Кіріспе
Оңтүстік Африканың әскери-теңіз офицері және тыңшы Дитер Феликс Герхардт (1 қараша 1935 жылы туған) – Оңтүстік Африка әскери-теңіз күштеріндегі бұрынғы коммодор және стратегиялық Саймонс Таун теңіз портының командирі. 1983 жылы Нью-Йорк қаласында ФБР оны кеңестік дезертирден алынған мәліметтер бойынша тұтқындады. Ол Оңтүстік Африкада екінші әйелі Рутпен бірге, оның курьеры болған, жиырма жыл бойы кеңестік тыңшылықпен айыпталды. Екеуі де 1994 жылғы жалпы сайлаудан кейін үкімет алмасуға дейін босатылды.
Dieter Felix Gerhardt (born 1 November 1935) is a former commodore in the South African Navy and commander of the strategic Simon's Town naval dockyard. He was arrested by the FBI in New York City in 1983 following information obtained from a Soviet defector. He was convicted of high treason as a spy for the Soviets for a period of twenty years in South Africa together with his second wife, Ruth, who had acted as his courier. Both were released prior to the change of government following the 1994 general election.
Ерте өмір және білім
Герхардт 1935 жылдың 1 қарашасында нацистік Германияның Берлин қаласында туған.
Әскери дайындық
Герхардт әкесі әскери-теңіз күштері бастығы Хьюго Биерманды қиын жағдайдағы жасөспірімді өз қанатына алып, оған тәртіп орнатуға көндіргеннен кейін Оңтүстік Африка Әскери-теңіз күштеріне қосылды. 1956 жылы Салданха шығанағындағы Әскери-теңіз академиясын бітіріп, «Құрмет қылышын» жеңіп алды. 1962 жылы Портсмут қаласындағы Корольдік Әскери-теңіз күштерінің миналық мектебінде оқыды және RAF Abingdon-да парашюттік дайындық курсын аяқтады. Ұлыбританиядағы оқуын аяқтағаннан кейін Корольдік Әскери-теңіз күштеріне тікелей жіберілді. Ол жиырмасыншы жасының соңында, әлі де жас офицер болып жұмыс істеген кезде, Оңтүстік Африка Коммунистік партиясына қызмет етуді ұсынып, тыңшылық қызметін бастады. Брам Фишер оны Лондондағы кеңестік елшілікке жолдады, онда ол GRU-ға, кеңестік әскери барлау бөліміне қабылданды және Оңтүстік Африка әскери қызметінде мансабын жалғастыруға нұсқау алды.
Шымкенттік шұғыл әрекет
Корольдік теңіз күштерінде қызмет етіп, әскери дайындықтан өткен ол, сол жердегі қару-жарақ жүйелері туралы құпия ақпаратты кеңестіктерге берді. Осы іс-әрекеттері арқылы ол SeaCat және Sea Sparrow зымырандарын құртты. Сондай-ақ, ол француздық Exocet зымыраны туралы алғашқы барлау ақпаратын кеңестіктерге жеткізді. Британдық журналист және қауіпсіздік қызметінің маманы Чэпман Пинчер 1960 жылдардың соңында Лондонда болғанда Герхардттың кеңестіктерге жақындастыруға болатын потенциалды кандидаттарды іздеу үшін Корольдік теңіз күштерінің Polaris суасты қайығы экипажымен сұхбаттасқанын мәлімдеді. Осы кезеңде ол өзінің бірінші әйелі, британдық Джанет Коггинмен танысты, олар 1958 жылы үйленді. Коггин күйеуінің суық соғыс кезеңіндегі тыңшылық қызметі туралы сегіз жылдан кейін, 1966 жылы білгенін, бірақ оны ұстап беруден қорқып, балаларын әкесіз қалдырмау үшін бас тартқанын айтады. Герхардттың соңында оған да тыңшы болуды талап еткенін, ол одан бас тартқандықтан, бұл жұбайлардың ажырасуына себеп болғанын айтады. Ол 1966 жылы ажырасып, балаларымен бірге Ирландияға көшті, совет қауіпсіздік қызметінен үнемі қорқып өмір сүргенін мәлімдеді. Кейіннен ол 1999 жылы өзінің тәжірибесі туралы "Тыңшының әйелі" атты кітабын жариялады. 