қайшы келді. 2008 жылдың қыркүйегінде Masters Capital Management мұнай нарығын зерттеуді жариялады, онда спекуляция бағаға елеулі әсер еткені анықталды. Зерттеуде 2008 жылдың алғашқы алты айында мұнайға 60 миллиард доллардан астам инвестиция салынғаны, бұл бағаның бір баррелі 95 доллардан 147 долларға дейін өсуіне көмектескені және қыркүйек айының басында спекулянттар 39 миллиард долларды алып тастағандығы, бағаның төмендеуіне себеп болғаны көрсетілді.

Investment demand for oil occurs when investors purchase futures contracts to buy a commodity at a set price for future delivery. "Speculators are not buying any actual crude. When [the] contracts mature, they either settle them with a cash payment or sell them on to genuine consumers." Testimony was given to a U. S. Senate committee in May indicating that "demand shock" from "institutional investors" had increased by over the previous five years, almost as much as the increased physical demand from China The influence of institutional investors, such as sovereign wealth funds, was also discussed in June 2008, when Lehman Brothers suggested that price increases were related to increases in exposure to commodities by such investors. It claimed that "for every $100 million in new inflows, the price of West Texas Intermediate, the U. S. benchmark, increased by 1.6%." Also in May 2008, an article in The Economist pointed out that oil futures transactions on the New York Mercantile Exchange (NYMEX), nearly mirrored the price of oil increases for a several year period; however, the article conceded that the increased investment might be following rising prices, rather than causing them, and that the nickel market value had halved in the year between May 2007 and May 2008 despite significant speculative interest. It also reminded readers that "Investment can flood into the oil market without driving up prices because speculators are not buying any actual crude no oil is hoarded or somehow kept off the market," and that prices of some commodities which are not openly traded have actually risen faster than oil prices. In June 2008, OPEC's Secretary General Abdallah Salem el Badri stated that current world consumption of oil at 87 million bpd was far exceeded by the "paper market" for oil, which equaled about 1.36 billion bpd, or more than 15 times the actual market demand. An interagency task force on commodities markets was formed in the U. S. government to investigate the claims of speculators' influence on the petroleum market. The task force concluded in July 2008 that "market fundamentals" such as supply and demand provided the best explanations for oil price increases, and that increased speculation was not statistically correlated with the increases. The report also noted that increased prices with an elastic supply would cause increases in petroleum inventories. As inventories actually declined, the task force concluded that market pressures were most likely to blame. Other commodities that were not subject to market speculation (such as coal, steel, and onions) saw similar price increases over the same time period. In June 2008 U. S. energy secretary Samuel Bodman said that insufficient oil production, not financial speculation, was driving rising crude prices. He said that oil production had not kept pace with growing demand. "In the absence of any additional crude supply, for every 1% of crude demand, we will expect a 20% increase in price in order to balance the market," Bodman said. This contradicted earlier statements by Iranian OPEC governor Mohammad Ali Khatibi indicating that the oil market was saturated and that an increase in production announced by Saudi Arabia was "wrong". In September 2008, Masters Capital Management released a study of the oil market, concluding that speculation did significantly impact the price. The study stated that over $60 billion was invested in oil during the first six months of 2008, helping drive the price per barrel from $95 to $147, and that by the beginning of September, $39 billion had been withdrawn by speculators, causing prices to fall.

