Кіріспе

Жұртқа танымал заттардың жинағы.

Қызығушылықтар кабинеттері (Kunstkammer және Kunstkabinett), сондай-ақ ғажайып бөлмелер (Wunderkammer) деп аталатын, Ренессанс Еуропасында әлі толық анықталмаған санаттық шекаралары бар заттардың энциклопедиялық жинақтары болды. Мұндай қарапайым жинақтар бұрын да болғанмен, классикалық қызығушылық кабинеттері он алтыншы ғасырда пайда болды. «Кабинет» термині бастапқыда жиһаз емес, бөлмені білдірген. Қазіргі заманғы терминология бойынша, жинаққа кіретін заттар табиғаттану (кейде жалған), геология, этнография, археология, діни немесе тарихи мұралар, өнер туындылары (кабинеттік суреттерді қоса алғанда) және ежелгі заттар саналады. Ең танымал және жақсы құжатталған билеушілер мен аристократтардың кабинеттерінен өзге, Еуропадағы саудагерлер тобының өкілдері мен ғылымның алғашқы қадамдарын жасағандар мұражайлардың негісін құраған жинақтар жасады. Қызығушылық кабинеттері тек жинақ ретінде ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы мәртебені орнату және нығайту үшін әлеуметтік құрал ретінде де қызмет етті. Қабинеттердің екі негізгі түрі бар екендігі айтылады. Р.Дж.У. Эванстың айтуынша, біріншісі – «көбінесе көрнекі функцияны атқаратын, эстетикалық талғам мен экзотикаға құштарлықпен ерекшеленетін князьдық кабинет», ал екіншісі – «гуманистік ғалымның немесе шебердің қарапайым жинағы, ол көбірек практикалық және ғылыми мақсаттарға қызмет етеді». Эванс былай түсіндіреді: «Екі санат арасында нақты айырмашылық болған жоқ: барлық жинақтардың ішінде қызығушылық, сенімсіздікке ұқсас көңіл күй және қандай да бір жалпы жоба сезімі болды». Қызығушылық кабинеттері куратордың әлеуметтік-экономикалық статусын бекітумен қатар, ойын-сауық құралы ретінде де қызмет етті. Бұл Корольдік қоғамның құжаттарында жақсы көрініс тапқан, оның алғашқы отырыстары кез келген мүшеге өзінің қызығушылығынан туған жаңалықтарды көрсетуге мүмкіндік берген ашық алаң болды. Бұл көрмелер білім беру немесе зерттеу сипатта болғанымен, сол кезеңдегі ғалымдар «білімді ойын-сауық» идеясын қолдағандығын атап өту маңызды. Бұл жаңалық емес еді, өйткені Корольдік қоғамның таңғажайып нәрселерге деген сүйіспеншілігі бар еді. XVIII ғасырдың табиғат зерттеушілері өз көрмелерінде аудиториясының назарын аудару үшін осы сүйіспеншілікті жиі пайдаланған.