1973 жылы Герхардт екінші әйелі, швейцариялық азаматша Рут Йорға үйленді, автор Чэпман Пинчердің сөзіне сүйенсек, ол Германия Демократиялық Республикасының тыңшысы болған. Герхардттың айтуынша, ол оны үйленгеннен кейін көп ұзамай жұмысқа алды. Ол оқу үшін Мәскеуге сапарлады. Герхардт мансабының өсуімен бірге теңіз күштерінің қатарында жоғарылады. 1970 жылдардың басында Ұлыбританиядағы оқудан оралғаннан кейін ол кейіннен Armscor компаниясымен байланыс офицері болып қызмет етті. 1972–1978 жылдары ол Преториядағы Оңтүстік Африка Қорғаныс күштерінің (SADF) Бас штабының аға офицері болып тағайындалды. Осы лауазымда ол Оңтүстік Африка армиясы мен әуе күштерінің құпияларына және Оңтүстік Африка шекара соғысына қатысты жоспарларына қол жеткізе алды. Ол Израиль мен Оңтүстік Африканың әскери ынтымақтастығының бір бөлігі болғанын мәлімдеді және 1975 жылы осы лауазымын пайдаланып, Израильдің құпияларын, соның ішінде Израильден Jericho зымырандарын сатып алу туралы ақпаратты кеңестіктерге жеткізді. Кейіннен ол стратегиялық маңызды Simonstown теңіз портының командирі болып тағайындалды. Осы лауазымда ол Кейптаун маңындағы Silvermine тыңдау бекетінен Оңтүстік Африка теңіз күштерінің барлау есептеріне, сондай-ақ қару-жарақ жүйелерінің техникалық егжей-тегжейлі мәліметтеріне қол жеткізе алды. Ол кеңестіктерге Оңтүстік Атлантикадағы Батыс теңіз күштерінің барлау әдістерінің көп бөлігін ашты. 1982 жылғы Фолкленд соғысы кезінде Герхардт өзінің лауазымын пайдаланып, кеңестіктерге Оңтүстік Атлантикадағы Корольдік теңіз күштерінің кемелерінің орналасқан жерлері туралы толық ақпарат берген деген күдік туды. Флот адмиралы Лорд Хилл Нортон бұл пікірге қарсы шықты, бірақ Герхардтпен байланыста болған Корольдік теңіз күштерінің офицерлерін тексеруді қолдады. Герхардт мансабында КСРО-ға бес рет сапар шекті, ал оның әйелі 1972 және 1976 жылдары екі рет онымен бірге саяхаттады. Оның тыңшылық қызметі үшін ГРУ оған 800 000 швейцариялық франк төлегені хабарланды; ГРУ-дағы байланыс адамы Герхардт үшін ақшаның маңызды еместігін айтты.
Тұтқындау, сот және кейін босату
Герхардтың бүркемесін ақыры кеңестік қос агент Владимир Ветров (Францияның DST құпия қызметі "Farewell" деген кодтық атау берді) ашты. Ол 1983 жылғы қаңтарда Нью-Йорктегі қонақүйінде, Федералдық Тергеу бюросының (FBI) ұйымдастырған операциясы кезінде тұтқындалды. Ол Сиракуза университетінде математика мамандығын оқып жүргендегі шара еді. ЦРУ оны 11 күн бойы сұраққа тартып, ол осы уақыт ішінде кеңестік басшыларының бірі Виталий Шлыковты ("Bob" кодовый аты) жазды. Герхардтардың тұтқындалғанын білмейтін Шлыков 25 қаңтарда "Михаил Николаев" деген атпен Цюрихке, Рут Герхардтпен алдын ала келісілген кездесуге барғанда тұтқындалды. Ол әйеліне беруге ниеттенген 100 000 доллар ақшаны алып келген; ол швейцариялық билік органдарына өзінің кім екенін жасырды және тыңшылық жасағаны үшін үш жылға бас бостандығынан айырылды. Оңтүстік Африканың сол кездегі премьер-министрі П. В. Бота 1983 жылғы 26 қаңтарда арнайы баспасөз конференциясында Герхардтың тұтқындалғанын әлемге жариялады. Оңтүстік Африкаға қуылғаннан кейін Герхардт пен оның әйелі Кейптаун Жоғарғы Сотында жабық есіктердің артында сотталды, оларға мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін өлім жазасы берілуі мүмкін еді. Сотта Герхардт өзінің әкесінің оңшыл саяси көзқарастарына деген қарсылығының апартеидке қарсы күресуге және КСРО-ға қызмет етуге итермелегенін айтты. Герхардттың сөзіне қарағанда, ол сотта шатастыру мақсатымен, өзін қорғағанда, Оңтүстік Африкаға жау емес, белгісіз үшінші ел үшін тыңшылық жасағанын мәлімдеді. Оның бірінші әйелі оны "дәстүрлі апартеидті қабылдайтын оңтүстікафрикалық" деп сипаттады; ол оған екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның әкесі, нацистік көзқарастас адам, тұтқындалғаны үшін Оңтүстік Африка үкіметінен кек алуды қалағанын айтқан. Рут Герхардт өзінің қорғанысында оның Оңтүстік Африка үшін жұмыс істейтін қос агент деп ойлағанын мәлімдеді. 