Әсерлер

2000-шы жылдардағы энергетикалық дағдарыстың ұзақ мерзімді салдары туралы пікірталас жалғасуда. Кейбір сарапшылар мұнай бағасының күрт өсуі 1973 және 1979 жылдардағы энергетикалық дағдарыстардан кейін туған төңкерістерге ұқсас, тіпті одан да ауыр – жаһандық мұнай дағдарысына алып келуі мүмкін деп болжады. Мұнай бағасының өсуі мұнайдан өндірілетін көптеген тауарларға, сондай-ақ мұнай отынымен тасымалданатын тауарларға әсер етеді. Саяси ғалым Джордж Фридман мұнай мен азық-түлік бағасының жоғары деңгейде қалуы жаһандық соғыстан кейінгі төртінші геосаяси кезеңді анықтайды деп санайды. Алдыңғы үш кезең – Қышқы соғыс, 1989-2001 жылдар аралығындағы экономикалық жаһанданудың басымдығы және 11 қыркүйектен кейінгі «терроризмге қарсы соғыс» болды. Мұнай бағасының жоғары болуымен қатар, 2000 жылдан бері мұнай бағасының құбылмалылығы күрт артты және бұл құбылмалылық 2008 жылы басталған қаржы дағдарысының себептерінің бірі болуы мүмкін. Мұнай бағасының өсуі әртүрлі елдерде валюта бағамының өзгеруіне және валютаның сатып алу қабілетіне байланысты әртүрлі болады. Мысалы, 2002 жылдың 1 қаңтарынан 2008 жылдың 1 қаңтарына дейін, валюталардың салыстырмалы сатып алу қабілетіндегі өзгерістерді ескермегенде: АҚШ долларымен өлшенгенде мұнай бағасы 20,37 доллардан шамамен 100 долларға дейін, яғни 4,91 есеге өсті; Осы кезеңде Тайвань долларының құны АҚШ долларына қарағанда 4,53 есеге артты, нәтижесінде Тайваньта мұнай бағасы 4,53 есеге өсті; Осы кезеңде Жапон иенінің құны АҚШ долларына қарағанда 4,10 есеге артты, нәтижесінде Жапонияда мұнай бағасы 4,10 есеге өсті; Осы кезеңде Еуроның құны АҚШ долларына қарағанда артты, нәтижесінде Еуроаймақта мұнай бағасы 2,94 есеге өсті. Орташа есеппен, мұнай бағасы осы аймақтарда шамамен төрт есеге өсті, бұл кең ауқымды наразылық акцияларына әкелді. Мұнай негізді тыңайтқыштардың бағасының осындай өсуі 2007-2008 жылдардағы әлемдік азық-түлік дағдарысына және одан әрі әлеуметтік толқуларға ықпал етті. 2008 жылы Кембридж Энергетикалық Зерттеулер Ассоциациясының баяндамасында 2007 жыл АҚШ-та бензиннің ең көп қолданылған жылы болғаны және рекордтық энергия бағасы энергия тұтынудағы «тұрақты өзгерістерге» әкелетіні айтылды. Баяндамаға сәйкес, сәуір айында бензин тұтынуы алдыңғы жылмен салыстырғанда алтыншы ай тікелей төмендеді, бұл 2008 жылдың АҚШ-та бензин тұтынуының 17 жыл ішіндегі алғашқы төмендеу жылы болатынын көрсетті. АҚШ-та жалпы жүрілген қашықтық 2006 жылдан бастап азая бастады. АҚШ-та мұнай бағасы 2005-2006 жылдары инфляцияның 3,3%-ға жететініне әсер етті, бұл алдыңғы 10 жылдық кезеңдегі 2,5%-дан едәуір жоғары көрсеткіш. Нәтижесінде, осы кезеңде Федералдық резерв инфляцияны тежеу үшін пайыздық ставкаларды үнемі көтерді. Мұнай бағасының жоғары болуы ең алдымен бай емес елдерге, әсіресе дамушы елдерге әсер етеді. Адам санына шаққанда көлік құралдарының саны аз, ал мұнай көбінесе жеке көлікпен қатар электр энергиясын өндіру үшін де қолданылады. Дүниежүзілік банк мұнай бағасының дамушы елдерге тигізетін әсерін жан-жақты зерттеді. Бір талдау көрсеткендей, Оңтүстік Африкада мұнай бағасының 125 пайызға өсуі жұмыспен қамтуды және ЖІӨ-ні шамамен 2 пайызға, ал тұрмыстық тұтынуды шамамен 7 пайызға төмендеті, бұл негізінен кедейлерге әсер етеді. 2008 жылы ОПЕК-тің мұнай экспортынан түскен жылдық кірісі рекордтық 800 миллиард АҚШ долларына жетті.

