Кіріспе

Музей (/m//juː/'/z//iː//əm/ mewZEEəm) – мәдени маңызы бар заттарды көрсетуге және/немесе сақтауға арналған мекеме. Көптеген мұражайларда осы заттардан көрмелер ұйымдастырылып, көпшілік назарына ұсынылады, ал кейбіреулерінде зерттеушілер мен мамандар пайдаланатын жеке коллекциялар бар. Кітапханамен салыстырғанда, мұражайда заттардың әлдеқандай алуан түрлілігі кездеседі және әдетте өнер, ғылым, табиғат тарихы, жергілікті тарих сияқты белгілі бір тақырыпқа бағытталған. Көрмелер мен интерактивті көрсетулер ұйымдастыратын қоғамдық мұражайлар көбінесе туристік орындар саналады, және көптеген мұражайлар өз елінен келмеген көптеген келушілерді тартады. Әлемдегі ең танымал мұражайлар жыл сайын миллиондаған адамды қабылдайды. Ежелгі заманнан бері құрылған ең алғашқы мұражайлар ғылыммен және сирек кездесетін заттарды сақтаумен байланысты болған. Мұражайлар бастапқыда қызықты заттардың жеке жинақтары ретінде пайда болды, ал халықты білім беру мақсаты кейіннен басымдыққа ие болды.

Этимология

Мұражай деген ағылшын сөзі латын тілінен шыққан, және мұражайлар (немесе сирек, музейлер) деп көпше түріне енгізіледі. Бұл сөз ежелгі грек тіліндегі Μουσεῖον (mouseion) сөзінен келген, ол өнердің қамқоршы құдайлары – мұзаларға арналған орын немесе ғибадатхананы білдіреді. Сондықтан, мұражай – бұл оқу және өнер үшін арналған ғимарат, әсіресе Птолемей I Сотер тұсында шамамен б.з.д. 280 жылы салынған Александриядағы Музей (ғылыми-зерттеу институты) болған.

Мақсаты

Қазіргі заманғы мұражайлардың мақсаты – көркемдік, мәдени немесе ғылыми маңызы бар заттарды жинап, сақтау, түсіндіру және көпшілікке білім беру. Қала басшылары үшін белсенді музей қауымдастығы қаланың мәдени немесе экономикалық денсаулығының көрсеткіші және оның тұрғындарының білімін арттырудың бір жолы ретінде қарастырылуы мүмкін. Музей мамандары үшін музейді азаматтық құқықтар немесе экологиялық қорғау сияқты музейдің миссиясы туралы жұртшылықты хабардар етудің құралы ретінде қарастыруға болады. Мұражайлар – ең алдымен білім қоймасы. 1829 жылы Джеймс Смитсонның Смитсондар институтын қаржыландыру туралы өсиеті бойынша, ол «білімді арттыру және тарату» институтын құруды қалағанын айтқан. XIX ғасырдың соңындағы табиғат тарихы мұражайлары өмірді жіктеу және әлемді түсіндіруге деген ғылыми құштарлықтың үлгісі болды. Зерттеу және көрсету үшін білімнің әр саласы бойынша барлық мысалдарды жинау мақсат болып табылды. XIX ғасырда американдық колледждер өскен сайын, олар студенттерінің пайдалануы үшін өздерінің табиғат тарихы коллекцияларын жасады. XIX ғасырдың соңғы тоқсанында университеттердегі ғылыми зерттеулер клеткалық деңгейдегі биологиялық зерттеулерге қарай бұрылды, ал жаңа зерттеулер мұражайлардан университет зертханаларына көшті. Смитсондар институты сияқты көптеген ірі мұражайлар әлі де зерттеу орталықтары ретінде құрметке ие болғанымен, зерттеулер қазіргі таңда көптеген мұражайлардың басты мақсаты емес. Мұражай коллекциясын түсіндірудің мақсаттары туралы пікірталас жалғасып жатқандықтан, болашақ ұрпақтар үшін мәдени мұраларды қорғау және сақтау тұрақты миссия болып табылады. Ескірген құжаттардың, артефакттардың, өнер туындыларының және ғимараттардың ыдырауын тежеу үшін сақтау жұмыстарына көп күш, тәжірибе және қаржы жұмсалады. Барлық мұражайларда мәдениет үшін маңызды заттар көрсетіледі. Тарихшы Стивен Конн жазғандай, «Затты өз көзімен және қоғамдық орында, басқа адамдармен бірге сол тәжірибенің бір түрін бастан өткергенде көру – ғажайып болуы мүмкін». Мұражайдың мақсаты әрбір мекемеде әртүрлі. Кейбіреулері білім беруді сақтаудан артық көреді, немесе керісінше. Мысалы, 1970 жылдары Канада ғылым және технология мұражайы өздерінің экспонаттарын сақтаудан гөрі білім беруге басымдық берді. Олар заттарды және олардың функцияларын көрсетті. Бір көрмеде музей қызметкерлерінің бірі келушілерге естелік заттар жасау үшін қолданған тарихи баспа машинасы көрсетілді. Кейбір мұражайлар ұлттық немесе мемлекеттік мұражай сияқты кең аудиторияға қол жеткізуге тырысады, ал басқалары LDS Church History Museum немесе жергілікті тарих ұйымдары сияқты нақты аудиторияға ие. Жалпы айтқанда, мұражайлар өздерінің сақтау және көрсету миссиясына сәйкес келетін маңызды заттарды жинайды. Мұражайлар заттың қайдан алынғанын және сақталуын ғана емес, оның бұрынғы қолданылуын және мәртебесін де ескереді. Мысалы, діни немесе қасиетті заттарға мәдени ережелерге сәйкес қарау керек. Құдай есімін жазған еврей заттарын тастауға болмайды, оларды жерлеу керек. Көптеген мұражайлар экспонаттармен физикалық байланысқа рұқсат бермейді, бірақ олардың кейбіреулері интерактивті және қолмен ұстауға ынталандырады. 2009 жылы Англиядағы Генрих VIII сарайы – Хэмптон-корт сарайы кеңес бөлмесін жалпы жұртшылыққа ашып, келушілер үшін интерактивті орта жасады. Алайда, 500 жылдық заттарды қолмен ұстауға рұқсат берудің орнына, мұражай олардың көшірмелерін және костюмдерін жасады. Күнделікті шаруалар, тарихи киімдер және тіпті температура өзгерістері келушіні Тюдор дәуірінің атмосферасына енгізеді.