1600 жылға дейін

Табиғи тарих кабинетіне қатысты ең алғашқы бейнеленген жазба Ферранте Императоның «Dell'Historia Naturale» (Неаполь, 1599) гравюрасы (сурет). Ол авторының табиғи тарих туралы ақпараттың сенімді көзі ретінде беделін нығайтуға қызмет етеді, оның ашық кітап сөрелерін (оң жақта) көрсету арқылы, онда көптеген томдар ортағасырлық дәстүрде немесе беттерін шаңнан сақтау үшін тікендерімен жоғары қарай қойылған немесе үйіліп сақталады. Көптеген томдар оның гербарийін құрайды деп болжауға болады. Дөңгелектелген төбелердің барлық беті сақталған балықтармен, құмталған сүтқоректілермен және әртүрлі қабықшалармен, ал ортасында ілінген құмталған крокодилмен толтырылған. Кітап сөрелерінде маржан үлгілері қойылған. Сол жақтағы бөлме студио сияқты жабдықталған, алдыңғы жағында кішкентай минералдық үлгілермен толтырылған, сәулеттік бірліктер құрайтын, күрделі құрылған бөлімшелерді ашу үшін ашылып, төмен түсірілетін кіріктірілген шкафтар бар. Олардың үстінде жылтыратылған тас үлгілерімен (мүмкін мәрмәр мен яспис) немесе үлгілерге арналған бөлімшелермен әшекейленген панельдерге тігілген құстар орналасқан. Олардың астындағы шкафтарда үлгілер салынған қораптар мен жабық құтылар бар. 1587 жылы Габриэль Кальтемаркт Саксонияның Кристиан I-ге «Кунсткамер» немесе өнер жинағын құру үшін үш қажетті нәрсе туралы кеңес берді: біріншіден, мүсіндер мен суреттер; екіншіден, «жерден немесе шетелден әкелінген қызықты заттар»; үшіншіден, «жануарларға тән мүйіздер, шаңқастар, тырнақтар, қауырсындар және басқа да ерекше заттар». 1521 жылы Альбрехт Дюрер Нидерландыға сапар шеккен кезде, өнер туындыларынан басқа, Нюрнбергке түрлі жануарлардың мүйіздерін, маржанның бір бөлігін, үлкен балық қанаттарын және Шығыс Үндістаннан әкелген ағаш қаруын жіберді. Франс II Франкеннің 1636 жылғы суретіндегі (суретті қараңыз) қызығушылықтардың кең ауқымы қабырғадағы суреттерді көрсетеді: пейзаждар, соның ішінде айлы түнді бейнелейтін жанр, портрет және діни сурет («Патшалардың табынуы») сақталған тропикалық теңіз балықтарымен және әсем әшекейленген, әсіресе янтарьдан жасалған тізбектермен үйлеседі. Классикалық және тұрмыстық мүсіндер (римдік құнарлылық құдайы Либераның құрбандық шалуы) бір жағынан, ал заманауи және діни мүсіндер (Сынықтағы Мәсіх) екінші жағынан бейнеленген. Үстелде экзотикалық қабықшалар (оның ішінде тропикалық және акула тісі), портрет миниатюралары, маржанмен әшекейленген асыл тастар, төрт жапырақты қорапшада, сепиямен салынған ағаш кескіндері немесе суреттері, гүлге сүйенген кішкентай натюрморт, монеталар мен медальдар (болжамды грек және римдік), терракота май шамдары, қытай стиліндегі мыс құлып, ерекше құтылар және көк-ақ Минг фарфоры ыдысы орналасқан. 1576-1612 жылдары билік еткен Рудольф II-нің (Прагадағы Храдшинде орналасқан) Кунсткамері Альп тауларынан солтүстікке қарай теңдесіз болды. Ол оның императорлық салтанатын және билігін көрсету үшін, келген дипломаттар мен салтанатты тұлғаларға рәміздік түрде ұсынылған көрмелер арқылы қызмет етті. Рудольфтің інісі, Фердинанд II, Австрияның эрцгерцогы, оның қазынашысы Леопольд Хейпергер ұйымдастырған жинағына ерекше назар аударды, ол қызықты деформациялары бар адамдардың суреттеріне баса назар аударды. Бұл жинақ Австриядағы Амбрас сарайындағы Өнер және қызығушылықтар палатасы ретінде көбінесе сақталған. «Кунсткамер әлемнің шағын модельдемесі немесе театры және естелік театры ретінде қарастырылды. Кунсткамер иесінің әлемді бақылауын ішкі, микроскоптық көшірме арқылы символдық түрде жеткізді». Англия королі Карл I-нің жинағы туралы Питер Томас былай деді: «Кунсткабинет өзінің формасы бойынша үгіт құралы болды».