There is debate over what the effects of the 2000s energy crisis will be over the long term. Some speculated that an oil price spike could create a recession comparable to those that followed the 1973 and 1979 energy crises or a potentially worse situation such as a global oil crash. Increased petroleum prices are reflected in a vast number of products derived from petroleum, as well as those transported using petroleum fuels. Political scientist George Friedman has postulated that if high prices for oil and food persist, they will define the fourth distinct geopolitical regime since the end of World War II, the previous three being the Cold War, the 1989–2001 period in which economic globalization was primary, and the post 9/11 "war on terror". In addition to high oil prices, from year 2000 volatility in the price of oil has increased notably and this volatility has been suggested to be a factor in the financial crisis which began in 2008. The perceived increase in oil price differs internationally according to currency market fluctuations and the purchasing power of currencies. For example, excluding changes in relative purchasing power of various currencies, from 1 January 2002 to 1 January 2008:
In US$, oil price rose from $20.37 to nearly $100, about 4.91 times as expensive;
In the same period, the Taiwanese dollar gained value over the U. S. dollar to make oil in Taiwan 4.53 times as expensive;
In the same period, the Japanese Yen gained value over the U. S. dollar to make oil in Japan 4.10 times as expensive;
In the same period, the Euro gained value over the U. S. dollar to make oil in the Eurozone 2.94 times as expensive. On average, oil prices roughly quadrupled for these areas, triggering widespread protest activities. A similar price surge for petroleum based fertilizers contributed to the 2007–08 world food price crisis and further unrest. In 2008, a report by Cambridge Energy Research Associates stated that 2007 had been the year of peak gasoline usage in the United States, and that record energy prices would cause an "enduring shift" in energy consumption practices. According to the report, in April gas consumption had been lower than a year before for the sixth straight month, suggesting 2008 would be the first year U. S. gasoline usage declined in 17 years. The total miles driven in the U. S. began declining in 2006. In the United States, oil prices contributed to inflation averaging 3.3% in 2005–2006, significantly above the average of 2.5% in the preceding 10 year period. As a result, during this period the Federal Reserve steadily raised interest rates to curb inflation. High oil prices typically affect less affluent countries first, particularly the developing world with less discretionary income. There are fewer vehicles per capita, and oil is often used for electricity generation as well as private transport. The World Bank has looked more deeply at the effect of oil prices in the developing countries. One analysis found that in South Africa a 125 percent increase in the price of crude oil and refined petroleum reduces employment and GDP by approximately 2 percent, and reduces household consumption by approximately 7 percent, affecting mainly the poor. OPEC's annual oil export revenue surged to a new record in 2008, estimated around US$800 billion.