Анықтамалар

Әлемдегі ірі кәсіби ұйымдар мұражайдың не екенін және оның мақсатын анықтауға көмектеседі. Барлық анықтамалардағы ортақ тақырыптар – қоғамдық мүдде және коллекцияларды күту, сақтау және түсіндіру. Халықаралық мұражайлар кеңесінің мұражай туралы қазіргі анықтамасы (2022 жылы қабылданған): «Музей – қоғамға қызмет ететін, материалдық және материалдық емес мұраны зерттейтін, жинайтын, сақтайтын, түсіндіретін және көрсететін, коммерциялық емес, тұрақты мекеме. Музейлер көпшілікке ашық, қолжетімді және инклюзивті, әртүрлілікті және тұрақтылықты дамытады. Олар этикалық, кәсіби тұрғыда және қоғамдық қатысумен жұмыс істейді және қарым-қатынас жасайды, білім алу, ләззат алу, ойлану және білім алмасу үшін түрлі тәжірибелер ұсынады». Канадалық мұражайлар қауымдастығының анықтамасы: «Музей – коммерциялық емес, тұрақты мекеме, ол негізінен уақытша көрмелер өткізу үшін құрылмаған және тұрақты жұмыс уақытында көпшілікке ашық, қоғамдық мүдделерді қорғайтын, объектілер мен үлгілерді немесе білім беру және мәдени құндылықтарын, соның ішінде көркемдік, ғылыми, тарихи және технологиялық материалдарды сақтау, зерттеу, түсіндіру, жинау және көпшілікке көрсету мақсатында әрекет етеді». Ұлыбританияның Мұражайлар қауымдастығының анықтамасы: «Мұражайлар адамдарға коллекцияларды зерттеуге, шабыт алуға, білім алуға және ләззат алуға мүмкіндік береді. Олар қоғамға сенім білдіріп сақталатын артефактілер мен үлгілерді жинап, сақтап, қолжетімді ететін мекемелер». Американдық мұражайлар альянсының мұндай анықтамасы болмаса да, олардың аккредиттеу бағдарламасына қатысу үшін аккредиттеу критерийлерінің тізімінде мұражай мынадай талаптарға жатады: «Заңды түрде құрылған коммерциялық емес ұйым немесе коммерциялық емес ұйымның немесе үкіметтік органның бөлігі болуы; негізінен білім беруге бағытталған болуы; ресми түрде жарияланған және бекітілген миссиясы болуы; объектілерді немесе орынды тұрақты жоспарланған бағдарламалар мен көрмелерді көпшілікке ұсыну үшін пайдалану және түсіндіру; коллекцияларды немесе объектілерді құжаттау, күту және пайдаланудың ресми және тиісті бағдарламасына ие болуы; жоғарыда аталған функцияларды негізінен физикалық орында немесе орында жүзеге асыру; кем дегенде екі жыл бойы көпшілікке ашық болуы; жылына кем дегенде 1000 сағат бойы көпшілікке ашық болуы; тұрақты коллекциясының 80 пайызын тіркеуге ие болуы; күнделікті операцияларды басқаруға уәкілеттік алған мұражай білімі мен тәжірибесі бар кем дегенде бір кәсіби қызметкер болуы; Мұражайлар үшін негізгі стандарттарға сәйкес келетінін көрсету; Құжаттарды тексеру бағдарламасын сәтті аяқтау». Сонымен қатар, АҚШ заңнамасында Мұражай және кітапхана қызметі институтын құруға рұқсат беретін мұражайдың заңды анықтамасы бар: «Музей – негізінен білім беру, мәдени мұра немесе эстетикалық мақсаттар үшін тұрақты негізде ұйымдастырылған және кәсіби қызметкерлерді қолдана отырып: жанды немесе жансыз заттарды иеленеді немесе пайдаланады; осы заттарды күтеді; және оларды тұрақты түрде көпшілікке көрсетеді» (Музей қызметі туралы заң, 1976 жыл).

Ежелгі

Ең көне музейлердің бірі – Эннигальди Наннаның мұражайы. Оны қазіргі Иракта Жаңа-Вавилон империясының соңында ханшайым Эннигальди салған. Бұл орын шамамен б.з.д. 530 жылға дейін соққанда, ал онда ертедегі Месопотамия цивилизацияларының артефакттары сақталған. Ерекше айта кетерлік жайт, мұражайдағы экспонаттың тарихы мен табылуына сілтеме жасайтын үш тілде жазылған саз тақта табылды. Ежелгі гректер мен римдіктер өнер мен заттарды жинап, көрсете білгенімен, мұражайды қазіргі заманғы түсініктерден өзгеше қабылдаған. Классикалық дәуірде мұражайлар – ғибадатханалар мен олардың іргесіндегі жатақтар, онда құрбандық заттарының жиынтығы сақталған. Суреттер мен мүсіндер бақтарда, форумдарда, театрларда және моншаларда қойылған. Ежелгі заманда кітапханалар мен мұражайлар арасында көп айырмашылық болған жоқ, екеуі де бір ғимаратты алып, көбінесе ғибадатханаға немесе патша сарайына байланысты болды. Александрия мұражайы – әлемдегі ең көне мұражайлардың бірі саналады. Ол Александрия кітапханасымен байланысты болғанымен, мұражай кітапханадан бөлек ғимаратта орналасқан ба, әлде кітапхана кешенінің бір бөлігі болған ба, әлі де белгісіз. Мұражай туралы көп мәлімет болмаса да, ол ерте Ренессанс кезеңіндегі мұражайларға үлгі болды. Патша сарайлары да бір түрлі мұражай қызметін атқарды, олар жаулап алынған жерлерден әкелінген өнер туындыларымен және басқа елдердің елшілерінен алынған сыйлықтармен безендірілген. Бұл билеушіге жиналған коллекцияларды қонақтар мен жолаушы дипломаттарға көрсетуге мүмкіндік берді. Сондай-ақ, Александрияда Птолемей II Филадельф (б.з.д. 285 – 246) тұсында алғашқы зоологиялық бақ құрылды. Филадельф бастапқыда африкалық пілдерді соғыста пайдалану үшін үйретуге тырысқан, бірақ пілдерді басқа жануарлармен бірге, мысалы, артебистермен, страустармен, зебралармен, барыстармен, жирафтармен, мүйізқұйрықтармен және питонмен көрсету үшін де пайдаланған.