1983 жылғы желтоқсанда судья Джордж Мунник оны өмір бойына бас бостандығынан айырды, ал оның әйелі Рут курьерлік қызмет атқарғаны үшін 10 жылға сотталды. Судья Герхардтқа прокуратура сұраған өлім жазасын, егер ол КСРО-ға берген ақпарат Оңтүстік Африка сарбазының өліміне әкелсе, тағайындауға дайын екенін айтты. Рут Герхардт Барбара Хоган және басқа да апартеидке қарсы диссиденттермен бірге жазасын өтеді. 1988 жылы ол зорлық-зомбылықтан бас тартып, бостандыққа шығуға тырысты, осылайша П. В. Ботаның Нельсон Мандела сияқты саяси тұтқындарға жасаған ұсынысынан пайдалануға тырысты, бірақ бұл өтініш судья Голдстоун тарапынан қабылданбады. Дитер Герхардт түрмеде отырған тыңшылардың бірі болды, ол 1989 жылы Шығыс пен Батыс арасындағы тұтқын алмасуға қарастырылды, бірақ ол іске аспады. 1990 жылы Ф. В. де Клерк АНК сияқты ұйымдарды тыйым салғанда және Нельсон Мандела сияқты саяси тұтқындарды босатып жібергенде, Герхардт босатылғандардың қатарында болған жоқ. 1992 жылғы 22 қаңтарда ANC делегациясы түрмеде оны сапармен келді, олар CODESA келіссөздерінде Ұлттық партия үкіметімен келісімге келуге көмектесетін SADF туралы ақпаратты іздеді. Герхардт 1992 жылғы тамызда босату туралы өтінішін, Оңтүстік Африкадағы саяси қысымды және КСРО тарағаннан кейін Мәскеуге барған Ф. В. де Клеркке Ресей премьер-министрі Борис Ельциннің жасаған шақыруын ескеріп босатылды. Бұрынғы қорғаныс министрі Магнус Малан бұрынғы тыңшының босатылуы Оңтүстік Африка мен Ресей Федерациясы арасындағы дипломатиялық қатынастарды қалпына келтірудің және сауда келісімін жасасудың шарты екенін айтты. Герхардт 1990 жылы швейцариялық әйелі Рут Герхардттың, швейцария үкіметінің өтініші бойынша босатылғаннан кейін Базель қаласына көшіп барды. Ол босатылғаннан кейін былай деді: "Мен өзімді сатқын сезінбедім немесе әріптестеріме сатқындық жасадым деп ойлаған жоқмын. Мен саяси белсенді болып, апартеид режиміне қарсы күрестім. Бұл жеке маған қатысты емес". Герхардт 1999 жылы Ақиқат және татуласу комиссиясы тарапынан рақымшылыққа ие болды және оның контр-адмирал шені қайта орнатылды.
Ядролық қарулар туралы дау
Ол АҚШ пен КСРО 1976 жылы Оңтүстік Африканың ядролық қарулар бағдарламасын талқылау үшін кездескенін, ал кеңестік тарап Пелинбадза зауытына алдын ала соққы беруді ұсынғанын мәлімдеді. 1994 жылдың ақпан айында ол Йоханнесбург қалалық баспасөзінің Des Blow газетіне Вела оқиғасының Израиль мен Оңтүстік Африканың бірлескен ядролық сынағының нәтижесі болғанын, оның коды «Феникс операциясы» деп аталғанын айтты. Ол бұл сынақ туралы ресми білмейтінін, бірақ қосымша мәлімет беруге дайын емес екенін білдірді. 1994 жылдың наурыз айында Дэвид Олбрайтпен сұхбаттасқанда Оңтүстік Африканың әскери кемелерінің қатыспағанын айтты, бірақ толыққанды мәлімет беруден бас тартты. Popular Mechanics журналы Герхардт сенімді дереккөз болғанда оқиғаның құпиясы ашылатынын алға тартады, ал басқа авторлар жаңадан жарияланған құжаттар оның мәлімдемелерінің сенімділігін арттырады деп санайды.