Болжалған бағалар мен даму үрдістері

Ақылды бақылаушылардың пікірінше, 2007 жылдың желтоқсан айының басында өткен ОПЕК отырысында мұнай өндіруші мемлекеттерге қажетті айтарлықтай кіріс әкелетін, бірақ тұрақты бағаны қалаушылық байқалды, сондай-ақ мұнайды тұтынушы елдердің экономикасына кері әсер ететін тым жоғары бағалардан сақтануға тырысты. Кейбір сарапшылар ОПЕК-тің мақсаты барреліне 70-80 АҚШ долларын құрайтынын айтты. 2008 жылдың қарашасында бағалар барреліне 60 доллардан төмен түскен кезде, ХЭА бағаның төмендеуі мұнайдың жаңа көздеріне инвестициялардың азаюына және Канаданың мұнай құмдары сияқты дәстүрлі емес, құны жоғары қорлардың өндірісінің төмендеуіне әкелуі мүмкін екенін ескертті. Халықаралық Энергия Агенттігінің бас экономисі: «Болашақта мұнай көлемі кішірек және өңдеу қиын кен орындарынан көбірек түседі», – деп мәлімдеді, яғни болашақ өндіріс үшін жыл сайын көбірек инвестиция қажет. Мұндай жобаларға жаңа инвестициялардың жетіспеуі, бұл қазірдің өзінде байқалып отыр, ХЭА-ның пікірінше, 2000 жылдар басындағыдан да ауыр жағдайға алып келуі мүмкін. Өндірістің ең көп төмендеуі дамыған елдерде болғандықтан, ХЭА өндірістің ең үлкен өсімі ОПЕК мемлекеттеріндегі шағын жобалардан күтілетінін ескертті, осылайша олардың әлемдік өндіріс үлесі 2008 жылғы 44%-дан 2030 жылға қарай 51%-ға дейін жетеді деп күтілуде. ХЭА сондай-ақ дамыған елдердегі сұраныс та толыққанды деңгейге жеткенін атап өтті, сондықтан болашақтағы сұраныстың өсуі Қытай сияқты дамушы елдерден, оның үлесі 43%, ал Үндістан мен Таяу Шығыстан, әрқайсысы шамамен 20% құрайды деп болжануда.

Дағдарыстың аяқталуы

2008 жылдың қыркүйек айының басына қарай бағалар 110 долларға дейін төмендеді. ОПЕК Бас хатшысы Эль Бадри ұйымның өндірісті шамамен бір күнге қысқартуға ниеттенгенін айтты, бұл құлдыраған экономика мен АҚШ долларының күшейгеніне байланысты туындаған "үлкен артық өндіріс" мәселесін түзетуге бағытталғандықтан деп санайды. 10 қыркүйекте Халықаралық Энергия Агенттігі (ХЭА) 2009 жылғы сұраныс болжамын бір күнге төмендетті. Желтоқсан айындағы отырыста ОПЕК мүшелері өндірісті күніне белгілі бір көлемге азайтуға келісті және қазан айындағы өндіріс азайту туралы шешімнің 85% орындалғанын мәлімдеді. Мұнай бағасы 2009 жылдың ақпанында 35 доллардан төмендеді, бірақ 2009 жылдың мамырына қарай 2008 жылдың қараша айының ортасындағы деңгейге, шамамен 55 долларға дейін қайта өсті. Әлемдік экономиканың төмендеуі салдарынан мұнай қоймаларында 1990 жылдан бері, яғни Ирактың Кувейтке басып кіруі нарықты дүрліктіргеннен бері, мұнайдың ең көп көлемі жиналды. 2011 жылдың басында шикі мұнай бағасы Араб Көктемінің Тәуелсіз Шығыс және Солтүстік Африкадағы наразылықтарына, соның ішінде 2011 жылғы Египет революциясына, 2011 жылғы Ливия азамат соғысына және Иранға қарсы халықаралық санкциялардың күшейіп кетуіне байланысты 100 АҚШ долларынан асты. Мұнай бағасы 2014 жылдың басына дейін 100 доллар шамасында ауытқып тұрды. 2014–2015 жылдары әлемдік мұнай нарығында қайтадан артық өндіріс байқалды, оның негізгі себебі – АҚШ-тың мұнай өндірісінің 2008 жылғы деңгейден шамамен екі есеге өсуі, бұл шиферлік "фрекинг" технологиясының жетілдірілуімен байланысты. 2016 жылдың қаңтарына қарай ОПЕК анықтамалық себеті 22,48 АҚШ долларына/барреліне дейін төмендеді – бұл 2008 жылдың шілдесіндегі рекордтық көрсеткіштен (140,73 АҚШ доллары) алтыдан бір бөлігіне тең, сондай-ақ 2003 жылдың сәуіріндегі (23,27 АҚШ доллары) тарихи өсімнің бастапқы көрсеткішінен де төмен. Иранға қатысты санкциялардың алынуымен ОПЕК өндірісінің одан әрі өсуі күтілуде, ал нарықта күніне кем дегенде 2 миллион баррель артық өндіріс байқалып тұрды.