Ерте кездері

Алғашқы мұражайлар бай адамдардың, отбасылардың немесе өнер мекемелерінің жеке коллекциялары, сондай-ақ сирек кездесетін немесе қызықты табиғи заттар мен артефакттар ретінде басталды. Бұл заттар көбінесе «ғажайып бөлмелерде» немесе қызықты заттар шкафтарында қойылған. Заманауи мұражайлар алғаш рет Батыс Еуропада пайда болды, содан кейін әлемнің басқа бөліктеріне тарады. Бұл мұражайларға көпшіліктің кіруі, әсіресе жеке өнер коллекцияларына, «құрметті» адамдар үшін мүмкін болды, бірақ иесі мен оның қызметкерлерінің қалауына байланысты. Осы кезеңде элиталық ер адамдардың элиталар әлемінде жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болуының бір жолы – осы қызықты заттарды жинау және көрсету болды. Бұл коллекциялардың көптеген элементтері жаңадан ашылған еді және осы коллекционерлер немесе натуралистер, өйткені осы адамдардың көпшілігі табиғат ғылымдарына қызығушылық танытқандықтан, оларды алуға құштар болды. Олар өздерінің жинақтарын музейге қойып, көрнекі экспозицияға шығарғаннан кейін, ғажайып табылғандарын ғана емес, сонымен қатар мұражайды «ежелгі мәтіндердің кеңінен таралуы, саяхаттардың көбеюі, жаңалықтарды зерттеу сапарлары және қарым-қатынас пен алмасудың жүйелі түрлерінің нәтижесінде пайда болған материалдарды сұрыптау және басқару құралы» ретінде пайдаланды. Осы табиғатшылдар мен коллекционерлердің бірі – Улисс Альдрованди болды, оның көптеген объектілер мен олар туралы фактілерді жинау саясаты «энциклопедиялық» сипатта болды, бұл Рим философы және табиғатшылы Платонийді еске түсіреді. Мақсаты – мүмкіндігінше көп білімді жинап, тұтыну, жинағандарын және білгендерін көрсету еді. Алайда, уақыт өте келе мұражай философиясы өзгерді және Альдрованди мен оның серіктері ұнатып жүрген энциклопедиялық ақпараттың сипаты, сондай-ақ «осы білімді қамтыған мұражайлар» жоққа шығарылды. 18 ғасырдағы Ағарту ғалымдары мұражай туралы өз идеяларын жоғарырақ деп санады және табиғи тарих мұражайларын «ұйымдастыру және таксономияға» негіздеді, Альдрованди стиліндегі кез келген тәртіпсіздіксіз бәрін көрсетуден гөрі. Алғашқы «қоғамдық» мұражайларға тек орта және жоғары таптар ғана кіре алатын. Кіру қиын болуы мүмкін. 1759 жылы Британ мұражайы ашылғанда, көпшіліктің мұражайдың экспонаттарына зақым келтіруі мүмкін деген қауіп болды. Британ мұражайына келушілерге кіру үшін жазбаша өтініш беру қажет болды, ал кішкентай топтарға күн сайын галереяларға кіруге рұқсат етілді. Британ мұражайы 19 ғасырда, әсіресе мереке күндері, барлық жас топтары мен әлеуметтік топтар арасында кеңінен танымал болды. Алайда, 1677 жылы Элиас Эшмолдың жеке жинағынан құрылған Эшмол мұражайы Оксфорд университетінде көпшілікке ашық болды және кейбіреулер оны алғашқы заманауи қоғамдық мұражай деп санайды. Жинаққа Элиас Эшмолдың өзі жинаған коллекциясы, сондай-ақ бау-бақшашылардан, саяхатшылар мен коллекционерлерден Джон Тредескант аға және оның сол есімді ұлынан алған заттары кірді. Жинаққа антикалық монеталар, кітаптар, гравюралар, геологиялық және зоологиялық үлгілер кірді, олардың бірі – Еуропада соңғы рет көрінген додоның толған денесі; бірақ 1755 жылы толған додо көптеп желінгендіктен, бас пен бір тырнақтан басқасы жойылды. Мұражай 1683 жылдың 24 мамырында ашылды, ал оның алғашқы сақтаушысы натуралист Роберт Плот болды. Бірінші ғимарат, ол Ескі Эшмолеан деп аталды, кейде сэр Кристофер Ренге немесе Томас Вудқа тиесілі. Францияда алғашқы қоғамдық мұражай – Париждегі Лувр мұражайы, 1793 жылы Француз төңкерісі кезінде ашылды, бұл бұрынғы француз королінің коллекцияларына барлық статус және әлеуметтік жағдайға ие адамдар үшін тегін кіруге мүмкіндік берді. Француз монархиясы ғасырлар бойы жинаған керемет өнер қазыналары әр «декада» (Француз республикалық күнтізбесінде аптаның орнын алған 10 күндік бірлік) үш күн сайын көпшілікке қолжетімді болды. Консерватория Луврді ұлттық мұражай ретінде ұйымдастыру және жоспарланған ұлттық мұражай жүйесінің басты бөлігі ретінде ұйымдастыруға жауапты болды. Наполеон I Еуропаның ірі қалаларын жаулап алып, өнер бұйымдарын тәркілеген сайын, коллекциялар өсті және ұйымдастыру жұмысы барған сайын күрделіленді. 1815 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін ол жинаған қазыналардың көбісі әкрен-әкрен иелеріне қайтарылды (бірақ олардың көпшілігі қайтарылмады). Оның жоспары толыққанды жүзеге аспады, бірақ музейді ұлтшылдық құлшыныстың агенті ретінде қарастыру тұжырымы бүкіл Еуропаға терең әсер етті. Еуропаға келген қытайлық және жапондық қонақтар мұнда көрген мұражайларға қызығушылық танытты, бірақ олардың мақсатын түсінуде және оларға сәйкес келетін қытай немесе жапон терминін табуда қиындықтарға тап болды. 19 ғасырдың басында Қытайдан келген келушілер осы мұражайларды олардың ішіндегі заттарға қарай «сүйек жинау ғимараттары», «қазыналар алаңдары», «сурет павильондары», «қызықты заттар дүкендері», «әскери ерліктер залдары» немесе «барлық нәрсенің бақтары» деп атады. Жапония алғаш рет Еуропаның Дүниежүзүлік көрмелеріне 1860 жылдары қатысқанда Батыс мұражай мекемелерімен танысты. Британ мұражайы олардың делегаттарының бірі «хакубуцукан» деп сипаттады, яғни «кеңес алған заттар үйі» – бұл ақырында Жапония мен Қытайда «мұражай» сөзінің эквиваленті ретінде қабылданды.