17 ғасыр

XVII ғасырдағы ең танымал шкафтардың екеуі – Олаус Вормиус (1588–1654) (жоғарыдағы суретте) және Афанасиус Кирхер (1602–1680) қатысты болған Оле Вормның коллекциялары еді. Осы XVII ғасырғы шкафтар сақталған жануарлармен, мүйіздермен, тістермен, қаңқалармен, минералдармен, сондай-ақ адамның жасаған қызықты заттармен – керемет көне, керемет әдемі немесе керемет кішкентай мүсіндермен, сағаттық механизмдермен жұмыс істейтін автоматтармен, экзотикалық елдерден әкелінген этнографиялық үлгілермен толтырылған. Көбінесе оларда шындық пен қиялдың қосылған бөліктері, тіпті мифтік жандар да кездесетін. Мысалы, Вормның коллекциясында ол скифтердің тоқтысы деп ойлаған, жүнді папоротник – өсімдік/қойдан құралған керемет жаратылыс бар еді. Дегенмен, ол нарвалдың тісінің бір мүйізді аттан емес, киттен келгенін анықтаған, өйткені көптеген иелері солай сенеді. Көрмеге қойылған заттар көбінесе саяхаттар мен сауда сапарлары барысында жиналған. Қызығушылықтар шкафтары олардың ішіндегі заттардың суреттері жарияланғанда ғылымның дамуына көмектесетін. Вормның «Музей Wormianum» (1655) атты коллекциясының каталогы артефакттар жинағын Вормның философия, ғылым, табиғат тарихы және тағы басқалары туралы ойларының бастапқы нүктесі ретінде пайдаланған. Қызығушылықтар шкафтарын жасауға және күтіп ұстауға қаржысы жететін адамдар ғана ие болатын. Көптеген монархтар, әсіресе, үлкен коллекциялар құрды. Олардың арасында өнер саласындағы басқаларынан гөрі күштірек, бірақ сирек қолданылатын мысалы – Тоскананың алғашқы Медичи Ұлы герцогы Франческо I-нің Студиолосы. Данияның Фредерик III-і, Вормның өлімінен кейін оның коллекциясын өзінің жинағына қосты. Тағы бір мысал – 1714 жылы Санкт-Петербургте Ұлы Петр құрған Кунсткамера. Көптеген заттар Амстердамнан Альбертус Себа мен Фредерик Руйштан сатып алынды. Ацтектердің маңызды артефакттарын қамтитын Габсбургтердің керемет императорлық коллекциясында Монтесуманың қауырсынды бас киімі немесе тәжі де бар, қазір ол Венадағы Этнология мұражайында сақталуда. Бұған ұқсас, кіші масштабтағы коллекциялар – XVII ғасырдың басында Аугсбург саудагері, дипломаты және коллекционері Филипп Хайнхофер жасаған күрделі Kunstschränke. Бұл – барлық экзотикалық және қымбат материалдардан жасалған, ішінде бүкіл ғаламды шағын масштабта бейнелеуге арналған мазмұн мен әшекейлік бөлшектермен толтырылған жиһаз еді. 1632 жылы Аугсбург қаласы Швеция королі Густав Адольфқа сыйға берген, қазір Уппсаладағы Густав музейінде сақталған шкаф ең жақсы сақталған мысалы. Қазіргі заманғы бір бөліктен тұратын курио шкафы – тарихи үлгілердің нұсқасы. Хорст Бредекамптың (Bredekamp 1995) талдауынша, мұндай әртүрлі заттардың қатар орналасуы салыстырулар жасауға, ұқсастықтар мен параллельдерді табуға ынталандырып, әлемнің өзгермейтін нәрсе ретінде қаралатын көзқарасынан табиғат тарихының үздіріліссіз өзгеретін динамикалық көзқарасына және XVII ғасырда шындықты ғылыми тұрғыдан қараудың бастапқы көріністеріне әкелген мәдени өзгеріске ықпал етті.

18 ғасыр және одан кейінгі

Жетінші ғасырдағы француз және ағылшын тілінде «кабинет» дегені – өнер туындыларының жинағын білдіріп, онда виртуоздың зиясын қоздыратын виртуоздық заттар немесе қызықты нәрселер де болуы мүмкін еді. 1714 жылы Михаэль Бернхард Валентини алғашқы музейтанулық еңбегін, «Museum Museorum» атты кітабын жариялады, онда оған таныс кабинеттер мен олардың құрамы туралы мәліметтер келтірілген. XVIII ғасырдың екінші жартысында Белсазар Хаке (шамамен 1735–1815) Люблянада, сол кезде Карниоланың астанасында табиғаттану кабинетін (Naturalienkabinet) ұстады. Бұл кабинет Еуропа бойынша кеңінен танымал болды және Киелі Рим императоры Иосиф II, Ресейдің ұлы князі Павел, Папа Пий VI сияқты жоғары ақсүйектердің, сондай-ақ Франц және Бенедикт Герман сияқты белгілі табиғаттанушылардың қонақтары болды. Онда түрлі минералдар, оның ішінде Идрия кенінен алынған сынап үлгілері, 4000-нан астам Карниола және шетелдік өсімдіктердің үлгілері бар «тірі гербарий», жануарлардың аз ғана үлгілері, табиғат тарихы және медицина кітапханасы, сондай-ақ анатомиялық театр орналасқан. Табиғи материалдарды еңбекпен өңделген жасампаздықпен үйлестірудің кейінгі мысалы – Дрездендегі Август Мықтының ғажайыптар палатасын көрсету үшін салған «Жасыл бөлмелері». Британ мұражайындағы «Ағарту галереясы» 2003 жылы мұражайдың 250 жылдығына арнап бұрынғы «Король кітапханасы» бөлмесінде ашылды. Оның мақсаты – он сегізінші ғасырдың ортасында мұражайларға тән молшылық пен әртүрлілікті қайта жаңғырту, қабықшалар, тас үлгілері және ботаникалық нусқауларды әлемнің түкпір-түкпірінен әкелінген өнер туындыларымен және басқа да қолдан жасалған заттармен үйлестіру. Ертедегі ғаламдық коллекциялардың кейбір бөлімдері, нақты немесе жалған, ерекше биологиялық үлгілер мен экзотикалық тарихи заттар коммерциялық фрик-шоулар мен көшпелі көрмелерде өз орнын таба алатын.