Балама отын

Экономистердің пікірінше, алмастыру эффектісі көмір немесе сұйытылған табиғи газ сияқты басқа да қазба отындарға, сондай-ақ күн, жел және жаңартылған биоотын сияқты жаңартылатын энергия көздеріне деген сұранысты ынталандырады. Мысалы, Қытай мен Үндістан қазіргі уақытта табиғи газды және көмірді сұйыту объектілеріне ауыр инвестициялар жасап жатыр. Нигерия газды жарудың орнына электр энергиясын өндіру үшін табиғи газды пайдалану жөнінде жұмыс істеп жатыр, 2008 жылдан кейін барлық төтенше жағдайлардан басқа газды жаруға тыйым салынады. АҚШ-тан тыс елдерде мұнайдың 50%-дан астамы электр энергиясын өндіру сияқты көлікке арналмаған стационарлық мақсаттарда қолданылады, онда мұнайдың орнына табиғи газды қолдану салыстырмалы түрде оңай. Мұнай компаниялары, ірі компаниялардың өзі де баламалы отынды зерттеуге қаржы жұмсауды бастады. BP компаниясы алдағы бірнеше жылға зерттеулерге жарты миллиард доллар инвестициялауды жоспарлап отыр. Мұндай қадамдардың себебі – болашақ өнеркәсіптің тік интеграциясын жүзеге асыру үшін патенттік құқықтарды алу және технологияны түсіну.

Электрмен қозғалтқыш

Мұнай бағасының өсуі электр көліктерге деген қызығушылықты қайта жаққызды, соның салдарынан нарыққа гибридтік және толығымен электрлі жаңа модельдер көптеп шықты. Алғашқылардың арасындағы ең сәттісі – Toyota Prius, ал екіншілерінің ішінде Tesla сияқты компаниялардың көліктері ең танымал болды. Бірнеше ел электр көліктерін пайдалануды салық жеңілдіктерімен, субсидиялармен немесе зарядтау станцияларын салу арқылы ынталандырды.

Жоғары жылдамдықты темір жол

1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін газ турбинасынан электрмен қозғалатын бірінші TGV сияқты, бірнеше ел теміржол жүйелерінде, әсіресе жоғары жылдамдықты теміржолдарда электрмен қозғалуды жаңартып, күшейтті. 2003 жылдан бері әлемдік жоғары жылдамдықты теміржол желісі дерлік екі есеге өсті және қазіргі құрылыстарға сүйенсек, келесі он-жиырма жылда желі тағы да екі есеге ұлғаюы күтілуде. Әсіресе Қытай 2003 жылы жоғары жылдамдықты теміржолы мүлдем болмағаннан 2015 жылы әлемдегі ең ұзын желіге ие болды.

Биопластиктер мен биоасфальт

Мұнайға деген сұраныстың тағы бір маңызды факторы – пластик сияқты мұнай өнімдерін кеңінен пайдалану. Бұлардың орнын жартылай биопластиктермен алмастыруға болады, олар көкөніс майы, жүгері крахмалы, бұршақ крахмалы немесе микроорганизмдер сияқты жаңаруға жарамды өсімдік шикізаттарынан жасалады. Олар дәстүрлі пластиктердің тікелей орнына немесе дәстүрлі пластиктермен араластырылып қолданылады. Көбінесе олар қаптама материалдары үшін қолданылады. Жапония электроника және автомобильдерде биопластиктерді пайдалануда да алдыңғы қатарда. Сондай-ақ, мұнай асфальтының орнына биоасфальтты қолдануға болады.