Қазіргі заманғы

Америка музейлері ақырында Еуропа музейлерімен бірге өздерінің қызығушылықтарын білдіретін салаларда жаңа білімді өндірудің әлемдегі жетекші орталықтарына айналды. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында музей салудың қарқынды кезеңі орын алды, бұл интеллектуалдық және физикалық жағынан дамыды (бұл көбінесе «Музей кезеңі» немесе «Музей дәуірі» деп аталады). Американың көптеген музейлері, табиғат тарихы музейлері де, өнер музейлері де Солтүстік Америкадағы ғылыми жаңалықтар мен көркемдік дамуға назар аудару ниетімен құрылған болса, олардың көпшілігі белгілі бір жағынан еуропалық әріптестерін үлгі етіп алуға көшті (соның ішінде ежелгі Египет, Грекия, Месопотамия және Рим классикалық коллекцияларын дамыту). Мишель Фуконың либералды үкімет туралы тұжырымын пайдалана отырып, Тони Беннетт 19-шы ғасырдың жаңашыл музейлерінің дамуы Батыс үкіметтерінің азаматтарды мәжбүрлеу немесе сыртқы күштердің ықпалымен емес, өздерінің мінез-құлқын бақылап, реттейтіндей етуге бағытталған жаңа стратегиясының бір бөлігі болғанын айтты. Бұл стратегияға халықты тарту үшін бұрын шектеулі және әлеуметтік жағынан жабық болған музейлердің жеке кеңістігі қоғамдыққа ашық болды. Осылайша, заттар мен артефакттар, әсіресе жоғары мәдениетке қатыстылары, осы «әлеуметтік басқарудың жаңа міндеттері» үшін құралға айналды. Университеттер Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін АҚШ-та инновациялық зерттеулердің басты орталықтарына айналды. Дегенмен, музейлер бүгінгі күнге дейін өз салаларына жаңа білім қосып, зерттеу және көрмелер үшін пайдалы коллекцияларды жинауды жалғастыруда. 20-шы ғасырдың соңында музей коллекцияларында сақталған діни, этникалық және мәдени мүліктерді өз елдеріне қайтару мәселесі бойынша қызу пікірталас өрбіді. АҚШ-та бірнеше үнді тайпалары мен оларды қолдайтын ұйымдар қасиетті заттарды қайтару және адам сүйектерін қайта жерлеу үшін белсенді түрде лоббилік жұмыс жүргізді. 1990 жылы Конгресс Үнді тайпаларын қорғау және мүліктерін қайтару туралы заңды (NAGPRA) қабылдады, ол федералдық мекемелер мен федералдық қаржыландыру алатын ұйымдардан үнді тайпаларының «мәдени мүліктерін» олармен мәдени байланысы бар тайпалар мен топтарға қайтаруды талап етті. Сол сияқты, көптеген еуропалық музейлерде империализм мен отарлау арқылы алынған заттар мен мәдени мүліктер жиі кездеседі. Кейбір тарихшылар мен ғалымдар Британ музейінің Египет, Грекия және Таяу Шығыстан алынған сирек антикварлық заттарды сақтағаны үшін сынады.