Салымның төмендеуі

XVIII ғасырдың басында еуропалық табиғат зерттеушілері арасында қызықты нәрселер мен таңғажайып үлгілердің ықпалы төмендеп кетті. Ағартушылық ойшылдар табиғаттағы заңдылықтар мен жүйелерге маңыз берген сайын, ерекшеліктер мен сирек кездесетін нәрселер зерттеу үшін қате жолға салатын объектілер деп есептеліне бастады. Бұрын құдайлық хабарлар мен табиғаттың әртүрлілігінің көрінісі ретінде түсіндірілген қызықты нәрселер, енді табиғаттың жалпы біртектілігіне қарсы келетін ерекше жағдайлар ретінде қарастырылды.

Қазіргі мәдениетте

Хьюстон табиғи ғылымдар мұражайында «қызығушылықтар кабинеті» орналасқан, төбесіне орнатылған таксидермиялық крокодилмен толықтырылған, Ферранте Императоның «Dell'Historia Naturale» еңбегіндегідей. Лос-Анджелестегі қазіргі заманғы «Юра технологиясы» мұражайы ескі қызығушылық шкафтарының бір кездері оятқан таңғажайып сезімін қайта жаңғыртуға тырысады. Висконсин штатының Спринг-Грин қаласындағы Алекс Джорданның үйі мен мұражайы, «Тастағы үй» деп аталатын орын, қазіргі заманғы қызығушылық кабинеті ретінде қарастырылуы мүмкін, әсіресе автоматтарды жинау және көрсету тұрғысынан. Бристоль, Род-Айленд штатындағы «Musée Patamécanique» автомат театры мен қызығушылықтар кабинеті арасындағы гибрид ретінде ұсынылады және Патамеханика саласын көрсететін туындыларды қамтиды – бұл өнер практикасы және зерттеу саласы, негізінен Патафизикадан шабыттанған. «Қызығушылықтар кабинеті» идеясы соңғы жарияланымдар мен қойылымдарда да пайда болды. Мысалы, «Cabinet» журналы – әр тоқсан сайын шығатын журнал, ол көрінетіндей байланыссыз мәдени артефакттар мен құбылыстарды әлем туралы қызығушылықты ояту ниетімен өзара байланыстылығын көрсету үшін қатар қояды. Италиялық «Wunderkamern» мәдени қауымдастығы тарихи қызығушылық шкафтарының тақырыбын бүгінгі көркемдік дискурста «таңғажайыптың» қалай көрініс табатынын зерттеу үшін пайдаланады. 2008 жылдың мамыр айында Лидс университетінің Көркем өнер бакалавриат бағдарламасы студенттердің зерттеулері мен тәжірибесінің нәтижесі болған «Wunder Kammer» атты көрме өткізді, ол көрермендерге барлық салалардан туындылармен танысуға мүмкіндік берді – интимдік инсталляциялардан ой қозғайтын бейнелерге және жоғары деңгейдегі суреттерге дейін, тікелей эфирдегі қойылымдармен толықтырылды. Бұл тұжырымдама Виктор Уиндтың «Қызығушылықтар, Көркем өнер және Табиғи тарих мұражайында» жаңаша түсіндірілді. 2021 жылдың шілдесінде Ланкашир, Роутенсталл қаласындағы «Уитакер мұражайы мен өнер галереясында» жаңа «Қызығушылықтар кабинеті» ашылды, оны «Ат және Бамбук» театрының негізін қалаушы суретші Боб Фрит ұйымдастырды. Көптеген интернет блогерлер өз сайттарын «wunderkammern» деп атайды, өйткені олар негізінен қызықты нәрселерге сілтемелер ұсынады немесе түпнұсқалық «wunderkammern» сияқты таңғажайып сезім тудырады (қараңыз: төмендегі сыртқы сілтемелер). Зерттеуші Роберт Гель «YouTube» сияқты интернет-видео сайттарын қазіргі заманғы «wunderkammern» деп сипаттайды, бірақ олар капиталистік институттарға айналу қаупі бар, «18 ғасырда кәсіби кураторлар «wunderkammern»-ді заманауи мұражайға айналдырғандай».