АҚШ-тың стратегиялық отын қоры

АҚШ-тың стратегиялық мұнай қоры, егер ол да жойылмаса немесе төтенше жағдайда қолжетімсіз болмаса, төтенше жағдай туғанда АҚШ-тың қазіргі сұранысын шамамен бір айға дейін қамтамасыз ете алады. Мұндай жағдай қор орналасқан Мексика шығанағына үлкен дауыл келген кезде мүмкін болады. Жалпы тұтыну артқанмен, батыс елдерінің мұнайға тәуелділігі 25 жыл бұрынғыдан азайды, себебі өнімділік күрт өсті және экономиканың қаржы-банкинг, сауда және тағы басқа мұнайға аз тәуелді салалары дамыды. Көптеген дамыған елдерде ауыр индустрия мен өндірістің төмендеуі ЖІӨ бірлігіне шаққандағы мұнай мөлшерін азайтты; бірақ, бұл өнімдер бәрібір импортталатындықтан, өнеркәсіптік елдердің мұнайға тәуелділігі тікелей тұтыну көрсеткіштерінде көрінетіндей көп өзгерген жоқ.

Отынға салынатын салықтар

Өткенде мұнай шоктарының теріс әсерінен құтылу үшін, жоғары жанармай салығы бар көптеген дамыған елдерде қолданылған және талқыланған тәсілдердің бірі – жанармайға салынатын салықты уақытша немесе тұрақты тоқтату болды. 2000 жылы Франция, Италия және Нидерланды жоғары бағаларға наразылық білдіргендерге жауап ретінде салықтарды төмендетті, бірақ басқа еуропалық елдер мемлекеттік қаржының бір бөлігі энергия салығына байланысты болғандықтан бұл мүмкіндікке қарсылық көрсетті. Бұл мәселе 2004 жылы қайта көтерілді, мұнай бағасы барреліне 40 долларға жеткен кезде 25 ЕО қаржы министрінің кездесуі сол жылға арналған экономикалық өсім болжамын төмендетті. Бірнеше елде бюджет тапшылығы болғандықтан, олар салықты төмендетудің орнына OPEC-ке бағаны төмендетуге қысым жасауға шешім қабылдады. 2007 жылы еуропалық жүк тасымалдаушылары, фермерлер және балықшылар мұнай бағасының рекордтық деңгейге жетуінен туындаған табыстарын азайтуына алаңдады және салықтарды төмендетуді үміттенеді. Ұлыбританияда жанармай салығы қазан айында көтеріліп, 2008 жылдың сәуірінде тағы да көтерілуі жоспарланған. Егер салық мәселесі шешілмесе, наразылық акциялары мен жол тосулар туралы әңгімелер болды. 2008 жылдың 1 сәуірінде Жапонияда литріне 25 иендік жанармай салығы уақытша тоқтатылды. Бұл әдіс АҚШ сияқты жанармайға салынатын салықтың төмен деңгейі бар елдер үшін баға шоктарын жұмсартудың тіпті аз мүмкіндігін береді. Жанармайға салынатын салықты жергілікті деңгейде төмендету жанармай бағасын төмендетуі мүмкін, бірақ жаһандық деңгейде бағалар сұраныс пен ұсынысқа байланысты белгіленеді, сондықтан жанармайға салынатын салықты төмендету жанармай бағасына әсер етпеуі мүмкін, ал жанармайға салынатын салықты арттыру сұранысты төмендету арқылы жанармай бағасын төмендетуі мүмкін. Бірақ бұл жанармайға сұраныстың бағалық серпімділігіне байланысты, ол 0,09-дан 0,31-ге дейін, яғни жанармай салыстырмалы түрде серпімсіз тауар, яғни бағаның өсуі немесе төмендеуі сұранысқа, демек бағаның өзгеруіне жалпы алғанда аз әсер етеді.