Менеджмент

Мұражайды басқарумен байланысты рөлдер мекеменің мөлшеріне тікелей байланысты. Басқарма мен директор бірлесіп, мекеме стандарттарын белгілейтін саясат негізінде басқару жүйесін құрады. Бұл стандарттарды анықтайтын құжаттарға институционалдық немесе стратегиялық жоспар, институционалдық этика кодексі, жарғы және коллекциялар саясаты кіреді. Американдық мұражайлар альянсы (AAM) мұражайларды басқаруға көмектесетін бірқатар стандарттар мен ең жақсы тәжірибелерді әзірледі. Қамқоршылар кеңесі немесе директорлар кеңесі – Кеңес мұражайды басқарады және мұражайдың қаржылық тұрғыдан сауатты әрі этикалық нормаға сай болуын қамтамасыз етеді. Олар мұражай үшін стандарттар мен ережелер белгілейді. Кеңес мүшелері көбінесе мұражайдың қаржы жинау шараларына қатысады және мекеменің өкілі болып табылады. Кейбір мұражайлар «директорлар» және «қамқоршылар» терминдерін алмастырып қолданады, бірақ олардың екеуі де әртүрлі құқықтық құралдар. Директорлар кеңесі коммерциялық емес ұйымды басқарады, ал қамқоршылар кеңесі қайырымдылық қорды, қоры немесе эндаументті басқаруға жауапты. Шағын және толығымен еріктілерден құралған мұражайларда кеңес мұражайдың күнделікті жұмысына белсенді қатысуы мүмкін. Директор – Директор мұражайдың кәсіби және жалпы қоғамдық қауымдастықтағы бейнесі болып табылады. Олар мұражайды басқару және дамыту үшін басқармамен тығыз байланыста жұмыс істейді. Мұражайдың үздіріссіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін қызметкерлермен бірлесе жұмыс жасайды. Музей мамандары Хью Х. Геновейс пен Линн М. Ирландияның айтуынша, «ұйымды басқару үшін қақтығыстарды шешу, адамдармен қарым-қатынас, бюджетті басқару және бақылау, сондай-ақ қызметкерлерді бағалау және қадағалау дағдылары қажет. Менеджерлер заңдық және этикалық стандарттарды белгілеп, мұражай саласындағы жаңалықтарды қадағалауы керек». Білім берушілер ғана емес, көрмелер мен бағдарламаларды дамыту үшін басқа мұражай қызметкерлерімен де тығыз жұмыс істейді, көрмелердің көрерменге ыңғайлы болуын қамтамасыз етеді. Көрме дизайнері – Көрме дизайнерлері көрменің орналасуы мен физикалық орнатылуына жауапты. Олар тұжырымдамалық жобаны жасап, оны физикалық кеңістікте іске асырады. Реставратор – Реставраторлар заттарды қалпына келтіруге баса назар аударады. Олар затты қазіргі күйінде сақтап қана қоймай, артефакттарды бұрынғы жағдайына келтіріп, бекітуге тырысады. Мұражайларда жиі кездесетін басқа лауазымдарға мыналар жатады: ғимарат операторы, қоғамдық бағдарламалау қызметкері, фотограф, кітапханашы, мұрағатшы, аула күзетушісі, еріктілер үйлестірушісі, дайындаушы, қауіпсіздік қызметкері, даму қызметкері, мүшелік қызметкері, бизнес қызметкері, сыйлық дүкенінің менеджері, қоғамдық қатынастар қызметкері және графикалық дизайнер. Кіші мұражайларда қызметкерлер бірнеше рөлді орындай алады. Кейбір лауазымдар толығымен жойылуы мүмкін немесе қажет болған жағдайда оларды мердігерлер орындайды.

Қорғау

Көптеген елдерде мұражайларда сақталған мәдени мүліктер табиғи апаттар, соғыс, террористік шабуылдар немесе басқа да төтенше жағдайлардың салдарынан қорқауға тап болып отыр. Осыған байланысты, халықаралық маңызы бар мәселе – мәдени мүліктердің жоғалуына немесе зақымдануына жол бермеу, немесе зақымды барынша азайту үшін қолда бар ресурстарды үйлестіру және бар мамандардың ынтымақтастығын күшейту болып табылады. Мұражайлардың халықаралық серіктестері – ЮНЕСКО және Blue Shield International, 1954 жылғы Гаага конвенциясына сәйкес мәдени мүліктерді қорғау және оның 1999 жылғы 2-протоколы. Заңдық себептерге байланысты мұражайлар мен жергілікті Blue Shield ұйымдары арасында көптеген халықаралық ынтымақтастықтар жүзеге асырылуда. Blue Shield қарулы қақтығыстарда мұражайлар мен мәдени мүліктерді қорғау мақсатында кең ауқымды миссияларды жүргізді, мысалы, 2011 жылы Мысыр мен Ливияда, 2013 жылы Сирияда және 2014 жылы Мали мен Иракта. Осы операциялар барысында коллекция тонаудың алдын алуға ерекше мән беріледі.

Жоспарлау

Музейлердің дизайны тарих бойында дамып келді. Дегенмен, мұражай жоспарлау мұражайдың нақты миссиясын жоспарлаумен қатар, мұражай жинағы орналасатын кеңістікті жоспарлауды да қамтиды. Мұражайды қасақана жоспарлаудың бастауы музейдің негізін қалаушы және кітапханашы Джон Коттон Данаға қатысты. Дана 20 ғасырдың басында Ньюарк мұражайын құру процесін бірқатар кітаптарда егжей-тегжейлі сипаттады, соның арқасында басқа мұражай негізін қалаушылар өздерінің мұражайларын жоспарлай алды. Дана мұражайлардың болашақ негізін қалаушыларының алдымен комитет құрып, мұражай қоғамдыққа қандай қызметтер көрсетуі керек екені туралы пікір алу үшін қоғамға жүгінуі керек екенін ұсынды. Дананың пікірінше, мұражайлар қоғамның қажеттіліктеріне сәйкес жоспарлануы тиіс: «Жаңа мұражай білім беру туралы қате түсініктерге негізделмейді. Ол ең алдымен өзінің қоғамдық өмірін зерттейді, содан кейін сол қоғамға қажетті материалды қамтамасыз етуге, сондай-ақ осы материалдың бар екенін кеңінен жариялауға және оны пайдаланудың максималды тиімділігін қамтамасыз ететіндей етіп ұсынуға күшін жұмсайды». Мұражайлардың жоспарлану және жобалану жолдары қандай жинақтарды қамтитынына байланысты әртүрлі болады, бірақ жалпы алғанда, олар көпшілікке оңай қолжетімді және таңдалған артефакттарды оңай көрсететін кеңістікті жоспарлауға ұмтылады. Бұл элементтердің бастауы Джон Коттон Дананың тарихи мұражайлардың қаладан тыс жерлерде, көпшілікке оңай қолжетімді емес жерлерде, көңіл көншілсіз еуропалық стильдегі ғимараттарда орналасқандығына алаңдаушылығымен байланысты. Қолжетімділік мәселесі бүгінгі күнге дейін жалғасуда. Көптеген мұражайлар өздерінің ғимараттарын, бағдарламаларын, идеяларын және жинақтарын бұрынғыдан гөрі көпшілікке оңай қолжетімді етуге тырысады. Барлық мұражайлар осы үрдіске қатыспаса да, бұл 21-ғасырдағы мұражайлардың бағыты, оның инклюзивтілікке баса назар аударуы. Мұражайлар өздерінің жинақтарын ашық сақтау арқылы қолжетімді етуге тырысады. Мұражай жинағының көп бөлігі сақталуы үшін қауіпсіз жерге жабылады, бірақ нәтижесінде көпшілік жинақтың басым бөлігін көре алмайды. Бруклин мұражайының американдық өнерге арналған Люс орталығы осы ашық сақтауды жүзеге асырады, онда көпшілік көрмеге қойылмаған заттарды қарап, олар туралы аз түсіндіру ала алады. Ашық сақтау практикасы мұражай саласындағы объектілердің рөлі және олардың қаншалықты қолжетімді болуы керек екендігі туралы үздіксіз пікірталасқа қатысты. Қазіргі заманғы мұражайлар тұрғысынан алғанда, интерпретациялық мұражайлар, өнер мұражайларынан айырмашылығы, тақырып арқылы кураторлық басшылықты көрсететін миссияға ие, оған қазір суреттер, дыбыс және визуалды эффекттер және интерактивті экспонаттар түріндегі мазмұн кіреді. Мұражай құру мұражай жоспарлау процесі арқылы құрылған мұражай жоспарынан басталады. Бұл процесс мұражайдың көзқарасын және осы көзқарасты жүзеге асыру үшін қажетті ресурстарды, ұйымды және тәжірибелерді анықтауды қамтиды. Мұражайды жоспарлау процесінің бір бөлігі ретінде іске асырылу мүмкіндігін зерттеу, салыстырмалы нысандарды талдау және түсіндіру жоспары әзірленеді. Кейбір мұражай тәжірибелерінде өте аз немесе мүлдем артефакттар жоқ және олар өздерін мұражай деп атамайды, олардың миссиясы осыны көрсетеді; Лос-Анджелестегі Гриффит обсерваториясы және Филадельфиядағы Ұлттық Конституция орталығы, артефакттар аз, бірақ күшті, есте қаларлық оқиғалар айтылады немесе ақпарат түсіндіріледі. Ал АҚШ-тың Вашингтон қаласындағы Холокост мемориалдық мұражайында көптеген жәдігерлер қойылып, есте қаларлық көрмелер ұйымдастырылған. Мұражайлар белгілі бір себеппен белгілі бір жолмен орналасады және мұражай есіктерінен кірген әр адам мұражай жинағын артында тұрған адамнан мүлдем басқаша көреді – осының өзі мұражайларды қызықты етеді, себебі олар әр адам үшін әртүрлі бейнеленеді. Әлемде осындай экономикалық рөл атқаратын мұражайлардың мысалдары бар. Мысалы, Гуггенхайм музейі Бильбао Испанияның Бильбао қаласында Баск аймақтық үкіметінің бұл қаланың ескі порты аймағын жаңғырту үшін жасаған шарасы бойынша салынған. Баск үкіметі мұражай салу үшін 100 миллион доллар төлеуге келісті, бұл баға көптеген бильбаолықтарды жобаға қарсылық білдіруге мәжбүр етті. Дегенмен, 2015 жылы мұражайға 1,1 миллионнан астам адам келді, бұл жергілікті қарсылыққа қарамастан жергілікті үкімет үшін тиімді болып көрінді; мұның кілті – мұражайға келген шетелдік саяхатшылардың үлкен саны, олардың 63%-ы Испаниядан тыс жерде тұрады және осылайша Бильбаоға тікелей шетелдік инвестициялар құйды. Бильбаода жасалған сияқты, сол құрылысшы және сол бағамен (100 миллион доллар) Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласындағы кеме жасаушылық аумағында Титаник Белфаст салынды, 2012 жылы «Титаниктің» алғашқы сапарының 100 жылдығына орай. Алғашқы жылы 425 000 адам келеді деп күтілгеніне қарамастан, бірінші жылғы келушілер саны 800 000-нан асып, олардың шамамен 60%-ы Солтүстік Ирландиядан тыс жерден келді. АҚШ-та осыған ұқсас жобаларға Вирджиния штатының Роанок қаласындағы 81 000 шаршы фут көлемді Таубман өнер мұражайы және Лос-Анджелестегі The Broad кіреді. Қалалық және жергілікті үкіметтердің мұражайларды мәдени-экономикалық драйвер ретінде пайдалануы мұражай белсенділері мен жергілікті халық арасында даулы болып келді. Мұражайларды осылай пайдалануға тырысқан көптеген қалаларда халық наразылықтары болған. Көптеген жағдайларда мұражай сәтті болса, наразылықтар тоқтатылады, Бильбаода болғандай, бірақ мұражай келушілерді тартуда қиындықтарға тап болса, наразылықтар жалғаса береді. Таубман өнер мұражайы – мөлшеріне қарағанда кірісі аз (соңында 66 миллион доллар) және сәттілікке жете алмаған қымбат мұражайдың мысалы. Кейбір мұражай белсенділері мұражайларды осылай пайдалануды осындай институттар үшін теріс үлгі деп санайды. Мұндай мұражай жақтастарының бірі Стивен Конн «мұражайлардан саяси және экономикалық проблемаларды шешуді сұрау – оларды сөзсіз сәтсіздікке ұшырату және бізді (келушіні) сөзсіз көңіл көшіруге ұшыратумен тең» деп есептейді. Мұражайлар қаржыландыру тапшылығына тап болып отыр. Мұражайларға қаржыландырудың төрт негізгі көзі бар, және 2009 жылғы АҚШ деректері бойынша олардың үлесі: Үкіметтік қолдау (барлық деңгейде) 24,4%, жеке (қайырымдылық) қаржыландыру 36,5%, өндірілген табыс 27,6% және инвестициялық табыс 11,5%. Ұлттық өнер кеңесінен (National Endowment for the Arts) түсетін үкіметтік қаржыландыру, АҚШ-тағы ең ірі мұражай қаржыландырушысы, 2011 мен 2015 жылдар арасында инфляцияға түзетілгенде 19,586 миллион долларға төмендеді. 2016 жылы өнер мұражайына бір келушінің орташа шығыны кіру ақысы, дүкен және мейрамхананы есептегенде 8 доллар болды, ал орташа шығын 55 долларға жетті. Жеке қаржыландыру санатына жататын корпорациялар қаржыландырудағы тапшылықты толтыру үшін жақсы қаржыландыру көзі болуы мүмкін. Қазіргі уақытта корпорациялар мұражайларға беретін қаржының үлесі жалпы қаржыландырудың 5%-ын құрайды. Дегенмен, 2017 жылы өнерге корпоративтік қаржыландыру 3,3%-ға өсуі күтілуде.