Сұраныс басқаруы

Көлік сұранысын басқару отын тапшылығына немесе бағаның өсуіне тиімді жауап ретінде қызмет ете алады және басқа жеңілдету шараларына қарағанда ұзақ мерзімді пайдасы жоғары болуы мүмкін. Қалалар арасында жеке көлік үшін энергия тұтынуда айқын айырмашылықтар бар; АҚШ-тың орташа қала тұрғыны жеке көлік үшін қытайлық қала тұрғынына қарағанда жылына 24 есе көп энергия жұмсайды. Бұл айырмашылықты тек байлықпен түсіндіру жеткіліксіз, ол жаяу жүру, велосипедпен жүру және қоғамдық көлікті пайдалану деңгейімен, сондай-ақ қаланың тұрақты ерекшеліктерімен – қалалық тығыздық пен қалалық жоспарлаумен тығыз байланысты. Жеке тұлғалар үшін қашықтан жұмыс күнделікті сапарларды және бизнестік мақсаттағы алыс қашықтыққа ұшуды алмастырады. Видеоконференция, электрондық пошта және корпоративтік викилер сияқты технологиялар үнемі жақсарып келеді. Адамдарды тасымалдау құнының өсуімен, ал ақпаратты электрондық түрде тасымалдау құнының төмендеуімен, нарық күштері адамдарды физикалық сапарларды виртуалды сапарлармен алмастыруға итермелеуі мүмкін. Мэтью Симмонс "жұмыс күшін босатуға" шақырып, корпоративтік ойлауды өзгертуді ұсынады: адамдарға күн сайын жұмысқа физикалық түрде келуі үшін емес, олардың атқаратын жұмысы үшін, қай жерде болса да ақы төлеу. Бұл көптеген ақпараттық қызметкерлерге үйден толық немесе жартылай уақыт жұмыс істеуге, немесе тұратын жерлеріне жақын жердегі филиалдық кеңселерде немесе интернет-кафелерде жұмыс істеуге мүмкіндік береді, осылайша орталық кеңселерге күнделікті ұзақ сапарлардан босатады. Дегенмен, барлық дерлік жұмыс істейтін адамдардың қашықтан жұмыс істеуге көшуі энергия тұтынуды шамамен 1%-ға ғана төмендетуі мүмкін (қазіргі энергия үнемдеуі 0,01–0,04% деп бағаланады). Ал, автомобильдердің жанармай үнемділігін 20%-ға арттыру 5,4%-ға үнемдеуге мүмкіндік береді.

Сауда-саттық спекуляцияларға қарсы саяси іс-қимыл

2008 жылдың ортасындағы бағаның өсуі энергия нарықтары мен энергия фьючерстік нарықтарын басқару ережелерін өзгерту туралы әртүрлі ұсыныстарға алып келді, мақсаты – нарықтық спекуляцияға байланысты бағаның өсуін болдырмау. 2008 жылғы 26 шілдеде АҚШ Өкілдер палатасы «2008 жылғы Энергия нарықтарының төтенше жағдай туралы заңы» (H. R. 6377) қабылдады, ол Тауарлар фьючерстерін саудалау жөніндегі комиссияға (CFTC) «Тауарлар фьючерстерін саудалау жөніндегі комиссияның қарауындағы және бақылауындағы кез келген шарттық нарықтағы артық спекуляцияның рөлін дереу шектеу үшін, энергия фьючерстері немесе своптары саудаланатын немесе олар арқылы өткен, артық спекуляцияны, бағаның бұрмалануын, бағаның кенеттен немесе негізсіз ауытқуын, бағаның негізсіз өзгеруін немесе энергия тауарларына сұраныс пен ұсыныстың күштерін дәл бейнелеуге кедеріс келтіретін басқа да заңсыз қызметтерді жою үшін барлық өкілеттіктерді, соның ішінде төтенше өкілеттіктерді пайдалануға» бағыттайды.