Көрме дизайны

Көптеген орта және ірі музейлер көрмелерді қоса, графикалық және кеңістіктік дизайн жобалары үшін көрме дизайнерлерін жұмысқа алады. Дәстүрлі 2D және 3D дизайнерлер мен сәулетшілерден өзге, бұл штаттарға аудиовизуалды мамандар, бағдарламалық жасақтаманы құрастырушылар, аудиторияны зерттеушілер, бағалау мамандары, жазушылар, редакторлар және дайындаушылар немесе өнерді жеткізушілер де кіруі мүмкін. Бұл мамандар сондай-ақ келісімшарт бойынша дизайн немесе өндіріс қызметтерін бақылауға дайын болуы мүмкін. Көрме дизайны процесі көрменің түсіндіру жоспарына сүйене отырып, хабарды жеткізудің немесе әңгіме айтудың ең тиімді, қызықты және орынды тәсілдерін анықтайды. Процесс көбінесе архитектуралық процесс немесе кестеге ұқсап, тұжырымдамалық жоспардан бастап, схемалық дизайн, дизайнды дамыту, келісімшарт құжаттарын жасау, өндіріс және орнату кезеңдерінен өтеді. Кез келген мөлшердегі музейлер көрме жасаумен айналысатын компаниялардың сыртқы қызметтерін де пайдалана алады. Кейбір музей ғалымдары музейлерге шын мәнінде артефактілердің қажеттігі бар ма деген сұрақтарды көтеріп жатыр. Тарихшы Стивен Конн осы мәселені ояту арқылы, барлық музейлердегі заттардың саны азайып бара жатқанын, олардың орнын интерактивті технологиялар басып алғанын айтады. Музейлерде білім беру бағдарламаларының өсуімен бірге, заттардың көптеп жиналуының маңыздылығы төмендеді. Бұл міндетті түрде жағымсыз жағдай емес; Дороти Канфилд Фишер атап өткендей, заттардың азаюы музейлерді көптеген артефактілерін (ертегілік қызығушылық кабинеттері стилінде) өнерсіз көрсетуден, керісінше, "әрбір тақырыптың немесе кезеңнің жалпы көрінісі үшін" заттарды "жұқаруға" және қалғандарын студенттер ғана көруге мұқтаж болатын мұрағаттық қоймаларға орналастыруға итермеледі. Бұл құбылыс, әсіресе Чикагодағы Ғылым және өнеркәсіп музейі сияқты ғылым музейлерінде байқалады, онда мектеп жасындағы балалар көптеп келеді және олар артефактінің жанындағы мәтінді оқудан гөрі интерактивті технологияны пайдаланудан көбірек пайда көреді.

Түрлері

Мұражайлардың нақты түрлеріне қатысты бірден-бір стандарт жоқ. Сонымен қатар, мұражайлар әлемі соншалықты әртүрлі болып кетті, сондықтан бүкіл әлемдегі осы алуан түрлілікті толыққанды түсіну үшін дәстүрлі санаттар жеткіліксіз болуы мүмкін. Дегенмен, мұражайларды әртүрлі көзқарас тұрғысынан жіктеу пайдалы болуы мүмкін. Мұражайлар көлемі бойынша үлкен мекемелерден бастап, белгілі бір тақырыпқа, мысалы, нақты бір жерге, көрнекті тұлғаға немесе уақыт кезеңіне шолу жасайтын шағын мекемелерге дейін әртүрлі болуы мүмкін. Мұражайлар қаржыландырудың негізгі көзіне қарай да жіктелуі мүмкін: мемлекеттік немесе федералдық үкімет, облыстар, аймақтар, университеттер; қалалар мен қауымдастықтар; басқа субсидияланатын, субсидияланбаған және жекеменшік. Кейде, тақырыбының уақыт өте қалай дамып, өзгергенін көрсететін диахрондық мұражайларды (мысалы, Лоуэр-Ист-Сайд тұрғын үй мұражайы және Ларисаның диахрондық мұражайы) және белгілі бір уақыттағы тақырыбының жай-күйін көрсететін синхрондық мұражайларды (мысалы, Анна Франк үйі және Колониалдық Вильямсбург) ажырату пайдалы болуы мүмкін. Флорида университетінің профессоры Эрик Килгерманның айтуынша, "Егер мұражайда белгілі бір оқиға жайылса, онда ол диахрондық, ал кеңістігін бір ғана тәжірибемен шектейтін мұражайлар синхрондық деп аталады". "Мұражайды өркениеттендіру" кітабында автор Элейн Хайманн Гуриан мазмұнына емес, мақсатына қарай бес санатқа бөлуді ұсынады: заттарға бағытталған, повестволық, клиентке бағытталған, қоғамдыққа бағытталған және ұлттық. Мұражайлар коллекциялардың түріне қарай ірі топтарға да жіктелуі мүмкін: бейнелеу өнері, қолданбалы өнер, қолөнер, археология, антропология және этнография, өмірбаяндық, тарих, мәдени тарих, ғылым, технология, балалар мұражайлары, табиғат тарихы, ботаникалық және зоологиялық бақтар. Осы санаттардың ішінде көптеген мұражайлар одан да арнайы болады, мысалы, қазіргі заманғы өнер, халық өнері, жергілікті тарих, әскери тарих, авиация тарихы, филателия, ауыл шаруашылығы немесе геология мұражайлары. Мұражайдың коллекциясының мөлшері әдетте мұражайдың көлемін анықтайды, ал коллекциясы оның қандай мұражай екенін көрсетеді. Көптеген мұражайлар өздерінің мамандану саласындағы маңызды таңдалған заттардың "тұрақты коллекциясын" көрсетеді және уақытша "арнайы коллекцияларды" көрсетуі мүмкін.

Мемлекеттік және жеке

Жеке музейлер жеке тұлғалар тарапынан ұйымдастырылады және кеңес пен музей қызметкерлері басқарады, ал мемлекеттік музейлер федералды, штаттық немесе жергілікті билік тарапынан құрылып, басқарылады. Билік заң арқылы музейге устав бере алады, бірақ музей биліктің құрамына кірмегендіктен жеке меншікте болып қалуы мүмкін. Осы айырмашылық коллекцияларға қатысты меншік құқығы мен заңдық жауапкершілікті реттейді.

Коммерциялық емес және коммерциялық емес

Коммерциялық емес ұйым – бұл қайырымдылық корпорациясы ретінде танылған және көптеген салықтардан босатылған ұйым. Ұйым тапқан қаржы ұйымның өзіне қайта инвестицияланады. Жеке меншік, пайда табу мақсатындағы музей тапқан ақша музей иелеріне немесе акционерлеріне төленеді. Коммерциялық емес музей қоғам алдында сенімгерлік міндеттемелерге жауапты, яғни музей өзінің коллекцияларын сақтап, оларды қоғамның мүддесі үшін басқарады. Пайда табу мақсатындағы музейлердің коллекциялары заңды түрде музей иелерінің немесе акционерлерінің мүлігі болып табылады және олардың пайдасына басқарылады.

Колониядан шығу

Музейлерді деколонизациялауға бағытталған жаһандық қозғалыс 20 ғасырдың соңынан бері күш алып келеді. Осы қозғалысты қолдаушылар "музейлер – заттардың жиынтығы ғана" және толыққанды тарихты көрсетпейді, керісінше, идеологияға негізделген, кейбір оқиғалар қасақана назардан тыс қалған бір жақты баяндамаларды ұсынады деп санайды. Осы арқылы, адамдар мұражай коллекцияларын қарастырғанда, жоғалған перспективаны ескеруге шақырады, өйткені осындай ортада қарастырылатын әрбір заттың орналасуында белгілі бір көзқарас, тарихи немесе мәдени тұрғысынан қарағанда, жеке адамның ықпалы болады. Франциядағы мұражайлар мен басқа да жинақтарды деколонизациялау, сондай-ақ африкалық елдердің өздерінің бастапқы мәдени орталарынан заңсыз алынған артефакттарды қайтару туралы талаптары осының жарқын мысалы. 1868 жылдан бері Пасха аралынан бірнеше монолиттік адам бейнелері, Моаи деп белгілі, алынып, Ұлттық табиғи тарих мұражайы, Британ мұражайы, Лувр және Корольдік өнер және тарих мұражайлары сияқты ірі батыс мұражайларында қойылды. Пасха аралының тұрғындары Моаилерді қайтаруды бірнеше рет талап етті. Рапа Нуи халқы бұл бейнелерді ата-бабаларының, отбасының немесе жанының символы ретінде қарастырады және олар халқы үшін терең мәдени құндылыққа ие. Басқа мысалдарға 1770 жылғы сәуірде Ботаника шығанағынан алынған, маңызды қалқан деп саналатын Гвегал қалқаны, немесе 1805 жылы лорд Элгин Грекиядан алып кеткен Парфенонның мрамор мүсіндері жатады. Грекияның бірнеше үкіметтері Парфенон мраморының қайтарылуы үшін сәтті болмаған өтініштер жасады. Оксфордтағы Питт Риверс мұражайының директоры Лора Ван Бруховен 2020 жылы "этнографиялық мұражайлар өздерінің отаршылдық тарихын түзетуі керек. Олар әртүрлі өмір сүру және білу жолдарын көрсететін, ақ түстің жалғыз жол емес екенін мойындайтын көп түрлі әлем болуы керек. Мұражайлар әркімнің бір-бірін жақсырақ түсінуіне мүмкіндік беруі керек" деді.

Тұрақтылық және климаттың өзгеруі

Музейлер климаттық дағдарысқа жауап ретінде тұрақты музей практикаларын қолданумен және климаттың өзгеруі мен Антропоценге қатысты мәселелерді көрсететін көрмелер ұйымдастыру арқылы белсенді әрекет етуде.

Түрлілік және инклюзия

Мұражайларды деколонизациялау туралы аргументтермен қатар, кейбір адамдар мәдениет немесе қоғамдағы шеттетілген топтарды көрмелерде де, жаңа мұражайларда да көрсетуге ұмтылып жатыр. Мұның бір мысалы – Англияның Ноттингем қаласындағы мұрағатшы және әртүрлі мұраны зерттеуші Норма Грегоридің жұмысы. Грегори Қара кеншілер мұражайын ашып, "Тераң қазба жобасының көрмесі" атты көрме ұйымдастырды.